કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.27

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।
એષાં સ્વભાવં સૂતાદ્ય કથયસ્વ સમાસતઃ

સૂત ઉવાચ
ગતે નારાયણે કૃષ્ણે સ્વમેવ પરમં પદમ્ ।
પાર્થઃ પરમધર્માત્મા પાણ્ડવઃ શત્રુતાપનઃ

કૃત્વા ચેવોત્તરવિધિં શોકેન મહતાવૃતઃ ।
અપશ્યત્ પથિ ગચ્છન્તં કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્

શિષ્યૈઃ પ્રશિષ્યૈરભિતઃ સંવૃતં બ્રહ્મવાદિનમ્ ।
પપાત દણ્ડવદ્ ભૂમૌ ત્યક્ત્વા શોકં તદાર્ઽજુનઃ

ઉવાચ પરમપ્રીતઃ કસ્માદ્ દેશાન્મહામુને ।
ઇદાનીં ગચ્છસિ ક્ષિપ્રં કં વા દેશં પ્રતિ પ્રભો

સંદર્શનાદ્ વૈ ભવતઃ શોકો મે વિપુલો ગતઃ ।
ઇદાનીં મમ યત્ કાર્યં બ્રૂહિ પદ્મદલેક્ષણ

તમુવાચ મહાયોગી કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્વયમ્ ।
ઉપવિશ્ય નદીતિરે શિષ્યૈઃ પરિવૃતો મુનિઃ

ઇદં કલિયુગં ઘોરં સંપ્રાપ્તં પાણ્ડુનન્દન ।
તતો ગચ્છામિ દેવસ્ય વારાણસીં મહાપુરીમ્

અસ્મિન્ કલિયુગે ઘોરે લોકાઃ પાપાનુવર્તિનઃ ।
ભવિષ્યન્તિ મહાપાપા વર્ણાશ્રમવિવર્જિતાઃ

નાન્યત્ પશ્યામિ જન્તૂનાંમુક્ત્વા વારાણસીં પુરીમ્ ।
સર્વપાપપ્રશમનં પ્રાયશ્ચિત્તં કલૌ યુગે

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ સર્વેષ્વેતેષુ વૈ નરાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ

ત્વં હિ લોકેષુ વિખ્યાતો ધૃતિમાઞ્ જનવત્સલઃ ।
પાલયાદ્ય પરં ધર્મં સ્વકીયં મુચ્યસે ભયાત્

એવમુક્તો ભગવતા પાર્થઃ પરપુરઞ્જયઃ ।
પૃષ્ટવાન્ પ્રણિપત્યાસૌ યુગધર્માન્ દ્વિજોત્તમાઃ

તસ્મૈ પ્રોવાચ સકલં મુનિઃ સત્યવતીસુતઃ ।
પ્રણમ્ય દેવમીશાનં યુગધર્માન્ સનાતનાન્

વક્ષ્યામિ તે સમાસેન યુગધર્માન્ નરેશ્વર ।
ન શક્યતે મયા પાર્થ વિસ્તરેણાભિભાષિતુમ્

આદ્યં કૃતયુગં પ્રોક્તં તતસ્ત્રેતાયુગં બુધૈઃ ।
તૃતીયં દ્વાપરં પાર્થ ચતુર્થં કલિરુચ્યતે

ધ્યાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં જ્ઞાનમુચ્યતે ।
દ્વાપરે યજ્ઞમેવાહુર્દાનમેવ કલૌ યુગે

બ્રહ્મા કૃતયુગે દેવસ્ત્રેતાયાં ભગવાન્ રવિઃ ।
દ્વાપરે દૈવતં વિષ્ણુઃ કલૌ રુદ્રો મહેશ્વરઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા સૂર્યઃ સર્વ એવ કલિષ્વપિ ।
પૂજ્યતે ભગવાન્ રુદ્રશ્ચતુર્ષ્વપિ પિનાકધૃક્

આદ્યે કૃતયુગે ધર્મશ્ચતુષ્પાદઃ સનાતનઃ ।
ત્રેતાયુગે ત્રિપાદઃ સ્યાદ્ દ્વિપાદો દ્વાપરે સ્થિતઃ ।
ત્રિપાદહીનસ્તિષ્યે તુ સત્તામાત્રેણ તિષ્ઠતિ

કૃતે તુ મિથુનોત્પત્તિર્વૃત્તિઃ સાક્ષાદ્ રસોલ્લસા ।
પ્રજાસ્તૃપ્તાઃ સદા સર્વાઃ સદાનન્દાશ્ચ ભોગિનઃ

અધમોત્તમત્વં નાસ્ત્યાસાં નિર્વિશેષાઃ પુરઞ્જય ।
તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસાં તસ્મિન્ કૃતે યુગે

વિશોકાઃ સત્ત્વબહુલા એકાન્તબહુલાસ્તથા ।
ધ્યાનનિષ્ઠાસ્તપોનિષ્ઠા મહાદેવપરાયણાઃ

તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ।
પર્વતોદધિવાસિન્યો હ્યનિકેતઃ પરન્તપ

રસોલ્લાસા કાલયોગાત્ ત્રેતાખ્યે નશ્યતે તતઃ ।
તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રણષ્ટાયામન્યા સિદ્ધિરવર્તત

અપાં સૌક્ષ્મ્યે પ્રતિહતે તદા મેઘાત્મના તુ વૈ ।
મેઘેભ્યઃ સ્તનયિત્નુભ્યઃ પ્રવૃત્તં વૃષ્ટિસર્જનમ્

સકૃદેવ તયા વૃષ્ટ્યા સંયુક્તે પૃથિવીતલે ।
પ્રાદુરાસંસ્તદા તાસાં વૃક્ષા વૈ ગૃહસંજ્ઞિતાઃ

સર્વપ્રત્યુપયોગસ્તુ તાસાં તેભ્યઃ પ્રજાયતે ।
વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ

તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યતાત્ ।
રાગલોભાત્મકો ભાવસ્તદા હ્યાકસ્મિકો ઽભવત્

વિપર્યયેણ તાસાં તુ તેન તત્કાલભાવિના ।
પ્રણશ્યન્તિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ

તતસ્તેષુ પ્રનષ્ટેષુ વિભ્રાન્તા મૈથુનોદ્ભવાઃ ।
અભિધ્યાયન્તિ તાં સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા

પ્રાદુર્બભૂવુસ્તાસાં તુ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ ।
વસ્ત્રાણિ તે પ્રસૂયન્તે ફલાન્યાભરણાનિ ચ

તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ ।
અમાક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ

તેન તા વર્તયન્તિ સ્મ ત્રેતાયુગમુખે પ્રિજાઃ ।
હૃષ્ટપુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા સર્વા વૈ વિગતજ્વરાઃ

તતઃ કાલાન્તરેણૈવ પુનર્લોભાવૃતાસ્તદા ।
વૃક્ષાંસ્તાન્ પર્યગૃહ્ણન્ત મધુ ચામાક્ષિકં બલાત્

તાસાં તેનાપચારેણ પુનર્લોભકૃતેન વૈ ।
પ્રણષ્ટામધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ ક્વચિત્ ક્વચિત્

શીતવર્ષાતપૈસ્તીવ્રૈ સ્તતસ્તા દુઃ ખિતા ભૃશમ્ ।
દ્વન્દ્વૈઃ સંપીડ્યમાનાસ્તુ ચક્રુરાવરણાનિ ચ

કૃત્વા દ્વન્દ્વપ્રતીઘાતાન્ વાર્તોપાયમચિન્તયન્ ।
નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા

તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે પુનઃ ।
વાર્તાયાઃ સાધિકા હ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ

તાસાં વૃષ્ટ્યૂદકાનીહ યાનિ નિમ્નૈર્ગતાનિ તુ ।
અવહન્ વૃષ્ટિસંતત્યા સ્ત્રોતઃ સ્થાનાનિ નિમ્નગાઃ

યે પુનસ્તદપાં સ્તોકા આપન્નાઃ પૃથિવીતલે ।
અપાં ભૂણેશ્ચ સંયોગાદોષધ્યસ્તાસ્તદાભવન્

અફાલકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ ।
ઋતુપુષ્પફલૈશ્ચૈવ વૃક્ષગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે

તતઃ પ્રાદુરભૂત્ તાસાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ ।
અવશ્યં ભાવિનાર્ઽથે ન ત્રેતાયુગવશેન વૈ

તતસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્ ।
વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્ય તુ યથાબલમ્

વિપર્યયેણ તાસાં તા ઓષધ્યો વિવિશુર્મહીમ્ ।
પિતામહનિયોગેન દુદોહ પૃથિવીં પૃથુઃ

તતસ્તા જગૃહુઃ સર્વા અન્યોન્યં ક્રોધમૂર્છિતાઃ ।
વસુદારધનાદ્યાંસ્તુ બલાત્ કાલબલેન તુ

મર્યાદાયાઃ પ્રતિષ્ઠાર્થં જ્ઞાત્વૈતદ્ ભગવાનજઃ ।
સસર્જ ક્ષત્રિયાન્ બ્રહ્મા બ્રાહ્મણાનાં હિતાય ચ

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાં ચ ત્રેતાયાં કૃતવાન્ પ્રભુઃ ।
યજ્ઞપ્રવર્તનં ચૈવ પશુહિંસાવિવર્જિતમ્

દ્વાપરેષ્વથ વિદ્યન્તે મતિભેદાઃ સદા નૃણામ્ ।
રાગો લોભસ્તથા યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રેતાસ્વિહ વિધીયતે ।
વેદવ્યાસૈશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ

ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્ભેદાદ્ ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ

સંહિતા ઋગ્યજુઃ સામ્નાં સંહન્યન્તે શ્રુતર્ષિભિઃ ।
સામાન્યાદ્ વૈકૃતાચ્ચૈવદૃષ્ટિભેદૈઃ ક્વચિત્ ક્વચિત્

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ ।
ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ સુવ્રત

અવૃષ્ટિર્મરણં ચૈવ તથૈવ વાયાધ્યુપદ્રવાઃ ।
વાઙ્મનઃ કાયજૈર્દુઃ સૈર્નિર્વેદો જાયતે નૃણામ્

નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃ ખમોક્ષવિચારણા ।
વિચારણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્ દોષદર્શનમ્

દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ દ્વાપરે જ્ઞાનસંભવઃ ।
એષા રજસ્તમોયુક્તા વૃત્તિર્વૈ દ્વાપરે સ્મૃતા

આદ્યે કૃતે તુ ધર્મો ઽસ્તિ સ ત્રેતાયાં પ્રવર્તતે ।
દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે