કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.46

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે પઞ્ચચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
હેમકૂટગિરેઃ શૃઙ્ગે મહાકૂટૈઃ સુશોભનમ્ ।
સ્ફાટિકં દેવદેવસ્ય વિમાનં પરમેષ્ઠિનઃ

અથ દેવાદિદેવસ્ય ભૂતેશસ્ય ત્રિશૂલિનઃ ।
દેવાઃ સિદ્ધગણા યક્ષાઃ પૂજાં નિત્યં પ્રકુર્વતે

સ દેવો ગિરિશઃ સાર્ધં મહાદેવ્યા મહેશ્વરઃ ।
ભૂતૈઃ પરિવૃતો નિત્યં ભાતિ તત્ર પિનાકધૃક્

વિભક્તચારુશિખરઃ કૈલાસો યત્ર પર્વતઃ ।
નિવાસઃ કોટિયક્ષાણાં કુબેરસ્ય ચ ધીમતઃ ।
તત્રાપિ દેવદેવસ્ય ભવસ્યાયતનં મહત્

મન્દાકિની તત્ર દિવ્યા રમ્યા સુવિમલોદકા ।
નદી નાનાવિધૈઃ પદ્મૈરનેકૈઃ સમલઙ્કૃતા

દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસકિંનરૈઃ ।
ઉપસ્પૃષ્ટજલા નિત્યં સુપુણ્યા સુમનોરમા

અન્યાશ્ચ નદ્યઃ શતશઃ સ્વર્ણપદ્મૈરલઙ્કૃતાઃ ।
તાસાં કૂલેષુ દેવસ્ય સ્થાનાનિ પરમેષ્ઠિનઃ ।
દેવર્ષિગણજુષ્ટાનિ તથા નારાયણસ્ય ચ

સિતાન્તશિખરે ચાપિ પારિજાતવનં શુભમ્ ।
તત્ર શક્રસ્ય વિપુલં ભવનં રત્નમણ્ડિતમ્ ।
સ્ફાટિકસ્તમ્ભસંયુક્તં હેમગોપુરસંયુતમ્

તત્રાથ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્વિશ્વામરેશિતુઃ ।
સુપુણ્યં ભવનં રમ્યં સર્વરત્નોપશોભિતમ્

તત્ર નારાયણઃ શ્રીમાન્ લક્ષ્મ્યા સહ જગત્પતિઃ ।
આસ્તે સર્વામરશ્રેષ્ઠઃ પૂજ્યમાનઃ સનાતનઃ

તથા ચ વસુધારે તુ વસૂનાં રત્નમણ્ડિતમ્ ।
સ્થાનાનામષ્ટકં પુણ્યં દુરાધર્ષં સુરદ્વિષામ્

રત્નધારે ગિરિવરે સપ્તર્ષોણાં મહાત્મનામ્ ।
સપ્તાશ્રમાણિ પુણ્યાનિ સિદ્ધાવાસયુતાનિ તુ

તત્ર હૈમં ચતુર્દ્વારં વજ્રનીલાદિમણ્ડિતમ્ ।
સુપુણ્યં સુમહત્ સ્થાનં બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

તત્ર દેવર્ષયો વિપ્રાઃ સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયો ઽપરે ।
ઉપાસતે સદા દેવં પિતામહમજં પરમ્

સ તૈઃ સંપૂજિતો નિત્યં દેવ્યા સહ ચતુર્મુખઃ ।
આસ્તે હિતાય લોકાનાં શાન્તાનાં પરમા ગતિઃ

અથૈકશૃઙ્ગશિખરે મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતમ્ ।
સ્વચ્છામૃતજલં પુણ્યં સુગન્ધં સુમહત્ સરઃ

જૈગીષવ્યાશ્રમં તત્ર યોગીન્દ્રૈરુપશોભિતમ્ ।
તત્રાસૌ ભગવાન્ નિત્યમાસ્તે શિષ્યૈઃ સમાવૃતઃ ।
પ્રશાન્તદોષૈરક્ષુદ્રૈર્બ્રહ્મવિદ્ભિર્મહાત્મભિઃ

શઙ્ખો મનોહરશ્ચૈવ કૌશિકઃ કૃષ્ણ એવ ચ ।
સુમના વેદનાદશ્ચ શિષ્યાસ્તસ્ય પ્રધાનતઃ

સર્વે યોગરતાઃ શાન્તા ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહાઃ ।
ઉપાસતે મહાવીર્યા બ્રહ્મવિદ્યાપરાયણાઃ

તેષામનુગ્રિહાર્થાય યતીનાં શાન્તચેતસામ્ ।
સાન્નિધ્યં કુરુતે ભૂયો દેવ્યા સહ મહેશ્વરઃ

અન્યાનિચાશ્રમાણિ સ્યુસ્તસ્મિન્ ગિરિવરોત્તમે ।
મુનીનાં યુક્તમનસાં સરાંસિ સરિતસ્તથા

તેષુ યોગરતા વિપ્રા જાપકાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
બ્રહ્મણ્યાસક્તમનસો રમન્તે જ્ઞાનતત્પરાઃ

આત્મન્યાત્માનમાધાય શિખાન્તાન્તરમાસ્થિતમ્ ।
ધાયાયન્તિ દેવમીશાનં યેન સર્વમિદં તતમ્

સુમેઘે વાસવસ્થાનં સહસ્ત્રાદિત્યસંનિભમ્ ।
તત્રાસ્તે ભગવાનિન્દ્રઃ શચ્યા સહ સુરેશ્વરઃ

ગજશૈલે તુ દુર્ગાયા ભવનં મણિતારણમ્ ।
આસ્તે ભગવતી દુર્ગા તત્ર સાક્ષાન્મહેશ્વરી

ઉપાસ્યમાના વિવિધૈઃ શક્તિભેદૈરિતસ્તતઃ ।
પીત્વા યોગામૃતં લબ્ધ્વા સાક્ષાદાનન્દમૈશ્વરમ્

સુનીલસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગે નાનાધાતુસમુજ્જ્વલે ।
રાક્ષસાનાં પુરાણિ સ્યુઃ સરાંસિ શતશો દ્વિજાઃ

તથા પુરશતં વિપ્રાઃ શતશૃઙ્ગે મહાચલે ।
સ્ફાટિકસ્તમ્ભસંયુક્તં યક્ષાણામમિતૌજસામ્

શ્વેતોદરગિરેઃ શૃઙ્ગે સુપર્ણસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રાકારગોપુરોપેતં મણિતોરણમણ્ડિતમ્

સ તત્ર ગરુડઃ શ્રીમાન્ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુરિવાપરઃ ।
ધ્યાત્વાસ્તે તત્ પરં જ્યોતિરાત્માનં વિષ્ણુમવ્યયમ્

અન્યચ્ચ ભવનં પુણ્યં શ્રીશૃઙ્ગે મુનિપુઙ્ગવાઃ ।
શ્રીદેવ્યાઃ સર્વરત્નાઢ્યં હૈમં સુમણિતોરણમ્

તત્ર સા પરમા શક્તિર્વિષ્ણોરતિમનોરમા ।
અનન્તવિભવા લક્ષ્મીર્જગત્સંમોહનોત્સુકા

અધ્યાસ્તે દેવગન્ધર્વસિદ્ધચારણવન્દિતા ।
વિચિન્ત્ય જગતોયોનિં સ્વશક્તિકિરણોજ્જ્વલા

તત્રૈવ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોરાયતનં મહત્ ।
સરાંસિ તત્ર ચત્વારિ વિચિત્રકમલાશ્રયા

તથા સહસ્ત્રશિખરે વિદ્યાધરપુરાષ્ટકમ્ ।
રત્નસોપાનસંયુક્તં સરોભિશ્ચોપશોભિતમ્

નદ્યો વિમલપાનીયાશ્ચિત્રનીલોત્પલાકરાઃ ।
કર્ણિકારવનં દ્વિવ્યં તત્રાસ્તે શઙ્કરોમયા

પારિયાત્રે મહાશૈલે મહાલક્ષ્મ્યાઃ પુરં શુભમ્ ।
રમ્યપ્રાસાદસંયુક્તં ઘણ્ટાચામરભૂષિતમ્

નૃત્યદ્ભિરપ્સરઃ સઙ્ઘૈરિતશ્ચેતશ્ચ શોભિતમ્ ।
મૃદઙ્ગમુરજોદ્ઘુષ્ટં વીણાવેણુનિનાદિતમ્

ગન્ધર્વકિંનરાકીર્ણં સંવૃતં સિદ્ધપુઙ્ગવૈઃ ।
ભાસ્વદ્ભિત્તિસમાકીર્ણં મહાપ્રાસાદસંકુલમ્

ગણેશ્વરાઙ્ગનાજુષ્ટં ધાર્મિકાણાં સુદર્શનમ્ ।
તત્ર સા વસતે દેવી નિત્યં યોગપરાયણા

મહાલક્ષ્મીર્મહાદેવી ત્રિશૂલવરધારિણી ।
ત્રિનેત્રા સર્વશસક્તીભિઃ સંવૃતા સદસન્મયા ।
પશ્યન્તિ તત્ર મુનયઃ સિદ્ધા યે બ્રહ્મવાદિનઃ

સુપાર્શ્વસ્યોત્તરે ભાગે સરસ્વત્યાઃ પુરોત્તમમ્ ।
સરાંસિ સિદ્ધજુષ્ટાનિ દેવભોગ્યાનિ સત્તમાઃ

પાણ્ડુરસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગે વિચિત્રદ્રુમસંકુલે ।
સન્ધર્વાણાં પુરશતં દિવ્યસ્ત્રીભિઃ સમાવૃતમ્

તેષુ નિત્યં મદોત્સિક્તા વરનાર્યસ્તથૈવ ચ ।
ક્રીડન્તિ મુદિતા નિત્યં વિલાસૈર્ભોગતત્પરાઃ

અઞ્જનસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગે નારીણાં પુરમુત્તમમ્ ।
વસન્તિ તત્રાપ્સરસો રમ્ભાદ્યા રતિલાલસાઃ

ચિત્રસેનાદયો યત્ર સમાયાન્ત્યર્થિનઃ સદા ।
સા પુરી સર્વરત્નાઢ્યા નૈકપ્રસ્ત્રવણૈર્યુતા

અનેકાનિ પુરાણિ સ્યુઃ કૌમુદે ચાપિ સુવ્રતાઃ ।
રુદ્રાણાં શાન્તરજસામીશ્વરાર્પિતચેતસામ્

તેષુ રુદ્રા મહાયોગા મહેશાન્તરચારિણઃ ।
સમાસતે પરં જ્યોતિરારૂઢાઃ સ્થાનમુત્તમમ્

પિઞ્જરસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગે ગણેશાનાં પુરત્રયમ્ ।
નન્દીશ્વરસ્ય કપિલે તત્રાસ્તે સુયશા યતિઃ

તથા ચ જારુધૈઃ શૃઙ્ગે દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ।
દીપ્તમાયતનં પુણ્યં ભાસ્કરસ્યામિતૌજસઃ

તસ્યૈવોત્તરદિગ્ભાગે ચન્દ્રસ્થાનમનુત્તમમ્ ।
રમતે તત્ર રમ્યો ઽસૌ ભગવાન્ શીતદીધિતિઃ

અન્યચ્ચ ભવનં દિવ્યં હંસશૈલે મહર્ષયઃ ।
સહસ્ત્રયોજનાયામં સુવર્ણમણિતોરણમ્

તત્રાસ્તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સિદ્ધસઙ્ઘૈરભિષ્ટુતઃ ।
સાવિત્ર્યા સહ વિશ્વાત્મા વાસુદેવાદિભિર્યુતઃ

તસ્ય દક્ષિણદિગ્ભાગે સિદ્ધાનાં પુરમુત્તમમ્ ।
સનન્દનાદયો યત્ર વસન્તિ મુનિપુઙ્ગવાઃ

પઞ્ચશૈલસ્ય શિખરે દાનવાનાં પુરત્રયમ્ ।
નાતિદૂરેણ તસ્યાથ દૈત્યચાર્યસ્ય ધીમતઃ

સુગન્ધશૈલશિખરે સરિદ્ભિરુપશોભિતમ્ ।
કર્દમસ્યાશ્રમં પુણ્યં તત્રાસ્તે ભગવાનૃષિઃ

તસ્યૈવ પૂર્વદિગ્ભાગે કિઞ્ચિદ્ વૈ દક્ષિણાશ્રિતે ।
સનત્કુમારો ભગવાંસ્તત્રાસ્તે બ્રહ્મવિત્તમઃ

સર્વેષ્વેતેષુ શૈલેષુ તતાન્યેષુ મુનીશ્વરાઃ ।
સરાંસિ વિમલા નદ્યો દેવાનામાલયાનિ ચ

સિદ્ધલિઙ્ગાનિ પુણ્યાનિ મુનિભિઃ સ્થાપિતાનિ તુ ।
વન્યાન્યાશ્રમવર્યાણિ સંખ્યાતું નૈવ શક્નુયામ્

એષ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ ।
ન શક્યં વિસ્તરાદ્ વક્તું મયા વર્ષશતૈરપિ