કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.49

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે અષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
અતીતાનાગતાનીહ યાનિ મન્વન્તરાણિ તુ ।
તાનિ ત્વં કથયાસ્માકં વ્યાસાંશ્ચ દ્વાપરે યુગે

વેદશાખાપ્રણયનં દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ।
તથાવતારાન્ ધર્માર્થમીશાનસ્ય કલૌ યુગે

કિયન્તો દેવદેવસ્ય શિષ્યાઃ કલિયુગેષુ વૈ ।
એતત્ સર્વં સમાસેન સૂત વક્તુમિહાર્હસિ

સૂત ઉવાચ
મનુઃ સ્વાયંભુવઃ પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષો મનુઃ ।
ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા

ષડેતે મનવો ઽતીતાઃ સાંપ્રતં તુ રવેઃ સુતઃ ।
વૈવસ્વતો ઽયં યસ્યૈતત્ સપ્તમં વર્તતે ઽન્તરમ્

સ્વાયંભુવં તુ કથિતં કલ્પાદાવન્તરં મયા ।
અત ઊર્ધ્વં નિબોધધ્વં મનોઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ

પારાવતાશ્ચ તુષિતા દેવાઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે ।
વિપશ્ચિન્નામ દેવેન્દ્રો બભૂવાસુરસૂદનઃ

ઊર્જસ્તમ્ભસ્તથા પ્રાણો દાન્તો ઽથ વૃષભસ્તથા ।
તિમિરશ્ચાર્વરીવાંશ્ચ સપ્ત સપ્તર્ષયો ઽભવન્

ચૈત્રકિંપુરુષાદ્યાશ્ચ સુતાઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ ।
દ્વિતીયમતદાખ્યાતમન્તરં શૃણુ ચોત્તરમ્

તૃતીયે ઽપ્યન્તરે વિપ્રા ઉત્તમો નામ વૈ મનુઃ ।
સુશાન્તિસ્તત્ર દેવેન્દ્રો બભૂવામિત્રકર્ષણઃ

સુધામાનસ્તથા સત્યાઃ શિવાશ્ચાથ પ્રતર્દનાઃ ।
વશવર્તિનશ્ચ પઞ્ચૈતે ગણા દ્વાદશકાઃ સ્મૃતાઃ

રજોર્ધ્વશ્ચોર્ધ્વબાહુશ્ચ સબલશ્ચાનયસ્તથા ।
સુતપાઃ શુક્ર ઇત્યેતે સપ્ત સપ્તર્ષયો ઽભવન્

તામસસ્યાન્તરે દેવાઃ સુરા વાહરયસ્તથા ।
સત્યાશ્ચ સુધિયશ્ચૈવ સપ્તવિંશતિકા ગણાઃ

શિબિરિન્દ્રસ્તથૈવાસીચ્છતયજ્ઞોપલક્ષણઃ ।
બભૂવ શઙ્કરે ભક્તો મહાદેવાર્ચને રતઃ

જ્યોતિર્ધર્મા પૃથુઃ કાવ્યશ્ચૈત્રોગ્નિર્વનકસ્તથા ।
પીવરસ્ત્વૃષયો હ્યેતે સપ્ત તત્રાપિ ચાન્તરે

પઞ્ચમે ચાપિ વિપ્રેન્દ્રા રૈવતો નામ નામતઃ ।
મનુર્વસુશ્ચ તત્રેન્દ્રો બભૂવાસુરમર્દનઃ

અમિતાભા ભૂતરયા વૈકુણ્ઠાઃ સ્વચ્છમેધસઃ ।
એતે દેવગણાસ્તત્ર ચતુર્દશ ચતુર્દશ

હિરણ્યરોમા વેદશ્રીરૂર્ધ્વબાહુસ્તથૈવ ચ ।
વેદબાહુઃ સુધામા ચ પર્જન્યશ્ચ મહામુનિઃ ।
એતે સપ્તર્ષયો વિપ્રાસ્તત્રાસન્ રૈવતે ઽન્તરે

સ્વારોચિષશ્ચોત્તમશ્ચ તામસો રૈવતસ્તથા ।
પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ

ષષ્ઠે મન્વન્તરે ચાસીચ્ચાક્ષુષસ્તુ મનુર્દ્વિજાઃ ।
મનોજવસ્તથૈવેન્દ્રો દેવાનપિ નિબોધતઃ

આદ્યાઃ પ્રસૂતા ભાવ્યાશ્ચ પૃથુગાશ્ચ દિવૌકસઃ ।
મહાનુભાવા લેખ્યાશ્ચ પઞ્ચૈતે હ્યષ્ટકા ગણાઃ

સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ હવિષ્માનુત્તમો મધુઃ ।
અતિનામા સહિષ્ણુશ્ચ સપ્તાસન્નૃષયઃ શુભાઃ

વિવસ્વતઃ સુતો વિપ્રાઃ શ્રાદ્ધદેવો મહાદ્યુતિઃ ।
મનુઃ સ વર્તતે ધીમાન્ સાંપ્રતં સપ્તમે ઽન્તરે

આદિત્યા વસવો રુદ્રા દેવાસ્તત્ર મરુદ્ગણાઃ ।
પુરન્દરસ્તથૈવેન્દ્રો બભૂવ પરવીરહા

વસિષ્ઠઃ કશ્યપશ્ચાત્રિર્જમદગ્નિશ્ચ ગૌતમઃ ।
વિશ્વામિત્રો ભરદ્વાજઃ સપ્ત સપ્તર્ષયો ઽભવન્

વિષ્ણુશક્તિરનૌપમ્યા સત્ત્વોદ્રિક્તા સ્થિતા સ્થિતૌ ।
તદંશભૂતા રાજાનઃ સર્વે ચ ત્રિદિવૌકસઃ

સ્વાયંભુવે ઽન્તરે પૂર્વમાકૂત્યાં માનસઃ સુતઃ ।
રુચેઃ પ્રજાપતેર્યજ્ઞસ્તદંશેનાભવદ્ દ્વિજાઃ

તતઃ પુનરસૌ દેવઃ પ્રાપ્તે સ્વારોચિષે ઽન્તરે ।
તુષિતાયાં સમુત્પન્નસ્તુષિતૈઃ સહ દૈવતૈઃ

ઔત્તમે ઽપ્યન્તરે વિષ્ણુઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ ।
સત્યાયામભવત્ સત્યઃ સત્યરૂપો જનાર્દનઃ

તામસસ્યાન્તરે ચૈવ સંપ્રાપ્તે પુનરેવ હિ ।
હર્યાયાં હરિભિર્દેવૈર્હરિરેવાભવદ્ધરિઃ

રૈવતે ઽપ્યન્તરે ચૈવ સંભૂત્યાં માનસો ઽભવત્ ।
સંભૂતો માનસૈઃ સાર્ધં દેવૈઃ સહ મહાદ્યુતિઃ

ચાક્ષુષે ઽપ્યન્તરે ચૈવ વૈકુણ્ઠઃ પુરુષોત્તમઃ ।
વિકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે વૈકુણ્ઠૈર્દૈવતૈઃ સહ

મન્વન્તરે ઽત્ર સંપ્રાપ્તે તથા વૈવસ્વતે ઽન્તરે ।
વામનઃ કશ્યપાદ્ વિષ્ણુરદિત્યાં સંબભૂવ હ

ત્રિભિઃ ક્રમૈરિમાંલ્લોકાઞ્જિત્વા યેન મહાત્મના ।
પુરન્દરાય ત્રૈલોક્યં દત્તં નિહતકણ્ટકમ્

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય સપ્ત મન્વન્તરેષુ વૈ ।
સપ્ત ચૈવાભવન્ વિપ્રા યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ

યસ્માદ્ વિષ્ટમિદં કૃત્સ્નં વામનેન મહાત્મના ।
તસ્માત્ સ વૈ સ્મૃતો વિષ્ણુર્વિશેર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્

એષ સર્વં સૃજત્યાદૌ પાતિ હન્તિ ચ કેશવઃ ।
ભૂતાન્તરાત્મા ભગવાન્ નારાયણ ઇતિ શ્રુતિઃ

એકાંશેન જગત્ સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ ।
ચતુર્ધા સંસ્થિતો વ્યાપી સગુણો નિર્ગુણો ઽપિ ચ

એકા ભગવતો મૂર્તિર્જ્ઞાનરૂપા શિવામલા ।
વાસુદેવાભિધાના સા ગુણાતીતા સુનિષ્કલા

દ્વિતીયા કાલસંજ્ઞાન્યા તામસી શેષસંજ્ઞિતા ।
નિહન્તિ સકલં ચાન્તે વૈષ્ણવી પરમા તનુઃ

સત્ત્વોદ્રિક્તા તથૈવાન્યા પ્રદ્યુમ્નેતિ ચ સંજ્ઞિતા ।
જગત્ સ્થાપયતે સર્વં સ વિષ્ણુઃ પ્રકૃતિર્ધ્રુવા

ચતુર્થો વાસુદેવસ્ય મૂર્તિર્બ્રાહ્મીતિ સંજ્ઞિતા ।
રાજસી ચાનિરુદ્ધાખ્યા પ્રદ્યુમ્નઃ સૃષ્ટિકારિકા

યઃ સ્વપિત્યખિલં ભૂત્વા પ્રદ્યુમ્નેન સહ પ્રભુઃ ।
નારાયણાખ્યો બ્રહ્માસૌ પ્રિજાસર્ગં કરોતિ સઃ

યા સા નારાયણતનુઃ પ્રદ્યુમ્નાખ્યા મુનીશ્વરાઃ ।
તયા સંમોહયેદ્ વિશ્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

સૈવ સર્વજગત્સૂતિઃ પ્રકૃતિઃ પરિકીર્તિતા ।
વાસુદેવો હ્યનન્તાત્મા કેવલો નિર્ગુણો હરિઃ

પ્રધાનં પુરુષઃ કાલસ્તત્ત્વત્રયમનુત્તમમ્ ।
વાસુદેવાત્મકં નિત્યમેતદ્ વિજ્ઞાય મુચ્યતે

એકં ચેદં ચતુષ્પાદં ચતુર્ધા પુનરચ્યુતઃ ।
બિભેદ વાસુદેવો ઽસૌ પ્રદ્યુમ્નો હરિરવ્યયઃ

કૃષ્ણદ્વૈપાયનો વ્યાસો વિષ્ણુર્નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
અપાન્તરતમાઃ પૂર્વં સ્વેચ્છયા હ્યભવદ્ધરિઃ

અનાદ્યન્તં પરં બ્રહ્મ ન દેવા નર્ષયો વિદુઃ ।
એકો ઽયં વેદ ભગવાન્ વ્યાસો નારાયણઃ પ્રભુઃ

ઇત્યેતદ્ વિષ્ણુમાહાત્મ્યમુક્તં વો મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
એતત્ સત્યં પુનઃ સત્યમેવં જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ