કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.5

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વંવિભાગે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
સ્વયંભુવો વિવૃત્તસ્ય કાલસંખ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ।
ન શક્યતે સમાખ્યાતું બહુવર્ષૈરપિ સ્વયમ્

કાલસંખ્યા સમાસેન પરાર્ધદ્વયકલ્પિતા ।
સ એવ સ્યાત્ પરઃ કાલઃ તદન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

નિજેન તસ્ય માનેન આયુર્વર્ષશતં સ્મૃતમ્ ।
તત્ પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમભિદીયતે

કાષ્ઠા પઞ્ચદશ ખ્યાતા નિમેષા દ્વિજસત્તમાઃ ।
કાષ્ઠાસ્ત્રિંશત્ કલા ત્રિંશત્ કલા મૌહૂર્તિકી ગતિઃ

તાવત્સંખ્યૈરહોરાત્રં મુહૂર્તૈર્માનુષં સ્મૃતમ્ ।
અહોરાત્રાણિ તાવન્તિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

તૈઃ ષડ્ભિરયનં વર્ષં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે ।
અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્

દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્ત્રૈસ્તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્ ।
ચતુર્યુગં દ્વાદશભિઃ તદ્વિભાગં નિબોધત

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્ત્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ કૃતસ્ય તુ

ત્રિશતી દ્વિશતી સન્ધ્યા તથા ચૈકશતી ક્રમાત્ ।
અંશકં ષટ્શતં તસ્માત્ કૃસન્ધ્યાંશકં વિના

ત્રિદ્વ્યેકસાહસ્ત્રમતો વિના સન્ધ્યાંશકેન તુ ।
ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કાલજ્ઞાને પ્રકીર્તિતમ્

એતદ્ દ્વાદશસાહસ્ત્રં સાધિકં પરિકલ્પિતમ્ ।
તદેકસપ્તતિગુણં મનોરન્તરમુચ્યતે

બ્રહ્મણો દિવસે વિપ્રા મનવઃ સ્યુશ્ચતુર્દશ ।
સ્વાયંભુવાદયઃ સર્વે તતઃ સાવર્ણિકાદયઃ

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા ।
પૂર્ણં યુગસહસ્ત્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ ।
વ્યાખ્યાતાનિ ન સંદેહઃ કલ્પં કલ્પેન ચૈવ હિ

બ્રાહ્મમેકમહઃ કલ્પસ્તાવતી રાત્રિરિષ્યતે ।
ચતુર્યુગસહસ્ત્રં તુ કલ્પમાહુર્મનીષિણઃ

ત્રીણિ કલ્પશતાનિ સ્યુઃ તથા ષષ્ટિર્દ્વિજોત્તમાઃ ।
બ્રહ્મણઃ કથિતં વર્ષં પરાખ્યં તચ્છતં વિદુઃ

તસ્યાન્તે સર્વતત્ત્વાનાં સ્વહેતૌ પ્રકૃતૌ લયઃ ।
તેનાયં પ્રોચ્યતે સદ્ભિઃ પ્રાકૃતઃ પ્રતિસંચરઃ

બ્રહ્મનારાયણેશાનાં ત્રયાણાં પ્રકૃતૌ લયઃ ।
પ્રોચ્યતે કાલયોગેન પુનરેવ ચ સંભવઃ

એવં બ્રહ્મા ચ ભૂતાનિ વાસુદેવો ઽપિ શઙ્કરઃ ।
કાલેનૈવ તુ સૃજ્યન્તે સ એવ ગ્રસતે પુનઃ

અનાદિરેષ ભગવાન્ કાલો ઽનન્તો ઽજરો ઽમરઃ ।
સર્વગત્વાત્ સ્વતન્ત્રત્વાત્ સર્વાત્માસૌ મહેશ્વરઃ

બ્રહ્માણો બહવો રુદ્રા હ્યન્યે નારાયણાદયઃ ।
એકો હિ ભગવાનીશઃ કાલઃ કવિરિતિ શ્રુતિ

એકમત્ર વ્યતીતં તુ પરાર્ધં બ્રહ્મણો દ્વિજાઃ ।
સાંપ્રતં વર્તતે તદ્વત્ તસ્ય કલ્પો ઽયમષ્ટમઃ

યો ઽતીતઃ સપ્તમઃ કલ્પઃ પાદ્મ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
વારાહો વર્તતે કલ્પઃ તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્