કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.43

ઇતી શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે દ્વિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એતદ્ બ્રહ્માણ્ડમાખ્યાતં ચતુર્દશવિધં મહત્ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂર્લોકસ્યાસ્ય નિર્ણયમ્

જમ્બુદ્વીપઃ પ્રધાનો ઽયં પ્લક્ષઃ શાલ્મલ એવ ચ ।
કુશઃ ક્રૌઞ્ચશ્ચ શાકશ્ચ પુષ્કરશ્ચૈવ સપ્તમઃ

એતે સપ્ત મહાદ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ ।
દ્વીપાદ્ દ્વીપો મહાનુક્તઃ સાગરાદપિ સાગરઃ

ક્ષારોદેક્ષુરસોદશ્ચ સુરોદશ્ચ ઘૃતોદકઃ ।
દધ્યોદઃ ક્ષીરસલિલઃ સ્વાદૂદશ્ચેતિ સાગરાઃ

પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણા સસમુદ્રા ધરા સ્મૃતા ।
દ્વીપૈશ્ચ સપ્તભિર્યુક્તા યોજનાનાં સમાસતઃ

જમ્બૂદ્વીપઃ સમસ્તાનાં દ્વીપાનાં મધ્યતઃ શુભઃ ।
તસ્ય મધ્યે મહામેરુર્વિશ્રુતઃ કનકપ્રભઃ

ચતુરશીતિસાહસ્ત્રો યોજનૈસ્તસ્ય ચોચ્છ્રયઃ ।
પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ

મૂલે ષોડશસાહસ્ત્રો વિસ્તારસ્તસ્ય સર્વતઃ ।
ભૂપદ્માસ્યાસ્ય શૈલો ઽસૌ કર્ણિકાત્વેન સંસ્થિતઃ

હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચાસ્ય દક્ષિણે ।
નીલઃ શ્વેતશ્ચ શૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વતાઃ

લક્ષપ્રમાણૌ દ્વૌ મધ્યે દશહીનાસ્તથા પરે ।
સહસ્ત્રદ્વિતયોચ્છ્રાયાસ્તાવદ્વિસ્તારિણશ્ચ તે

ભારતં દક્ષિણં વર્ષં તતઃ કિંપુરુષં સ્મૃતમ્ ।
હરિવર્ષં તથૈવાન્યન્મેરોર્દક્ષિણતો દ્વિજાઃ

રમ્યકં ચોત્તરં વર્ષં તસ્યૈવાનુહિરણ્મયમ્ ।
ઉત્તરાઃ કુરવશ્ચૈવ યથૈતે ભરતાસ્તથા

નવસાહસ્ત્રમેકૈકમેતેષાં દ્વિજસત્તમાઃ ।
ઇલાવૃતં ચ તન્મધ્યે તન્મધ્યે મેરુરુચ્છ્રિતઃ

મેરોશ્ચતુર્દિશં તત્ર નવસાહસ્ત્રવિસ્તૃતમ્ ।
ઇલાવૃતં મહાભાગાશ્ચાત્વારસ્તત્ર પર્વતાઃ ।
વિષ્કમ્ભા રચિતા મેરોર્યોજનાયુતમુચ્છ્રિતાઃ

પૂર્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ।
વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્મૃતઃ

કદમ્બસ્તેષુ જમ્બુશ્ચ પિપ્પલો વટ એવ ચ ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય સા જમ્બૂર્નામહેતુર્મહર્ષયઃ

મહાગજપ્રમાણાનિ જમ્બ્વાસ્તસ્યાઃ ફલાનિ ચ ।
પતન્તિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્યમાણાનિ સર્વતઃ

રસેન તસ્યાઃ પ્રખ્યાતા તત્ર જમ્બૂનદીતિ વૈ ।
સરિત્ પ્રવર્તતે ચાપિ પીયતે તત્ર વાસિભિઃ

ન સ્વેદો ન ચ દૌર્ગન્ધ્યં ન જરા નેન્દ્રિયક્ષયઃ ।
તત્પાનાત્ સુસ્થમનસાં નરાણાં તત્ર જાયતે

તીરમૃત્તત્ર સંપ્રાપ્ય વાયુના સુવિશોષિતા ।
જામ્બૂનદાખ્યં ભવતિ સુવર્ણં સિદ્ધભૂષણમ્

ભદ્રાશ્વઃ પૂર્વતો મેરોઃ કેતુમાલશ્ચ પશ્ચિમે ।
વર્ષે દ્વે તુ મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તયોર્મધ્યે ઇલાવૃતમ્

વનં ચૈત્રરથં પૂર્વે દક્ષિણે ગન્ધમાદનમ્ ।
વૈભ્રાજં પશ્ચિમે વિદ્યાદુત્તરે સવિતુર્વનમ્

અરુણોદં મહાભદ્રમસિતોદં ચ માનસમ્ ।
સરાંસ્યેતાનિ ચત્વારિ દેવયોગ્યાનિ સર્વદા

સિતાન્તશ્ચ કુમુદ્વાંશ્ચ કુરુરી માલ્યવાંસ્તથા ।
વૈકઙ્કો મણિશૈલશ્ચ ઋક્ષવાંશ્ચાચલોત્તમાઃ

મહાનીલો ઽથ રુચકઃ સબિન્દુર્મન્દરસ્તથા ।
વેણુમાંશ્ચૈવ મેઘશ્ચ નિષધો દેવપર્વતઃ ।
ઇત્યેતે દેવરચિતાઃ સિદ્ધાવાસાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

અરુણોદસ્ય સરસઃ પૂર્વતઃ કેસરાચલઃ ।
ત્રિકૂટશિખરશ્ચૈવ પતઙ્ગો રુચકસ્તથા

નિષધો વસુધારશ્ચ કલિઙ્ગસ્ત્રિશિખઃ શુભઃ ।
સમૂલો વસુધારશ્ચ કુરવશ્ચૈવ સાનુમાન્

તામ્રાતશ્ચ વિશાલશ્ચ કુમુદો વેણુર્વતઃ ।
એકશૃઙ્ગો મહાશૈલો ગજશૈલઃ પિશાચકઃ

પઞ્ચશૈલો ઽથ કૈલાસો હિમવાંશચાચલોત્તમઃ ।
ઇત્યેતે દેવચરિતા ઉત્કટાઃ પર્વતોત્તમાઃ

મહાભદ્રસ્ય સરસો દક્ષિણે કેસરાચલઃ ।
શિખિવાસશ્ચ વૈદૂર્યઃ કપિલો ગન્ધમાદનઃ

જારુધિશ્ચ સુગન્ધિશ્ચ શ્રીશૃઙ્ગશ્ચાચલોત્તમઃ ।
સુપાર્શ્વશ્ચ સુપક્ષશ્ચ કઙ્કઃ કપિલ એવ ચ

પિઞ્જરો ભદ્રશૈલશ્ચ સુરસશ્ચ મહાબલઃ ।
અઞ્જનો મધુમાંસ્તદ્વત્ કુમુદો મુકુટસ્તથા

સહસ્ત્રશિખરશ્ચૈવ પાણ્ડુરઃ કૃષ્ણ એવ ચ ।
પારિજાતો મહાશૈલસ્તથૈવ કપિલોદકઃ

સુષેણઃ પુણ્ડરીકશ્ચ મહામેઘસ્તથૈવ ચ ।
એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતાઃ

અસિતોદસ્ય સરસઃ પશ્ચિમે કેસરાચલઃ ।
શઙ્ખકૂટો ઽથ વૃષભો હંસો નાગસ્તથા પરઃ

કાલાઞ્જનઃ શુક્રશૈલો નીલઃ કમલ એવ ચ ।
પુષ્પકશ્ચ સુમેઘશ્ચ વારાહો વિરજાસ્તથા ।
મયૂરઃ કપિલશ્ચૈવ મહાકપિલ એવ ચ

ઇત્યેતે દેવગન્ધર્વસિદ્ધસઙ્ઘનિષેવિતાઃ ।
સરસો માનસસ્યેહ ઉત્તરે કેસરાચલાઃ

એતેષાં શૈલમુખ્યાનામન્તરેષુ યથાક્રમમ્ ।
સન્તિ ચૈવાન્તરદ્રોણ્યઃ સરાંસિ ચ વનાનિ ચ

વસન્તિ તત્ર મુનયઃ સિદ્ધાશ્ચ બ્રહ્મભાવિતાઃ ।
પ્રસન્નાઃ શાન્તરજસઃ સર્વદુઃ ખવિવર્જિતાઃ