કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.34

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ત્રયસ્ત્રિશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
માહાત્મ્યમવિમુક્તસ્ય યથાવત્ તદુદીરિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ પ્રયાગસ્ય માહાત્મ્યં બ્રૂહિ સુવ્રત

યાનિ તીર્થાનિ તત્રૈવ વિશ્રુતાનિ મહાન્તિ વૈ ।
ઇદાનીં કથયાસ્માકં સૂત સર્વાર્થવિદ્ ભવાન્

સૂત ઉવાચ
શૃણુધ્વમૃષયઃ સર્વે વિસ્તરેણ બ્રવીમિ વઃ ।
પ્રયાગસ્ય ચ માહાત્મ્યં યત્ર દેવઃ પિતામહઃ

માર્કણ્ડેયેન કથિતં કૌન્તેયાય મહાત્મને ।
યથા યુધિષ્ઠિરાયૈતત્ તદ્વક્ષ્યે ભવતામહમ્

નિહત્ય કૌરવાન સર્વાન્ ભ્રાતૃભિઃ સહ પાર્થિવઃ ।
શોકેન મહાતાવિષ્ટા મુમોહ સ યુધિષ્ઠિરઃ

અચિરેણાથ કાલેન માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ ।
સંપ્રાપ્તો હાસ્તિનપુરં રાજદ્વારે સ તિષ્ઠતિ

દ્વારપાલો ઽપિ તં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞઃ કથિતવાન્ દ્રુતમ્ ।
માર્કણ્ડેયો દ્રષ્ટુમિચ્છંસ્ત્વામાસ્તે દ્વાર્યસૌ મુનિઃ

ત્વરિતો ધર્મપુત્રસ્તુ દ્વારમેત્યાહ તત્પરમ્ ।
સ્વાગતં તે મહાપ્રાજ્ઞ સ્વાગતં તે મહામુને

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે તારિતં કુલમ્ ।
અદ્ય મે પિતરસ્તુષ્ટાસ્ત્વયિ તુષ્ટે મહામુને

સિંહાસનમુપસ્થાપ્ય પાદશૌચાર્ચનાદિભિઃ ।
યુધિષ્ઠિરો મહાત્મેતિ પૂજયામાસ તં મુનિમ્

માર્કણ્ડેયસ્તતસ્તુષ્ટઃ પ્રોવાચ સ યુધિષ્ઠિરમ્ ।
કિમર્થં મુહ્યસે વિદ્વન્ સર્વં જ્ઞાત્વાહમાગતઃ

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા પ્રણમ્યાહ મહામુનિમ્ ।
કથય ત્વં સમાસેન યેન મુચ્યેત કિલ્બિષૈઃ

નિહતા વહવો યુદ્ધે પુંસો નિરપરાધિનઃ ।
અસ્માભિઃ કૌરવૈઃ સાર્ધં પ્રસઙ્ગાન્મુનિપુઙ્ગવ

યેન હિંસાસમુદ્ભૂતાજ્જન્માન્તરકૃતાદપિ ।
મુચ્યતે પાતકાદસ્માત્ તદ્ ભવાન્ વક્તુમર્હતિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
શૃણુ રાજન્ મહાભાગ યન્માં પૃચ્છસિ ભારત્ ।
પ્રયાગગમનં શ્રેષ્ઠં નરાણાં પાપનાશનમ્

તત્ર દેવો મહાદેવો રુદ્રો વિશ્વામરેશ્વરઃ ।
સમાસ્તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વયંભૂરપિ દૈવદૈઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ
ભગવઞ્ચ્છ્રોતુમિચ્છામિ પ્રયાગગમને ફલમ્ ।
મૃતાનાં કા ગતિસ્તત્ર સ્નાતાનામપિ કિં ફલમ્

યે વસન્તિ પ્રયાગે તુ બ્રૂહિ તેષાં તુ કિં ફલમ્ ।
ભવતા વિદિતં હ્યેતત્ તન્મે બ્રૂહિ નમો ઽસ્તુ તે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ
કથયિષ્યામિ તે વત્સ યા ચેષ્ટા યચ્ચ તત્ફલમ્ ।
પુરા મહર્ષિભિઃ સમ્યક્ કથ્યમાનં મયા શ્રુતમ્

એતત્ પ્રજાપતિક્ષેત્રં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
અત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતાસ્તે ઽપુનર્ભવાઃ

તત્ર બ્રહ્માદયો દેવા રક્ષાં કુર્વન્તિ સંગતાઃ ।
બહૂન્યન્યાનિ તીર્થાનિ સર્વપાપાપહાનિ તુ

કથિતું નેહ શક્નોમિ બહુવર્ષશતૈરપિ ।
સંક્ષેપેણ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રયાગસ્યેહ કીર્તનમ્

ષષ્ટિર્ધનુઃ સહસ્ત્રાણિ યાનિ રક્ષન્તિ જાહ્નવીમ્ ।
યમુનાં રક્ષતિ સદા સવિતા સપ્તવાહનઃ

પ્રયાગે તુ વિશેષેણ સ્વયં વસતિ વાસવઃ ।
મણ્ડલં રક્ષતિ હરિઃ સર્વદેવૈશ્ચ સમ્મિતમ્

ન્યગ્રોધં રક્ષતે નિત્યં શૂલપાણિર્મહેશ્વરઃ ।
સ્થાનં રક્ષન્તિ વૈ દેવાઃ સર્વપાપહરં શુભમ્

સ્વકર્મણાવૃતો લોકો નૈવ ગચ્છતિ તત્પદમ્ ।
સ્વલ્પં સ્વલ્પતરં પાપં યદા તસ્ય નરાધિપ ।
પ્રયાગં સ્મરમાણસ્ય સર્વમાયાતિ સંક્ષયમ્

દર્શનાત્ તસ્ય તીર્થસ્ય નામ સંકીર્તનાદપિ ।
મુત્તિકાલમ્ભનાદ્ વાપિ નરઃ પાપાત્ પ્રમુચ્યતે

પઞ્ચ કુણ્ડાનિ રાજેન્દ્ર યેષાં મધ્યે તુ જાહ્નવી ।
પ્રયાગં વિશતઃ પુંસઃ પાપં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્

યોજનાનાં સહસ્ત્રેષુ ગઙ્ગાં યઃ સ્મરતે નરઃ ।
અપિ દુષ્કૃતકર્માસૌ લભતે પરમાં ગતિમ્

કીર્તનાન્મુચ્યતે પાપાદ્ દૃષ્ટ્વા ભદ્રાણિ પશ્યતિ ।
તથોપસ્પૃશ્ય રાજેન્દ્ર સ્વર્ગલોકે મહીયતે

વ્યાધિતો યદિ વા દીનઃ ક્રૂદ્ધો વાપિ ભવેન્નરઃ ।
ગઙ્ગાયમુનમાસાદ્ય ત્યજેત્ પ્રાણાન્ પ્રયત્નતઃ

દીપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભૈર્વિમાનૈર્ભાનુવર્ણિભિઃ ।
ઈપ્સિતાંલ્લભતે કામાન્ વદન્તિ મુનિપુઙ્ગવાઃ

સર્વરત્નમયૈર્દિવ્યૈર્નાનાધ્વજસમાકુલૈઃ ।
વરાઙ્ગનાસમાકીર્ણૈર્મોદતે શુભલક્ષણઃ

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષૈઃ પ્રસુપ્તઃ પ્રતિબુધ્યતે ।
યાવન્ન સ્મરતે જન્મ તાપત્ સ્વર્ગે મહીયતે

તસ્માત્ સ્વર્ગાત્ પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષીણકર્મા નરોત્તમ ।
હિરણ્યરત્નસંપૂર્ણે સમૃદ્ધે જાયતે કુલે

તદેવ સ્મરતે તીર્થં સ્મરણાત્ તત્ર ગચ્છતિ ।
દેશસ્થો યદિ વારણ્યે વિદેશે યદિ વા ગૃહે

પ્રયાગં સ્મરમાણસ્તુ યસ્તુ પ્રાણાન્ પરિત્યજેત્ ।
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ વદન્તિ મુનિપુઙ્ગવાઃ

સર્વકામફલા વૃક્ષા મહી યત્ર હિરણ્મયી ।
ઋષયો મુનયઃ સિદ્ધાસ્તત્ર લોકે સ ગચ્છતિ

સ્ત્રીસહસ્ત્રાકુલે રમ્યે મન્દાકિન્યાસ્તટે શુભે ।
મોદતે મુનિભિઃ સાર્ધં સ્વકૃતેનેહ કર્મણા

સિદ્ધચારણગન્ધર્વૈઃ પૂજ્યતે દિવિ દૈવતૈઃ ।
તતઃ સ્વર્ગાત્ પરિભ્રષ્ટો જમ્બુદ્વીપપતિર્ભવેત્

તતઃ શુભાનિ કર્માણિ ચિન્તયાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
ગુણવાન્ વિત્તસંપન્નો ભવતીહ ન સંશયઃ ।
કર્મણા મનસા વાચા સત્યધર્મપ્રતિષ્ઠિતઃ

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે યસ્તુ ગ્રામં પ્રતીચ્છતિ ।
સુવર્ણમથ મુક્તાં વા તથૈવાન્યાન્ પ્રતિગ્રહાન્

સ્વકાર્યે પિતૃકાર્યે વા દેવતાભ્યર્ચને ઽપિ વા ।
નિષ્ફલં તસ્ય તત્ તીર્થં યાવત્ તત્ફલમશ્નુતે

અતસ્તીર્થે ન ગૃહ્ણીયાત્ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ ।
નિમિત્તેષુ ચ સર્વેષુ અપ્રમત્તો દ્વિજો ભવેત્

કપિલાં પાટલાવર્ણાં યસ્તુ ધેનું પ્રયચ્છતિ ।
સ્વર્ણશૃઙ્ગીં રૌપ્યખુરાં ચૈલકણ્ઠાં પયસ્વિનીમ્

યાવદ્ રોમાણિ તસ્યા વૈ સન્તિ ગાત્રેષુ સત્તમ ।
તાવદ્ વર્ષસહસ્ત્રાણિ રુદ્રલોકે મહીયતે