કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.29

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે અષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
પ્રાપ્ય વારાણસીં દિવ્યાં કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ ।
કિમકાર્ષોન્મહાબુદ્ધિઃ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ નઃ

સૂત ઉવાચ
પ્રાપ્ય વારાણસી દિવ્યામુપસ્પૃશ્ય મહામુનિઃ ।
પૂજયામાસ જાહ્નવ્યાં દેવં વિશ્વેશ્વરં શિવમ્

તમાગતં પુનિં દૃષ્ટ્વા તત્ર યે નિવસન્તિ વૈ ।
પૂજયાઞ્ચક્રિરે વ્યાસં મુનયો મુનિપુઙ્ગવમ્

પપ્રચ્છુઃ પ્રણતાઃ સર્વે કથાઃ પાપવિનાશનીઃ ।
મહાદેવાશ્રયાઃ પુણ્યા મોક્ષધર્માન્ સનાતનાન્

સ ચાપિ કથયામાસ સર્વજ્ઞો ભગવાનૃષિઃ ।
માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય ધર્માન્ વેદનિદર્શિતાન્

તેષાં મધ્યે મુનીન્દ્રાણાં વ્યાસશિષ્યો મહામુનિઃ ।
પૃષ્ટવાન્ જૈમિનિર્વ્યાસં ગૂઢમર્થં સનાતનમ્

જૈમિનિરુવાચ
ભગવન્ સંશયં ત્વેકં છેત્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ ।
ન વિદ્યતે હ્યવિદિતં ભવતા પરમર્ષિણા

કેચિદ્ ધ્યાનં પ્રશંસન્તિ ધર્મમેવાપરે જનાઃ ।
અન્યે સાંખ્યં તથા યોગં તપસ્ત્વન્યે મહર્ષયઃ

બ્રહ્મચર્યમથો મૌનમન્યે પ્રાહર્મહર્ષયઃ ।
અહિંસાં સત્યમપ્યન્યે સંન્યાસમપરે વિદુઃ

કેચિદ્ દયાં પ્રશંસન્તિ દાનમધ્યયનં તથા ।
તીર્થયાત્રાં તથા કેચિદન્યે ચેન્દ્રિયનિગ્રહમ્

કિમેતેષાં ભવેજ્જ્યાયઃ પ્રબ્રૂહિ મુનિપુઙ્ગવ ।
યદિ વા વિદ્યતે ઽપ્યન્યદ્ ગુહ્યં તદ્વક્તુમર્હસિ

શ્રુત્વા સ જૈમિનેર્વાક્યં કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ ।
પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા પ્રણમ્ય વૃષકેતનમ્

સાધુ સાધુ મહાભાગ યત્પૃષ્ટં ભવતા મુને ।
વક્ષ્યે ગુહ્યતમાદ્ ગુહ્યં શ્રુણ્વન્ત્વન્યે મહર્ષયઃ

ઈશ્વરેણ પુરા પ્રોક્તં જ્ઞાનમેતત્ સનાતનમ્ ।
ગૂઢમપ્રાજ્ઞવિદ્વિષ્ટં સેવિતં સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

નાશ્રદ્દધાને દાતવ્યં નાભક્તે પરમેષ્ઠિનઃ ।
ન વેદવિદ્વિષુ શુભં જ્ઞાનનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્

મેરુશૃઙ્ગે પુરા દેવમીશાનં ત્રિપુરદ્વિષમ્ ।
દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત

દેવ્યુવાચ
દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામાર્તિનાશન ।
કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ

સાંખ્યયોગસ્તથા ધ્યાનં કર્મયોગો ઽથ વૈદિકઃ ।
આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શઙ્કર

યેન વિબ્રાન્તચિત્તાનાં યોગિનાં કર્મિણામપિ ।
દૃશ્યો હિ ભગવાન્ સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્

એતદ્ ગુહ્યતમં જ્ઞાનં ગૂઢં બ્રહ્માદિસેવિતમ ।
હિતાય સર્વભક્તાનાં બ્રૂહિ કામાઙ્ગનાશન

ઈશ્વર ઉવાચ
અવાચ્યમેતદ્ વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમજ્ઞૈર્બહિષ્કૃતમ્ ।
વક્ષ્યે તવ યથા તત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ

પરં ગુહ્યતમં ક્ષેત્રં મમ વારાણસી પુરી ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી

તત્ર ભક્તા મહાદેવિ મદીયં વ્રતમાસ્થિતાઃ ।
નિવસન્તિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ

ઉત્તમં સર્વતીર્થાનાં સ્થાનાનામુત્તમં ચ તત્ ।
જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ

સ્થાનાન્તરં પવિત્રાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ।
શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ

ભૂર્લોકે નૈવ સંલગ્નમન્તરિક્ષે મમાલયમ્ ।
અયુક્તાસ્તન્ન પશ્યન્તિ યુક્તાઃ પશ્યન્તિ ચેતસા

શ્મસાનમેતદ્ વિખ્યાતમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ ।
કાલો ભૂત્વા જગદિદં સંહરામ્યત્ર સુન્દરિ

દેવીદં સર્વગુહ્યાનાં સ્થાનં પ્રિયતમં મમ ।
મદ્ભક્તાસ્તત્ર ગચ્છન્તિ મામેવ પ્રવિશન્તિ તે

દત્તં જપ્તં હુતં ચેષ્ટં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ ।
ધ્યાનમધ્યયનં જ્ઞાનં સર્વં તત્રાક્ષયં ભવેત્

જન્માન્તરસહસ્ત્રેષુ યત્પાપં પૂર્વસંચિતમ્ ।
અવિમુક્તં પ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા યે વર્ણસંકરાઃ ।
સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ યે ચાન્યે સંકીર્ણાઃ પાપયોનયઃ

કોટાઃ પિપીલિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે મૃગપક્ષિણઃ ।
કાલેન નિધનં પ્રાપ્તા અવિમુક્તે વરાનને

ચન્દ્રાર્ધમૌલયસ્ત્ર્યક્ષા મહાવૃષભવાહનાઃ ।
શિવે મમ પુરે દેવિ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ

નાવિમુક્તે મૃતઃ કશ્ચિન્નરકં યાતિ કિલ્બિષી ।
ઈશ્વરાનુગૃહીતા હિ સર્વે યાન્તિ પરાં ગતિમ્

મોક્ષં સુદુર્લભં મત્વા સંસારં ચાતિભીષણમ્ ।
અશ્મના ચરણૌ હત્વા વારાણસ્યાં વસેન્નરઃ

દુર્લભા તપસા ચાપિ પૂતસ્ય પરમેશ્વરિ ।
યત્ર તત્ર વિપન્નસ્ય ગતિઃ સંસારમોક્ષણી

પ્રસાદાજ્જાયતે હ્યેતન્મમ શૈલેન્દ્રનન્દિનિ ।
અપ્રબુદ્ધા ન પશ્યન્તિ મમ માયાવિમોહિતાઃ

અવિમુક્તં ન સેવન્તિ મૂઢા યે તમસાવૃતાઃ ।
વિણ્મૂત્રરેતસાં મધ્યે તે વસન્તિ પુનઃ પુનઃ

હન્યમાનો ઽપિ યો વિદ્વાન્ વસેદ્ વિઘ્નશતૈરપિ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

જન્મમૃત્યુજરામુક્તં પરં યાતિ શિવાલયમ્ ।
અપુનર્મરણાનાં હિ સા ગતિર્મોક્ષકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
યાં પ્રાપ્ય કૃતકૃત્યઃ સ્યાદિતિ મન્યન્તિ પણ્ડતાઃ

ન દાનૈર્ન તપોભિશ્ચ ન યજ્ઞૈર્નાપિ વિદ્યયા ।
પ્રાપ્યતે ગતિરુત્કૃષ્ટા યાવિમુક્તે તુ લભ્યતે

નાનાવર્ણા વિવર્ણાશ્ચ ચણ્ડાલાદ્યા જુગુપ્સિતાઃ ।
કિલ્બિષૈઃ પૂર્ણદેહા યે વિશિષ્ટૈઃ પાતકૈસ્તથા ।
ભેષજં પરમં તેષામવિમુક્તં વિદુર્બુધાઃ

અવિમુક્તં પરં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં પદમ્ ।
અવિમુક્તં પરં તત્ત્વમવિમુક્તં પરં શિવમ્

કૃત્વા વૈ નૈષ્ઠિકીં દીક્ષામવિમુક્તે વસન્તિ યે ।
તેષાં તત્પરમં જ્ઞાનં દદામ્યન્તે પરં પદમ્

પ્રાયાગં નૈમિષં પુણ્યં શ્રીશૈલો ઽથ મહાલયઃ ।
કેદારં ભદ્રકર્ણં ચ ગયા પુષ્કરમેવ ચ

કુરુક્ષેત્રં રુદ્રકોટિર્નર્મદામ્રાતકેશ્વરમ્ ।
શાલિગ્રામં ચ કુબ્જામ્રં કોકામુખમનુત્તમમ્ ।
પ્રભાસં વિજયેશાનં ગોકર્ણં ભદ્રકર્ણકમ્

એતાનિ પુણ્યસ્થાનાનિ ત્રૈલોક્યે વિશ્રુતાનિ હ ।
ન યાસ્યન્તિ પરં મોક્ષં વારાણસ્યાં યથા મૃતાઃ

વારાણસ્યાં વિશેષેણ ગઙ્ગા ત્રિપથગામિની ।
પ્રવિષ્ટા નાશયેત્ પાપં જન્માન્તરશતૈઃ કૃતમ્

અન્યત્ર સુલભા ગઙ્ગા શ્રાદ્ધં દાનં તપો જપઃ ।
વ્રતાનિ સર્વમેવૈતદ્ વારાણસ્યાં સુદુર્લભમ્

યજેત જુહુયાન્નિત્યં દદાત્યર્ચયતે ઽમરાન્ ।
વાયુભક્ષશ્ચ સતતં વારાણસ્યાં સ્તિતો નરઃ

યદિ પાપો યદિ શઠો યદિ વાધાર્મિકો નરઃ ।
વારાણસીં સમાસાદ્ય પુનાતિ સકલં નરઃ

વારાણસ્યાં મહાદેવં યેર્ઽચયન્તિ સ્તુવન્તિ વૈ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તાસ્તે વિજ્ઞેયા ગણેશ્વરાઃ

અન્યત્ર યોગજ્ઞાનાભ્યાં સંન્યાસાદથવાન્યતઃ ।
પ્રાપ્યતે તત્ પરં સ્થાનં સહસ્ત્રેણૈવ જન્મના

યે ભક્તા દેવદેવેશે વારાણસ્યાં વસન્તિ વૈ ।
તે વિન્દન્તિ પરં મોક્ષમેકેનૈવ તુ જન્મના

યત્ર યોગસ્તથા જ્ઞાનં મુક્તિરેકેન જન્મના ।
અવિમુક્તં સમાસાદ્ય નાન્યદ્ ગચ્છેત્ તપોવનમ્

યતો મયા ન મુક્તં તદવિમુક્તં તતઃ સ્મૃતમ્ ।
તદેવ ગુહ્યં ગુહ્યાનામેતદ્ વિજ્ઞાય મુચ્યતે

જ્ઞાનાજ્ઞાનાભિનિષ્ઠાનાં પરમાનન્દમિચ્છતામ્ ।
યા ગતિર્વિહિતા સુભ્રુ સાવિમુક્તે મૃતસ્ય તુ

યાનિ ચૈવાવિમુક્તસ્ય દેહે તૂક્તાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
પુરી વારાણસી તેભ્યઃ સ્થાનેભ્યો હ્યધિકાશુભા

યત્ર સાક્ષાન્મહાદેવો દેહાન્તે સ્વયમીશ્વરઃ ।
વ્યાચષ્ટે તારકં બ્રહ્મ તત્રૈવ હ્યવિમુક્તકમ્

યત્ તત્ પરતરં તત્ત્વમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ ।
એકેન જન્મના દેવિ વારાણસ્યાં તદાપ્નુયાત્

ભ્રૂમધ્યે નાભિમધ્યે ચ હૃદયે ચૈવ મૂર્ધનિ ।
યથાવિમુક્તાદિત્યે વારાણસ્યાં વ્યવસ્થિતમ્

વરણાયાસ્તથા ચાસ્યા મધ્યે વારાણસી પુરી ।
તત્રૈવ સંસ્થિતં તત્ત્વં નિત્યમેવાવિમુક્તકમ્

વારાણસ્યાઃ પરં સ્થાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
યત્ર નારાયણો દેવો મહાદેવો દિવેશ્વરઃ

તત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
ઉપાસતે માં સતતં દેવદેવં પિતામહમ્

મહાપાતકિનો યે ચ યે તેભ્યઃ પાપકૃત્તમાઃ ।
વારાણસીં સમાસાદ્ય તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

તસ્માન્મુમુક્ષુર્નિયતો વસેદ્ વૈ મરણાન્તિકમ્ ।
વારાણસ્યાં મહાદેવાજ્જ્ઞાનં લબ્ધ્વા વિમુચ્યતે

કિન્તુ વિઘ્ના ભવિષ્યન્તિ પાપોપહતચેતસઃ ।
તતો નૈવ ચરેત્ પાપં કાયેન મનસા ગિરા

એતદ્ રહસ્યં વેદાનાં પુરાણાનાં ચ સુવ્રતાઃ ।
અવિમુક્તાશ્રયં જ્ઞાનં ન કશ્ચિદ્ વેત્તિ તત્ત્વતઃ

દેવતાનામૃષીણાં ચ શૃણ્વતાં પરમેષ્ઠિનામ્ ।
દેવ્યૈ દેવેન કથિતં સર્વપાપવિનાશનમ્

યથા નારાયણઃ શ્રેષ્ઠો દેવાનાં પુરુષોત્તમઃ ।
યથેશ્વરાણાં ગિરિશઃ સ્થાનાનાં ચૈતદુત્તમમ્

યૈઃ સમારાધિતો રુદ્રઃ પૂર્વસ્મિન્નેવ જન્મનિ ।
તે વિન્દન્તિ પરં ક્ષેત્રમવિમુક્તં શિવાલયમ્

કલિકલ્મષસંભૂતા યેષામુપહતા મતિઃ ।
ન તેષાં વેદિતું શક્યં સ્થાનં તત્ પરમેષ્ઠિનઃ

યે સ્મરન્તિ સદા કાલં વિન્દન્તિ ચ પુરીમિમામ્ ।
તેષાં વિનશ્યતિ ક્ષિપ્રમિહામુત્ર ચ પાતકમ્

યાનિ ચેહ પ્રકુર્વન્તિ પાતકાનિ કૃતાલયાઃ ।
નાશયેત્ તાનિ સર્વાણિ દેવઃ કાલતનુઃ શિવઃ

આગચ્છતામિદં સ્થાનં સેવિતું મોક્ષકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
મૃતાનાં ચ પુનર્જનમ્ ન ભૂયો ભવસાગરે

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન વારાણસ્યાં વસેન્નરઃ ।
યોગી વાપ્યથવાયોગી પાપી વા પુણ્યકૃત્તમઃ

ન વેદવચનાત્ પિત્રોર્ન ચૈવ ગુરુવાદતઃ ।
મતિરુત્ક્રમણીયા સ્યાદવિમુક્તગતિં પ્રતિ

સૂત ઉવાચ
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ વ્યાસો વેદવિદાં વરઃ ।
સહૈવ શિષ્યપ્રવરૈર્વારાણસ્યાં ચચાર હ