કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વાઽશ્રમવિધિં કૃત્સનમૃષયો હૃષ્ટમાનસાઃ ।
નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશં પુનર્વચનમબ્રુવન્

મુનય ઊચુઃ
ભાષિતં ભવતા સર્વં ચાતુરાશ્રમ્યમુત્તમમ્ ।
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામો યથા સંભવતે જગત્

કુતઃ સર્વમિદં જાતં કસ્મિંશ્ચ લયમેષ્યતિ ।
નિયન્તા કશ્ચ સર્વેષાં વદસ્વ પુરુષોત્તમ

શ્રુત્વા નારાયણો વાક્યમૃષીણાં કૂર્મરૂપધૃક્ ।
પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ

શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
મહેશ્વરઃ પરો ઽવ્યક્તશ્ચતુર્વ્યૂહઃ સનાતનઃ ।
અનન્તશ્ચાપ્રમેયશ્ચ નિયન્તા વિશ્વતોમુખઃ

અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

ગન્ધવર્ણરસૈર્હેનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્ ।
અજરં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

જગદ્યોનિર્મહાભૂતં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
વિગ્રહઃ સર્વભૂતાનામાત્મનાધિષ્ઠિતં મહત્

અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મં ત્રિગુણં પ્રભવાપ્યયમ્ ।
અસાંપ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્ પુરુષે ચાત્મનિ સ્થિતે ।
પ્રાકૃતઃ પ્રલયો જ્ઞેયો યાવદ્ વિશ્વસમુદ્ભવઃ

બ્રાહ્મી રાત્રિરિયં પ્રોક્તા અહઃ સૃષ્ટિરુદાહૃતા ।
અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિર્હ્યુપચારતઃ

નિશાન્તે પ્રતિબુદ્ધો ઽસૌ જગદાદિરનાદિમાન્ ।
સર્વભૂતમયો ઽવ્યક્તો હ્યન્તર્યામીશ્વરઃ પરઃ

પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ પ્રવિશ્યાશુ મહેશ્વરઃ ।
ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ

યથા મદો નરસ્ત્રીણાં યથા વા માધવો ઽનિલઃ ।
અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્

સ એવ ક્ષોભકો વિપ્રાઃ ક્ષોભ્યશ્ચ પરમેશ્વરઃ ।
સ સંકોચવિકાસાભ્યાં પ્રધાનત્વે ઽપિ ચ સ્થિતઃ

પ્રધાનાત્ ક્ષોભ્યમાણાચ્ચ તથા પુંસઃ પુરાતનાત્ ।
પ્રાદુરાસીન્મહદ્ બીજં પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્

મહાનાત્મા મતિર્બ્રહ્મા પ્રબુદ્ધિઃ ખ્યાતિરીશ્વરઃ ।
પ્રજ્ઞાધૃતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિદેતસ્માદિતિ તત્ સ્મૃતમ્

વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ ।
ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતઃ સંબભૂવ હ

અહઙ્કારો ઽબિમાનશ્ચ કર્તા મન્તા ચ સ સ્મૃતઃ ।
આત્મા ચ પુદ્ગલો જીવો યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ

પઞ્ચભૂતાન્યહઙ્કારાત્ તન્માત્રાણિ ચ જજ્ઞિરે ।
ઇન્દ્રિયાણિ તથા દેવાઃ સર્વં તસ્યાત્મજં જગત્

મનસ્ત્વવ્યક્તજં પ્રોક્તં વિકારઃ પ્રથમઃ સ્મૃતઃ ।
યેનાસૌ જાયતે કર્તા ભૂતાદીંશ્ચાનુપશ્યતિ

વૈકારિકાદહઙ્કારાત્ સર્ગો વૈકારિકો ઽભવત્ ।
તૈજસાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દેવા વૈકારિકા દશ

એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્ ।
ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં ભૂતાદેરભવન્ પ્રજાઃ

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ ।
આકાશં શુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

આકાશસ્તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ ।
વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ

વાયુશ્ચાપિ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ ।
જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ ।
સંભવન્તિ તતો ઽમ્ભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ તુ

આપશ્ચાપિ વિકુર્વન્ત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે ।
સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ

આકાશં શબ્દમાત્રં યત્ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્

રૂપં તથૈવાવિશતઃ શબ્દસ્પર્શૌ ગુણાવુભૌ ।
ત્રિગુણઃ સ્યાત્ તતો વહ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

શબ્દ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસમાત્રં સમાવિશન્ ।
તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધં સમાવિશન્ ।
તસમાત્ પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શબ્દ્યતે

શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ।
પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

એતે સપ્ત મહાત્માનો હ્યન્યોન્યસ્ય સમાશ્રયાત્ ।
નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ

પુરુષાધિષ્ઠિતાત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ ।
મહાદાદયો વિશેષાન્તા હ્મણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

એકકાલસમુત્પન્નં જલબુદ્બુદવચ્ચ તત્ ।
વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્ તદુદકેશયમ્

તસ્મિન્ કાર્યસ્ય કરણં સંસિદ્ધિઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
પ્રાકૃતે ઽણ્ડે વિવૃત્તઃ સ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

યમાહુઃ પુરુષં હંસં પ્રધાનાત્ પરતઃ સ્થિતમ્ ।
હિરણ્યગર્ભં કપિલં છન્દોમૂર્તિ સનાતનમ્

મેરુરુલ્બમભૂત્ તસ્ય જરાયુશ્ચાપિ પર્વતાઃ ।
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાસન્ પરમાત્મનઃ

તસ્મિન્નણ્ડે ઽભવદ્ વિશ્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

અદ્ભિર્દશગુણાભિશ્ચ બાહ્યતો ઽણ્ડં સમાવૃતમ્ ।
આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

તેજો દશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુનાવૃતમ્ ।
આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્

ભૂતાદિર્મહતા તદ્વદવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્ ।
એતે લોકા મહાત્મનઃ સર્વતત્ત્વાભિમાનિનઃ

વસન્તિ તત્ર પુરુષાસ્તદાત્માનો વ્યવસ્થિતાઃ ।
ઈશ્વરા યોગધર્માણો યે ચાન્યે તત્ત્વચિન્તકાઃ

સર્વજ્ઞાઃ શાન્તરજસો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ।
એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

એતાવચ્છક્યતે વક્તું માયૈષા ગહના દ્વિજાઃ ।
એતત્ પ્રાધાનિકં કાર્યં યન્મયા બીજમીરિતમ્ ।
પ્રજાપતેઃ પરા મૂર્તિરિતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ

બ્રહ્માણ્ડમેતત્ સકલં સપ્તલોકતલાન્વિતમ્ ।
દ્વિતીયં તસ્ય દેવસ્ય શરીરં પરમેષ્ઠિનઃ

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ બ્રહ્મા વૈ કનકાણ્ડજઃ ।
તૃતીયં ભગવદ્રૂપં પ્રાહુર્વેદાર્થવેદિનઃ

રજોગુણમયં ચાન્યદ્ રૂપં તસ્યૈવ ધીમતઃ ।
ચતુર્મુખઃ સ ભગવાન્ જગત્સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે

સૃષ્ટં ચ પાતિ સકલં વિશ્વાત્મા વિશ્વતોમુખઃ ।
સત્ત્વં ગુણમુપાશ્રિત્ય વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્

અન્તકાલે સ્વયં દેવઃ સર્વાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
તમોગુણં સમાશ્રિત્ય રુદ્રઃ સંહરતે જગત્

એકો ઽપિ સન્મહાદેવસ્ત્રિધાસૌ સમવસ્થિતઃ ।
સર્ગરક્ષાલયગુણૈર્નિર્ગુણો ઽપિ નિરઞ્જનઃ ।
એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ

યોગેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ ।
નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા

હિતાય ચૈવ ભક્તાનાં સ એવ ગ્રસતે પુનઃ ।
ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈકાલ્યે સંપ્રવર્તતે ।
સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ વિશેષતઃ

યસ્માત્ સૃષ્ટ્વાનુગૃહ્ણાતિ ગ્રસતે ચ પુનઃ પ્રજાઃ ।
ગુણાત્મકત્વાત્ ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે

અગ્રે હિરણ્યગર્ભઃ સ પ્રાદુર્ભૂતઃ સનાતનઃ ।
આદિત્વાદાદિદેવો ઽસૌ અજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ

પાતિયસ્માત્ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિરિતિ સ્મૃતઃ ।
દેવેષુ ચ મહાદેવો માહદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા પરત્વાત્ પરમેશ્વરઃ ।
વશિત્વાદપ્યવશ્યત્વાદીશ્વરઃ પરિભાષિતઃ

ઋષિઃ સર્વત્રગત્વેન હરિઃ સર્વહરો યતઃ ।
અનુત્પાદાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

નરાણામયનો યસ્માત્ તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
હરઃ સંસારહરણાદ્ વિભુત્વાદ્ વિષ્ણુરુચ્યતે

ભગવાન્ સર્વવિજ્ઞાનાદવનાદોમિતિ સ્મૃતઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ

શિવઃ સ નિર્મલો યસ્માદ્ વિભુઃ સર્વગતો યતઃ ।
તારણાત્ સર્વદુઃ ખાનાં તારકઃ પરિગીયતે

બહુનાત્ર કિમુક્તેન સર્વં બ્રહ્મમયં જગત્ ।
અનેકભેદભિન્નસ્તુ ક્રીડતે પરમેશ્વરઃ

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંક્ષેપાત્ કથિતો મયા ।
અબુદ્ધિપૂર્વકો વિપ્રા બ્રાહ્મીં સૃષ્ટિં નિબોધત