કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.39

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે અષ્ટાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપેણ દ્વિજોત્તમાઃ ।
ત્રૈલોક્યસ્યાસ્ય માનં વો ન શક્યં વિસ્તરેણ તુ

ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકો ઽથ મહસ્તતઃ ।
જનસ્તપશ્ચ સત્યં ચ લોકાસ્ત્વણ્ડોદ્ભવા મતાઃ

સૂર્યાચન્દ્રમસોર્યાવત્ કિરણૈરવભાસતે ।
તાવદ્ ભૂર્લોક આખ્યાતઃ પુરાણે દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

યાવત્પ્રમાણો ભૂર્લોકો વિસ્તરાત્ પરિમણ્ડલાત્ ।
ભુવર્લોકો ઽપિ તાવાન્સ્યાન્મણ્ડલાદ્ ભાસ્કરસ્ય તુ

ઊર્ધ્વંયન્મણ્ડલાદ્ વ્યોમધ્રુવોયાવદ્વ્યવસ્થિતઃ ।
સ્વર્લોકઃ સ સમાખ્યાતસ્તત્ર વાયોસ્તુ નેમયઃ

આવહઃ પ્રવહશ્ચૈવ તથૈવાનુવહઃ પરઃ ।
સંવહો વિવહશ્ચાથ તદૂર્ધ્વં સ્યાત્ પરાવહઃ

તથા પરિવહશ્ચોર્ધ્વં વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ ।
ભૂમેર્યોજનલક્ષે તુ ભાનોર્વૈ મણ્ડલં સ્થિતમ્

લક્ષે દિવાકરસ્યાપિ મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્ ।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં તલ્લક્ષેણ પ્રકાશતે

દ્વેલક્ષે હ્યુત્તરે વિપ્રા બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્ ।
તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્યુશનાઃ સ્થિતઃ

અઙ્ગારકો ઽપિ શુક્રસ્ય તત્પ્રમાણો વ્યવસ્થિતઃ ।
લક્ષદ્વયેન ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ

સૌરિર્દ્વિલક્ષેણ ગુરોર્ ગ્રહાણામથ મણ્ડલમ્ ।
સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્લક્ષમાત્રે પ્રિકાશતે

ઋષીણાં મણ્ડલાદૂર્ધ્વં લક્ષમાત્રે સ્થિતો ધ્રુવઃ ।
મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ ।
તત્ર ધર્મઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્નારાયણઃ સ્થિતઃ

નવયોજનસાહસ્ત્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ ।
ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ

દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ ।
તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

અદ્ધૃત્ય પૃથિવીચ્છાયાં નિર્મિતો મણ્ડલાકૃતિઃ ।
સ્વર્ભાનોસ્તુ વૃહત્ સ્થાનં તૃતીયં યત્ તમોમયમ્

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે ।
ભાર્ગવાત્ પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ

બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરાવુભૌ સ્મૃતૌ ।
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ ।
બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાત્ તથા

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરાત્ ।
શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને

સર્વાવરનિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ ।
યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

ઉપરિષ્ટાત્ ત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ ।
સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ચ વક્રશ્ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

તેભ્યો ઽધસ્તાચ્ચ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ ।
સૂર્યઃ સૌમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ચરતિ રશ્મિમાન્ ।
તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યો ઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્ધ્વં ચરતે શશી ।
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્ધ્વં બુધાદૂર્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ ।
વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદૂર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ

તસ્માચ્છનૈશ્ચરો ઽપુયૂર્ધ્વં તસ્માત્ સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્ ।
ઋષીણાં ચૈવ સપ્તાનાન્ધ્રુ વશ્ચોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ

યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ ।
ઈષાદણ્ડસ્તથૈવ સ્યાદ્ દ્વિગુણો દ્વિજસત્તમાઃ

સાર્ધકોટિસ્તથા સપ્ત નિયુતાન્યધિકાનિ તુ ।
યોજનાનાં તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ત્રિનાભિમતિ પઞ્ચારે ષષ્ણેમિન્યક્ષયાત્મકે ।
સંવત્સરમેય કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ચત્કારિંશત્ સહસ્ત્રાણિ દ્વિતીયો ઽક્ષો વિવસ્વતઃ ।
પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

અક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણં તદ્યુગાર્ધયોઃ ।
હ્રસ્વો ઽક્ષસ્તદ્યુગાર્ધેન ધ્રુવાધારે રથસ્ય તુ

દ્વિતીયે ઽક્ષે તુ તચ્ચક્રં સંસ્થિતં માનસાચલે ।
હયાશ્ચ સપ્ત છન્દાંસિ તન્નામાનિ નિબોધત

ગાયત્રી ચ બૃહત્યુષ્ણિક્ જગતી પઙ્ક્તિરેવ ચ ।
અનષ્ટુપ્ ત્રિષ્ટુબિત્યુક્તાશ્છન્દાંસિ હરયો હરેઃ

માનસોપરિ માહેન્દ્રી પ્રાચ્યાં દિશિ મહાપુરી ।
દક્ષિણે ન યમસ્યાથ વરુણસ્ય તુ પશ્ચિમે

ઉત્તરેણ તુ સોમસ્ય તન્નામાનિ નિબોધત ।
અમરાવતી સંયમની સુખા ચૈવ વિભા ક્રમાત્

કાષ્ઠાં ગતો દક્ષિણતઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ ।
જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય દેવદેવઃ પ્રજાપતિઃ

દિવસસ્ય રવિર્મધ્યે સર્વકાલં વ્યવસ્થિતઃ ।
સપ્તદ્વીપેષુ વિપ્રેન્દ્રા નિશામધ્યસ્ય સંમુખમ્

ઉદયાસ્તમને ચૈવ સર્વકાલં તુ સંમુખે ।
અશેષાસુ દિશાસ્વેવ તથૈવ વિદિશાસુ ચ

કુલાલચક્રપર્યન્તો ભ્રમન્નેષ યથેશ્વરઃ ।
કરોત્યહસ્તથા રાત્રિં વિમુઞ્ચન્ મેદિનીં દ્વિજાઃ

દિવાકરકરૈરેતત્ પૂરિતં ભુવનત્રયમ્ ।
ત્રૈલોક્યં કથિતં સદ્ભિર્લોકાનાં મુનિપુઙ્ગવાઃ

આદિત્યમૂલમખિલં ત્રિલોકં નાત્ર સંશયઃ ।
ભવત્યસ્માત્ જગત્ કૃત્સ્નં સદેવાસુરમાનુષમ્

રુદ્રેન્દ્રોપેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાણાં દિવૌકસામ્ ।
દ્યુતિર્દ્યુતિમતાં કૃત્સ્નં યત્તેજઃ સાર્વલૌકિકમ્

સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મહાદેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
સૂર્ય એવ ત્રિલોકસ્ય મૂલં પરમદૈવતમ્

દ્વાદશાન્યે તથાદિત્યા દેવાસ્તે યે ઽધિકારિણઃ ।
નિર્વહન્તિ પદં તસ્ય તદંશા વિષ્ણુમૂર્તયઃ

સર્વે નમસ્યન્તિ સહસ્ત્રભાનું
ગન્ધર્વદેવોરગકિન્વન્નરાદ્યાઃ ।
યજન્તિ યજ્ઞૈર્વિવિધૈર્દ્વિજેન્દ્રા-
શ્છન્દોમયં બ્રહ્મમયં પુરાણમ્