કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.41

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ચત્વારિશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
એવમેષ મહાદેવો દેવદેવઃ પિતામહઃ ।
કરોતિ નિયતં કાલં કાલાત્મા હ્યૈશ્વરી તનુઃ

તસ્ય યે રશ્મયો વિપ્રાઃ સર્વલોકપ્રદીપકાઃ ।
તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયોનયઃ

સુષુમ્નો હરિકેશશ્ચ વિશ્વકર્મા તથૈવ ચ ।
વિશ્વવ્યચાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંયદ્વસુરતઃ પરઃ

અર્વાવસુરિતિ ખ્યાતઃ સ્વરાડન્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સુપુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ પુષ્ણાતિ શિશિરદ્યુતિમ્

તિર્યગૂર્ધ્વપ્રચારો ઽસૌ સુષુમ્નઃ પરિપઠ્યતે ।
હરિકેશસ્તુ યઃ પ્રોક્તો રશ્મિર્નક્ષત્રપોષકઃ

વિશ્વકર્મા તથા રશ્મિર્બુધં પુષ્ણાતિ સર્વદા ।
વિશ્વવ્યચાસ્તુ યો રશ્મિઃ શુક્રં પુષ્ણાતિ નિત્યદા

સંયદ્વસુરિતિ ખ્યાતઃ સ પુષ્ણાતિ ચ લોહિતમ્ ।
વૃહસ્પતિં પ્રપુષ્ણાતિ રશ્મિરર્વાવસુઃ પ્રભોઃ ।
શનૈશ્ચરં પ્રપુષ્ણાતિ સપ્તમસ્તુ સુરાટ્ તથા

એવં સૂર્યપ્રભાવેન સર્વા નક્ષત્રતારકાઃ ।
વર્ધન્તે વર્ધિતા નિત્યં નિત્યમાપ્યાયયન્તિ ચ

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાં ચ નૈશાનાં ચૈવ સર્વશઃ ।
આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તેજસાં તમસાં પ્રભુઃ

આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્ત્રેણ સમન્તતઃ ।
નાદેયાંશ્ચૈવ સામુદ્રાન્ કૂપ્યાંશ્ચૈવ સહસ્ત્રદૃક્ ।
સ્થાવરાઞ્જઙ્ગમાંશ્ચૈવ યચ્ચ કુલ્યાદિકં પયઃ

તસ્ય રશ્મિસહસ્ત્રં તચ્છીતવર્ષોષ્ણનિસ્ત્રવમ્ ।
તાસાં ચતુઃ શતં નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ

વન્દનાશ્ચૈવ યાજ્યાશ્ચ કેતના ભૂતનાસ્તથા ।
અમૃતા નામ તાઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

હિમોદ્વાહાશ્ચ તા નાડ્યો રશ્મયસ્ત્રિશતં પુનઃ ।
રશ્મ્યો મેષ્યશ્ચ પૌષ્યશ્ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ ।
ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાઃ સ્યુર્ગભસ્તયઃ

શુક્રાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્તથા ।
શુક્રાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિવિધા ઘર્મસર્જનાઃ

સમં બિભર્તિ તાભિઃ સ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ ।
મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ ।
અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રિભિસ્ત્રરિંસ્તર્પયત્યસૌ

વસન્તે ગ્રૈષ્મિકે ચૈવ શતૈઃ સ તપતિ ત્રિભિઃ ।
શરદ્યપિ ચ વર્ષાસુ ચતુર્ભૈઃ સંપ્રવર્ષતિ ।
હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમમુત્સૃજતિ ત્રિભિઃ

વરુણો માઘમાસે તુ સૂર્યઃ પૂષા તુ ફલ્ગુને ।
ચૈત્રે માસિ ભવેદંશો ધાતા વૈશાખતાપનઃ

જ્યેષ્ઠામૂલે ભવેદિન્દ્રઃ આષાઢે સવિતા રવિઃ ।
વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદ્યાં ભગઃ સ્મૃતઃ

પર્જન્યો ઽશ્વયુજિ ત્વષ્ટાકાર્તિકે માસિ ભાસ્કરઃ ।
માર્ગશીર્ષ ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

પઞ્ચરશ્મિસહસ્ત્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ ।
ષડ્ભિઃ સહસ્ત્રૈઃ પૂષા તુ દેવોંશઃ સપ્તભિસ્તથા

ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્ત્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ ।
વિવસ્વાન્ દશભિઃ પાતિ પાત્યેકાદશભિર્ભગઃ

સપ્તભિસ્તપતે મિત્રસ્ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિસ્તપેત્ ।
અર્યમા દશભૈઃ પાતિ પર્જન્યો નવભિસ્તપેત્ ।
ષડ્ભી રશ્મિસહસ્ત્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ વિશ્વસૃક્

વસન્તે કપિલઃ સૂર્યો ગ્રીષ્મે કાઞ્ચનસપ્રભઃ ।
શ્વેતો વર્ષાસુ વર્ણેન પાણ્ડુરઃ શરદિ પ્રભુઃ ।
હેમન્તે તામ્રવર્ણઃ સ્યાચ્છિશિરે લોહિતો રવિઃ

ઓષધીષુ બલં ધત્તે સ્વધામપિ પિતૃષ્વથ ।
સૂર્યો ઽમરત્વમમૃતે ત્રયં ત્રિષુ નિયચ્છતિ

અન્યે ચાષ્ટૌ ગ્રહા જ્ઞેયાઃ સૂર્યેણાધિષ્ઠિતા દ્વિજાઃ ।
ચન્દ્રમાઃ સોમપુત્રશ્ચ શુક્રશ્ચૈવ બૃહસ્પતિઃ ।
ભૌમો મન્દસ્તથા રાહુઃ કેતુમાનપિ ચાષ્ટમઃ

સર્વે ધ્રુવે નિબદ્ધા વૈ ગ્રહાસ્તે વાતરશ્મિભિઃ ।
ભ્રામ્યમાણા યથાયોગં ભ્રમન્ત્યનુદિવાકરમ્

અલાતચક્રવદ્ યાન્તિ વાતચક્રેરિતા દ્વિજાઃ ।
યસ્માદ્ વહતિ તાન્ વાયુઃ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ

રથસ્ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્તસ્ય વાજિનઃ ।
વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન નિશાકરઃ

વીથ્યાશ્રયાણિ ચરતિ નક્ષત્રાણિ રવિર્યથા ।
હ્રાસવૃદ્ધી ચ વિપ્રેન્દ્રા ધ્રુવાધારાણિ સર્વદા

સ સોમઃ શુક્લપક્ષે તુ ભાસ્કરે પરતઃ સ્થિતે ।
આપૂર્યતે પરસ્યાન્તઃ સતતં દિવસક્રમાત્

ક્ષીણાયિતં સુરૈઃ સોમમાપ્યાયતિ નિત્યદા ।
એકેન રશ્મિના વિપ્રાઃ સુષુમ્નાખ્યેન ભાસ્કરઃ

એષા સૂર્યસ્ય વીર્યેણ સોમસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ ।
પૌર્ણમાસ્યાં સ દૃશ્યેત સંપૂર્ણે દિવસક્રમાત્

સંપૂર્ણમર્ધમાસેન તં સોમમમૃતાત્મકમ્ ।
પિબન્તિ દેવતા વિપ્રા યતસ્તે ઽમૃતભોજનાઃ

તતઃ પઞ્ચદશે ભાગે કિઞ્ચિચ્છિષ્ટે કલાત્મકે ।
અપરાહ્ણે પિતૃગણા જઘન્યં પર્યુપાસતે

પિબન્તિ દ્વિકલં કાલં શિષ્ટા તસ્ય કલા તુયા ।
સુધામૃતમયીં પુણ્યાં તામન્દોરમૃતાત્મિકામ્

નિઃ સૃતં તદમાવાસ્યાં ગભસ્તિભ્યઃ સ્વધામૃતમ્ ।
માસતૃપ્તિમપાપ્યગ્ર્યાં પિતરઃ સન્તિ નિર્વૃતાઃ

ન સોમસ્ય વિનાશઃ સ્યાત્ સુધા દેવૈસ્તુ પીયતે ।
એવં સૂર્યનિમિત્તસ્ય ક્ષયો વૃદ્ધિશ્ચ સત્તમાઃ

સોમપુત્રસ્ય ચાષ્ટાભિર્વાજિભિર્વાયુવેગિભિઃ ।
વારિજૈઃ સ્યન્દનો યુક્તસ્તેનાસૌ યાતિ સર્વતઃ

શુક્રસ્ય ભૂમિજૈરશ્વૈઃ સ્યન્દનો દશભિર્વૃતઃ ।
અષ્ટબિશ્ચાથ ભૌમસ્ય રથો હૈમઃ સુશોભનઃ

બૃહસ્પતેરથાષ્ટાશ્વઃ સ્યન્દનો હેમનિર્મિતઃ ।
રથસ્તમોમયો ઽષ્ટાશ્વો મન્દસ્યાયસનિર્મિતઃ ।
સ્વર્ભાનોર્ભાસ્કરારેશ્ચ તથા ષડ્ભિર્હયૈર્વૃતઃ

એતે મહાગ્રહાણાં વૈ સમાખ્યાતા રથા નવ ।
સર્વે ધ્રુવે મહાભાગા નિબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ

ગ્રહર્ક્ષતારાધિષ્ણ્યાનિ ધ્રુવે બદ્ધાન્યેશેષતઃ ।
ભ્રમન્તિ ભ્રામયન્ત્યેનં સર્વાણ્યનિલરશ્મિભિઃ