કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.47

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ષટ્ચત્વારિશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।
સંવેષ્ટયિત્વા ક્ષારોદં પ્લક્ષદ્વીપો વ્યવસ્થિતઃ

પ્લક્ષદ્વીપે ચ વિપ્રેન્દ્રાઃ સપ્તાસન્ કુલપર્વતાઃ ।
ઋજ્વાયતાઃ સુપર્વાણઃ સિદ્ધસઙ્ઘનિષેવિતાઃ

ગોમેદઃ પ્રથમસ્તેષાં દ્વિતીયશ્ચન્દ્ર ઉચ્યતે ।
નારાદો દુન્દુભિશ્ચૈવ સોમશ્ચ ઋષભસ્તથા ।
વૈભ્રાજઃ સપ્તમઃ પ્રોક્તો બ્રહ્મણો ઽત્યન્તવલ્લભઃ

તત્ર દેવર્ષિગન્ધર્વૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ ભગવાનજઃ ।
ઉપાસ્યતે સ વિશ્વાત્મા સાક્ષી સર્વસ્ય વિશ્વસૃક્

તેષુ પુણ્યા જનપદા નાધયો વ્યાધયો ન ચ ।
ન તત્ર પાપકર્તારઃ પુરુષા વા કથઞ્ચન

તેષાં નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ વર્ષાણાં તુ સમુદ્રગાઃ ।
તાસુ બ્રહ્મર્ષયો નિત્યં પિતામહપુપાસતે

અનુતપ્તા શિખી ચૈવ વિપાપા ત્રિદિવા કૃતા ।
અમૃતા સુકૃતા ચૈવ નામતઃ પરિકીર્તિતાઃ

ક્ષુદ્રનદ્યસ્ત્વસંખ્યાતાઃ સરાંસિ સુબહૂન્યપિ ।
ન ચૈતેષુ યુગાવસ્થા પુરુષા વૈ ચિરાયુષઃ

આર્યકાઃ કુરવાશ્ચૈવ વિદશા ભાવિનસ્તથા ।
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાસ્તસ્મિન્ દ્વીપે પ્રકીર્તિતાઃ

ઇજ્યતે ભગવાન્ સોમો વર્ણૈસ્તત્ર નિવાસિભિઃ ।
તેષાં ચ સોમસાયુજ્યં સારૂપ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

સર્વે ધર્મપરા નિત્યં નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ।
પઞ્ચવર્ષસહસ્ત્રાણિ જીવન્તિ ચ નિરામયાઃ

પ્લક્ષદ્વીપપ્રમાણં તુ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।
સંવેષ્ટ્યેક્ષુરસામ્ભોધિં શાલ્મલિઃ સંવ્યવસ્થિતઃ

સપ્ત વર્ષાણિ તત્રાપિ સપ્તૈવ કુલપર્વતાઃ ।
ઋજ્વાયતાઃ સુપર્વાણઃ સપ્ત નદ્યશ્ચ સુવ્રતાઃ

કુમુદશ્ચોન્નતશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચ બલાહકઃ ।
દ્રોણઃ કઙ્કસ્તુ મહિષઃ કકુદ્વાન્ સપ્ત પર્વતાઃ

યોની તોયા વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા શુક્લા વિમોચની ।
નિવૃત્તિશ્ચૈતિ તા નદ્યઃ સ્મૃતા પાપહરા નૃણામ્

ન તેષુ વિદ્યતે લોભઃ ક્રોધો વા દ્વિજસત્તમાઃ ।
ન ચૈવાસ્તિ યુગાવસ્થા જના જીવન્ત્યનામયાઃ

યજન્તિ સતતં તત્ર વર્ણા વાયું સનાતનમ્ ।
તેષાં તસ્યાથ સાયુજ્યં સારૂપ્યં ચ સલોકતા

કપિલા બ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તા રાજાનશ્ચારુણાસ્તથા ।
પીતા વૈશ્યાઃ સ્મૃતાઃ કૃષ્ણા દ્વીપે ઽસ્મિન્ વૃષલા દ્વિજાઃ

શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।
સંવેષ્ટ્ય તુ સુરોદાબ્ધિં કુશદ્વીપો વ્યવસ્થિતઃ

વિદ્રુમશ્ચૈવ હેમશ્ચ દ્યુતિમાન્ પુષ્પવાંસ્તથા ।
કુશેશયો હરિશ્ચાથ મન્દરઃ સપ્ત પર્વતાઃ

ધુતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતા તથા ।
વિદ્યુદમ્ભા મહી ચેતિ નદ્યસ્તત્ર જલાવહાઃ

અન્યાશ્ચ શતશોવિપ્રા નદ્યો મણિજલાઃ શુભાઃ ।
તાસુ બ્રહ્માણમીશાનં દેવાદ્યાઃ પર્યુપાસતે

બ્રાહ્મણા દ્રવિણો વિપ્રાઃ ક્ષત્રિયાઃ શુષ્મિણસ્તથા ।
વૈશ્યાઃ સ્નેહાસ્તુ મન્દેહાઃ શૂદ્રાસ્તત્ર પ્રકીર્તિતાઃ

સર્વે વિજ્ઞાનસંપન્ના મૈત્રાદિગુણસંયુતાઃ ।
યથોક્તકારિણઃ સર્વે સર્વે ભૂતહિતે રતાઃ

યજન્તિ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
તેષાં ચ બ્રહ્મસાયુજ્યં સારૂપ્યં ચ સલોકતા

કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્તતો વિપ્રા વેષ્ટયિત્વા ઘૃતોદધિમ્

ક્રૌઞ્ચો વામનકશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાન્ધકારકઃ ।
દેવાવૃચ્ચ વિવિન્દશ્ચ પુણ્ડરીકસ્તથૈવ ચ ।
નામ્ના ચ સપ્તમઃ પ્રોક્તઃ પર્વતો દુન્દુભિસ્વનઃ

ગૌરી કુમુદ્વિતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્મનોજવા ।
ખ્યાતિશ્ચ પુણ્ડરીકાચ નદ્યઃ પ્રાધાન્યતઃ સ્મૃતાઃ

પુષ્કરાઃ પુષ્કલા ધન્યાસ્તિષ્યાસ્તસ્ય ક્રમેણ વૈ ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

અર્ચયન્તિ મહાદેવં યજ્ઞદાનસમાધિભિઃ ।
વ્રતોપવાસૈર્વિવિધૈર્હેમૈઃ સ્વાધ્યાયતર્પણૈઃ

તેષાં વૈ રુદ્રસાયુજ્યં સારૂપ્યં ચાતિદુર્લભમ્ ।
સલોકતા ચ સામીપ્યં જાયતે તત્પ્રસાદતઃ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ।
શાકદ્વીપઃ સ્થિતો વિપ્રા આવેષ્ટ્ય દધિસાગરમ્

ઉદયો રૈવતશ્ચૈવ શ્યામાકો ઽસ્તગિરિસ્તથા ।
આમ્બિકેયસ્તથા રમ્યઃ કેશરી ચેતિ પર્વતાઃ

સુકુમારી કુમારી ચ નલિની રેણુકા તથા ।
ઇક્ષુકા ધેનુકા ચૈવ ગભસ્તિશ્ચેતિ નિમ્નગાઃ

આસાં પિબન્તઃ સલિલં જીવન્તે તત્ર માનવાઃ ।
અનામયા હ્યશોકાશ્ચ રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ

મગાશ્ચ મગધાશ્ચૈવ માનવા મન્દગાસ્તથા ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચાત્ર ક્રમેણ તુ

યજન્તિ સતતં દેવં સર્વલોકૈકસાક્ષિણમ્ ।
વ્રતોપવાસૈર્વિવિધૈર્દેવદેવં દિવાકરમ્

તેષાં સૂર્યેણ સાયુજ્યં સામીપ્યં ચ સરૂપતા ।
સલોકતા ચ વિપ્રેન્દ્રા જાયતે તત્પ્રસાદતઃ

શાકદ્વીપં સમાવૃત્ય ક્ષીરોદઃ સાગરઃ સ્થિતઃ ।
શ્વેતદ્વીપશ્ચ તન્મધ્યે નારાયણપરાયણાઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદા નાનાશ્ચર્યસમન્વિતાઃ ।
શ્વેતાસ્તત્ર નરા નિત્યં જાયન્તે વિષ્ણુતત્પરાઃ

નાધયો વ્યાધયસ્તત્ર જરામૃત્યુભયં ન ચ ।
ક્રોધલોભવિનિર્મુક્તા માયામાત્સર્યવર્જિતાઃ

નિત્યપુષ્ટા નિરાતઙ્કા નિત્યાનન્દાશ્ચ ભોગિનઃ ।
નારાયણપરાઃ સર્વે નારાયણપરાયણાઃ

કેચિદ્ ધ્યાનપરા નિત્યં યોગિનઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
કેચિજ્જપન્તિ તપ્યન્તિ કેચિદ્ વિજ્ઞાનિનો ઽપરે

અન્યે નિર્બોજયોગેન બ્રહ્મભાવેન ભાવિતાઃ ।
ધ્યાયન્તિ તત્ પરં વ્યોમ વાસુદેવં પરં પદમ્

એકાન્તિનો નિરાલમ્બા મહાભાગવતાઃ પરે ।
પશ્યન્તિ પરમં બ્રહ્મ વિષ્ણવાખ્યં તમસઃ પરં

સર્વે ચતુર્ભુજાકારાઃ શઙ્ખચક્રગદાધરાઃ ।
સુપીતવાસસઃ સર્વે શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસઃ

અન્યે મહેશ્વરપરાસ્ત્રિપુણ્ડ્રાઙ્કિતમસ્તકાઃ ।
સ્વયોગોદ્ભૂતકિરણા મહાગરુડવાહનાઃ

સર્વશક્તિસમાયુક્તા નિત્યાનન્દાશ્ચ નિર્મલાઃ ।
વસન્તિ તત્ર પુરુષા વિષ્ણોરન્તરચારિણઃ

તત્ર નારાયણસ્યાન્યદ્ દુર્ગમં દુરતિક્રમમ્ ।
નારાયણં નામ પુરં વ્યાસાદ્યૈરુપશોભિતમ્

હેમપ્રાકારસંસુક્તં સ્ફાટિકૈર્મણ્ડપૈર્યુતમ્ ।
પ્રભાસહસ્ત્રકલિલં દુરાધર્ષં સુશોભનમ્ ।
હર્મ્યપ્રાકારસંયુક્તમટ્ટાલકસમાકુલમ્

હેમગોપુરસાહસ્ત્રૈર્નાનારત્નોપશોભિતૈઃ ।
શુભ્રાસ્તરણસંયુક્તં વિચિત્રૈઃ સમલઙ્કૃતમ્

નન્દનૈર્વિવિધાકારૈઃ સ્ત્રવન્તીભીશ્ચ શોભિતમ્ ।
સરોભિઃ સર્વતો યુક્તં વીણાવેણુનિનાદિતમ્

પતાકાભિર્વિચિત્રાભિરનેકાભિશ્ચ શોભિતમ્ ।
વીથીભિઃ સર્વતો યુક્તં સોપાનૈ રત્નભૂષિતૈઃ

નારીશતસહસ્ત્રાઢ્યં દિવ્યગોયસમન્વિતમ્ ।
હંસકારણ્ડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્ ।
ચતુર્દ્વારમનૌપમ્યમગમ્યં દેવવિદ્વિષામ્

તત્ર તત્રાપ્સરઃ સઙ્ધૈર્નૃત્યદ્ભિરુપશોભિતમ્ ।
નાનાગીતવિધાનજ્ઞૈર્દેવાનામપિ દુર્લભૈઃ

નાનાવિલાસસંપન્નૈઃ કામુકૈરતિકોમલૈઃ ।
પ્રભૂતચન્દ્રવદનૈર્નૂપુરારાવસંયુતૈઃ

ઈષત્સ્મિતૈઃ સુબિમ્બોષ્ઠૈર્બાલમુગ્ધમૃગેક્ષણૈઃ ।
અશેષવિભવોપેતૈર્ભૂષિતૈસ્તનુમધ્યમૈઃ

સુરાજહંસચલનૈઃ સુવેષૈર્મધુરસ્વનૈઃ ।
સંલાપાલાપકુશલૈર્દિવ્યાભરણભૂષૈતૈઃ

સ્તનભારવિનમ્રૈશ્ચ મદઘૂર્ણિતલોચનૈઃ ।
નાનાવર્ણવિચિત્રાઙ્ગૈર્નાનાભોગરતિપ્રિયૈઃ

પ્રફુલ્લકુસુમોદ્યાનૈરિતશ્ચેતશ્ચ શોભિતમ્ ।
અસંખ્યેયગુણં શુદ્ધમાગમ્યં ત્રિદશૈરપિ

શ્રીમત્પવિત્રં દેવસ્ય શ્રીપતેરમિતૌજસઃ ।
તસ્ય મધ્યે ઽતિતેજસ્કમુચ્ચપ્રાકારતોરણમ્

સ્થાનં પદ્ વૈષ્ણવં દિવ્યં યોગિનામપિ દુર્લભમ્ ।
તન્મધ્યે ભગવાનેકઃ પુણ્ડરીકદલદ્યુતિઃ ।
શેતે ઽશેષજગત્સૂતિઃ શેષાહિશયને હરિઃ

વિચિન્ત્યમાનો યોગીન્દ્રૈઃ સનન્દનપુરોગમૈઃ ।
સ્વાત્માનન્દામૃતં પીત્વા પરં તત્ તમસઃ પરમ્

સુપીતવસનો ઽનન્તો મહામાયો મહાભુજઃ ।
ક્ષીરોદકન્યયા નિત્યં ગૃહીતચરણદ્વયઃ

સા ચ દેવી જગદ્વન્દ્યા પાદમૂલે હરિપ્રિયા ।
સમાસ્તે તન્મના નિત્યં પીત્વા નારાયણામૃતમ્

ન તત્રાધાર્મિકા યાન્તિ ન ચ દેવાન્તરાશ્રયાઃ ।
વૈકુણ્ઠં નામ તત્ સ્થાનં ત્રિદશૈરપિ વન્દિતમ્

ન મે ઽત્ર ભવતિ પ્રજ્ઞા કૃત્સ્નશસ્તન્નિરૂપણે ।
એતાવચ્છક્યતે વક્તું નારાયણપુરં હિ તત્

સ એવ પરમં બ્રહ્મ વાસુદેવઃ સનાતનઃ ।
શેતે નારાયણઃ શ્રીમાન્ માયયા મોહયઞ્જગત્

નારાયણાદિદં જાતં તસ્મિન્નેવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તમેવાભ્યેતિ કલ્પાન્તે સ એવ પરમા ગતિઃ