કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
વર્ણા ભગવતોદ્દિષ્ટાશ્ચત્વારો ઽપ્યાશ્રમાસ્તથા ।
ઇદાનીં ક્રમમસ્માકમાશ્રમાણાં વદ પ્રભો

શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા ।
ક્રમેણૈવાશ્રમાઃ પ્રોક્તાઃ કારણાદન્યથા ભવેત્

ઉત્પન્નજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ ।
પ્રવ્રજેદ્ બ્રહ્મચર્યાત્ તુ યદિચ્છેત્ પરમાં ગતિમ્

દારાનાહૃત્ય વિધિવદન્યથા વિવિધૈર્મખૈઃ ।
યજેદુત્પાદયેત્ પુત્રાન્ વિરક્તો યદિ સંન્યસેત્

અનિષ્ટ્વા વિધિવદ્ યજ્ઞૈરનુત્પાદ્ય તથાત્મજમ્ ।
નગાર્હસ્થ્યં ગૃહીત્યક્ત્વા સંન્યસેદ્ બુદ્ધિમાન્ દ્વિજઃ

અથ વૈરાગ્યવેગેન સ્થાતું નોત્સહતે ગૃહે ।
તત્રૈવ સંન્યસેદ્ વિદ્વાનનિષ્ટ્વાપિ દ્વિજોત્તમઃ

અન્યથા વિવિધૈર્યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા વનમથાક્ષયેત્ ।
તપસ્તપ્ત્વા તપોયોગાદ્ વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ યદિ

વાનપ્રસ્થાશ્રમં ગત્વા ન ગૃહં પ્રવિશેત્ પુનઃ ।
ન સંન્યાસી વનં ચાથ બ્રહ્માચર્યં ન સાધકઃ

પ્રાજાપત્યાં નિરૂપ્યેષ્ટિમાગ્નેયીમથવા દ્વિજઃ ।
પ્રવ્રજેત ગૃહી વિદ્વાન્ વનાદ્ વા શ્રુતિચોદનાત્

પ્રકર્તુમસમર્થો ઽપિ જુહોતિયજતિક્રિયાઃ ।
અન્ધઃ પઙ્ગુર્દરિદ્રો વા વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ દ્વિજઃ

સર્વેષામેવ વૈરાગ્યં સંન્યાસાય વિધીયતે ।
પતત્યેવાવિરક્તો યઃ સંન્યાસં કર્તુમિચ્છતિ

એકસ્મિન્નથવા સમ્યગ્ વર્તેતામરણં દ્વિજઃ ।
શ્રદ્ધાવનાશ્રમે યુક્તઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

ન્યાયાગતધનઃ શાન્તો બ્રહ્મવિદ્યાપરાયણઃ ।
સ્વધર્મપાલકો નિત્યં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

બ્રહ્મણ્યાધાય ક્રમાણિ નિઃસઙ્ગઃ કામવર્જિતઃ ।
પ્રસન્નેનૈવ મનસા કુર્વાણો યાતિ તત્પદમ્

બ્રહ્મણા દીયતે દેયં બ્રહ્મણે સંપ્રદીયતે ।
બ્રહ્મૈવ દીયતે ચેતિ બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

નાહં કર્તા સર્વમેતદ્ બ્રહ્મૈવ કુરુતે તથા ।
એતદ્ બ્રહ્માર્પણં પ્રોક્તમૃષિભિઃ તત્ત્વદર્શિભિઃ

પ્રીણાતુ ભગવાનીશઃ કર્મણાનેન શાશ્વતઃ ।
કરોતિ સતતં બુદ્ધ્યા બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

યદ્વા ફલાનાં સંન્યાસં પ્રકુર્યાત્ પરમેશ્વરે ।
કર્મણામેતદપ્યાહુઃ બ્રહ્માર્પણમનુત્તમમ્

કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં સઙ્ગવર્જિતમ્ ।
ક્રિયતે વિદુષા કર્મ તદ્ભવેદપિ મોક્ષદમ્

અન્યથા યદિ કર્માણિ કુર્યાન્નિત્યમપિ દ્વિજઃ ।
અકૃત્વા ફલસંન્યાસં બધ્યતે તત્ફલેન તુ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ત્યક્ત્વા કર્માશ્રિતં ફલમ્ ।
અવિદ્વાનપિ કુર્વોત કર્માપ્નોત્યચિરાત્ પદમ્

કર્મણા ક્ષીયતે પાપમૈહિકં પૌર્વિકં તથા ।
મનઃ પ્રસાદમન્વેતિ બ્રહ્મ વિજ્ઞાયતે તતઃ

કર્મણા સહિતાજ્જ્ઞાનાત્ સમ્યગ્ યોગો ઽબિજાયતે ।
જ્ઞાનં ચ કર્મસહિતં જાયતે દોષવર્જિતમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ ।
કર્માણીશ્વરતુષ્ટ્યર્થં કુર્યાન્નૈષ્કર્મ્યમાપ્નુયાત્

સંપ્રાપ્ય પરમં જ્ઞાનં નૈષ્કર્મ્યં તત્પ્રસાદતઃ ।
એકાકી નિર્મમઃ શાન્તો જીવન્નેવ વિમુચ્યતે

વીક્ષતે પરમાત્માનં પરં બ્રહ્મ મહેશ્વરમ્ ।
નિત્યાનન્દં નિરાભાસં તસ્મિન્નેવ લયં વ્રજેત્

તસ્માત્ સેવેત સતતં કર્મયોગં પ્રસન્નધીઃ ।
તૃપ્તયે પરમેશસ્ય તત્ પદં યાતિ શાશ્વતમ્

એતદ્ વઃ સથિતં સર્વં ચાતુરાશ્રમ્યમુત્તમમ્ ।
ન હ્યેતત્ સમતિક્રમ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ