કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.24

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
અથ દેવો હૃષીકેશો ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
તતાપ ઘોરં પુત્રાર્થં નિદાનં તપસસ્તપઃ

સ્વેચ્છયાપ્યવતીર્ણો ઽસૌ કૃતકૃત્યો ઽપિ વિશ્વધૃક્ ।
ચચાર સ્વાત્મનો મૂલં બોધયન્ ભાવમૈશ્વરમ્

જગામ યોગિભિર્જુષ્ટં નાનાપક્ષિસમાકુલમ્ ।
આશ્રમં તૂપમન્યોર્વૈ મુનીન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ

તપત્ત્રિરાજમારૂઢઃ સુપર્ણમતિતેજસમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ શ્રીવત્સકૃતલક્ષણઃ

નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્ ।
ઋષીણામાશ્રમૈર્જુષ્ટં વેદઘોષનિનાદિતમ્

સિંહર્ક્ષશરભાકીર્ણં શાર્દૂલગજસંયુતમ્ ।
વિમલસ્વાદુપાનીયૈઃ સરોભિરુપશોભિતમ્

આરામૈર્વિવિધૈર્જુષ્ટં દેવતાયતનૈઃ શુભૈઃ ।
ઋષિકૈરૃષિપુત્રૈશ્ચ મહામુનિગણૈસ્તથા

વેદાધ્યયનસંપન્નૈઃ સેવિતં ચાગ્નિહોત્રિભિઃ ।
યોગિભિર્ધ્યાનનિરતૈર્નાસાગ્રગતલોચનૈઃ

ઉપેતં સર્વતઃ પુણ્યં જ્ઞાનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
નદીભિરભિતો જુષ્ટં જાપકૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

સેવિતં તાપસૈઃ પુણ્યૈરીશારાધનતત્પરૈઃ ।
પ્રશાન્તૈઃ સત્યસંકલ્પૈર્નિઃ શોકૈર્નિરુપદ્રવૈઃ

ભસ્માવદાતસર્વાઙ્ગૈ રુદ્રજાપ્યપરાયણૈઃ ।
મુણ્ડિતૈર્જટિલૈઃ શુદ્ધૈસ્તથાન્યૈશ્ચ શિખાજટૈઃ ।
સેવિતં તાપસૈર્નિત્ય જ્ઞાનિભિર્બ્રહ્મચારિભિઃ

તત્રાશ્રમવરે રમ્યે સિદ્ધાશ્રમવિભૂષિતે ।
ગઙ્ગા ભગવતી નિત્યં વહત્યેવાઘનાશિની

સ તાનન્વિષ્ય વિશ્વાત્મા તાપસાન્ વીતકલ્મષાન્ ।
પ્રણામેનાથ વચસા પૂજયામાસ માધવઃ

તે તે દૃષ્ટ્વા જગદ્યોનિં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
પ્રણેમુર્ભક્તિસંયુક્તા યોગિનાં પરમં ગુરુમ્

સ્તુવન્તિ વૈદિકૈર્મન્ત્રૈઃ કૃત્વા હૃદિ સનાતનમ્ ।
પ્રોચુરન્યોન્યમવ્યક્તમાદિદેવં મહામુનિમ્

અયં સ ભગવાનેકઃ સાક્ષાન્નારાયણઃ પરઃ ।
અગચ્છત્યધુના દેવઃ પુરાણપુરુષઃ સ્વયમ્

અયમેવાવ્યયઃ સ્ત્રષ્ટા સંહર્તા ચૈવ રક્ષકઃ ।
અમૂર્તો મૂર્તિમાન્ ભૂત્વા મુનીન્ દ્રષ્ટુમિહાગતઃ

એષ ધાતા વિધાતા ચ સમાગચ્છતિ સર્વગઃ ।
અનાદિરક્ષયો ઽનન્તો મહાભૂતો મહેશ્વરઃ

શ્રુત્વા શ્રુત્વા હરિસ્તેષાં વચાંસિ વચનાતિગઃ ।
યયૌ સ તૂર્ણં ગોવિન્દઃ સ્થાનં તસ્ય મહાત્મનઃ

ઉપસ્પૃશ્યાથ ભાવેન તીર્થે તીર્થે સ યાદવઃ ।
ચકાર દેવકીસૂનુર્દેવર્ષિપિતૃતર્પણમ્

નદીનાં તીરસંસ્થાનિ સ્થાપિતાનિ મુનીશ્વરૈઃ ।
લિઙ્ગાનિ પૂજયામાસ શંભોરમિતતેજસઃ

દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા સમાયાન્તં યત્ર યત્ર જનાર્દનમ્ ।
પૂજયાઞ્ચક્રિરે પુષ્પૈરક્ષતૈસ્તત્ર વાસિનઃ

સમીક્ષ્ય વાસુદેવં તં શાર્ઙ્ગશઙ્ખાસિધારિણમ્ ।
તસ્થિરે નિશ્ચલાઃ સર્વે શુભાઙ્ગં તન્નિવાસિનઃ

યાનિ તત્રારુરુક્ષૂણાં માનસાનિ જનાર્દનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સમીહિતાન્યાસન્ નિષ્ક્રામન્તિ પુરાહિરમ્

અથાવગાહ્ય ગઙ્ગાયાં કૃત્વા દેવાદિતર્પણમ્ ।
આદાય પુષ્પવર્યાણિ મુનીન્દ્રસ્યાવિશદ્ ગૃહમ્

દૃષ્ટ્વા તં યોગિનાં શ્રેષ્ઠં ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહમ્ ।
જટાચીરધરં શાન્તં નનામ શિરસા મુનિમ્

આલોક્ય કૃષ્ણમાયાન્તં પૂજયામાસ તત્ત્વવિત્ ।
આસને ચાસયામાસ યોગિનાં પ્રથમાતિથિમ્

ઉવાચ વચસાં યોનિં જાનીમઃ પરમં પદમ્ ।
વિષ્ણુમવ્યક્તસંસ્થાનં શિષ્યભાવેન સંસ્થિતમ્

સ્વાગતં તે હૃષીકેશ સફલાનિ તપાંસિ નઃ ।
યદ્ સાક્ષાદેવ વિશ્વાત્મા મદ્ગેહં વિષ્ણુરાગતઃ

ત્વાં ન પશ્યન્તિ મુનયો યતન્તો ઽપિ હિ યોગિનઃ ।
તાદૃશસ્યાથ ભવતઃ કિમાગમનકારણમ્

શ્રુત્વોપમન્યોસ્તદ્ વાક્યં ભગવાન્ કેશિમર્દનઃ ।
વ્યાજહાર મહાયોગી વચનં પ્રણિપત્ય તમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવન્ દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ગિરીશં કૃત્તિવાસસમ્ ।
સંપ્રાપ્તો ભવતઃ સ્થાનં ભગવદ્દર્શનોત્સુકઃ

કથં સ ભગવાનીશો દૃશ્યો યોગવિદાં વરઃ ।
મયાચિરેણ કુત્રાહં દ્રક્ષ્યામિ તમુમાપતિમ્

ઇત્યાહ ભગવાનુક્તો દૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ ।
ભક્ત્યા ચોગ્રેણ તપસા તત્કુરુષ્વેહ યત્નતઃ

ઇહેશ્વરં દેવદેવં મુનીન્દ્રા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ધ્યાયન્તો ઽત્રાસતે દેવં જાપિનસ્તાપસાશ્ચ યે

ઇહ દેવઃ સપત્નીકો ભગવાન્ વૃષભધ્વજઃ ।
ક્રીડતે વિવિધૈર્ભૂતૈર્યોગિભિઃ પરિવારિતઃ

ઇહાશ્રમે પુરા રુદ્રાત્ તપસ્તપ્ત્વા સુદારુણમ્ ।
લેભે મહેશ્વરાદ્ યોગં વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

ઇહૈવ ભગવાન્ વ્યસઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ પ્રભુઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં પરમં જ્ઞાનં લબ્ધવાનીશ્વરેશ્વરમ્

ઇહાશ્રમવરે રમ્યે તપસ્તપ્ત્વા કપર્દિનઃ ।
અવિન્દત્ પુત્રકાન્ રુદ્રાત્ સુરભિર્ભક્તિસંયુતા

ઇહૈવ દેવતાઃ પૂર્વં કાલાદ્ ભીતા મહેશ્વરમ્ ।
દૃષ્ટવન્તો હરં શ્રીમન્નિર્ભયા નિર્વૃતિં યયુઃ

ઇહારાધ્ય મહાદેવં સાવર્ણિસ્તપતાં વરઃ ।
લબ્ધવાન્ પરમં યોગં ગ્રન્થકારત્વમુત્તમમ્

પ્રવર્તયામાસ શુભાં કૃત્વા વૈ સંહિતાં દ્વિજઃ ।
પૌરાણિકીં સુપુણ્યાર્થાં સચ્છિષ્યેષુ દ્વિજાતિષુ

ઇહૈવ સંહિતાં દૃષ્ટ્વા કાપેયઃ શાંશપાયનઃ ।
મહાદેવં ચકારેમાં પૌરાણીં તન્નિયોગતઃ ।
દ્વાદશૈવ સહસ્ત્રાણિ શ્લોકાનાં પુરુષોત્તમ

ઇહ પ્રવર્તિતા પુણ્યા દ્વ્યષ્ટસાહસ્ત્રિકોત્તરા ।
વાયવીયોત્તરં નામ પુરાણં વેદસંમિતમ્ ।
ઇહૈવ ખ્યાપિતં શિષ્યૈઃ શાંશપાયનભાષિતમ્

યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાયોગી દૃષ્ટ્વાત્ર તપસા હરમ્ ।
ચકાર તન્નિયોગેન યોગશાસ્ત્રમનુત્તમમ્

ઇહૈવ ભૃગુણા પૂર્વં તપ્ત્વા વૈ પરમં તપઃ ।
શુક્રો મહેશ્વરાત્ પુત્રો લબ્ધો યોગવિદાં વરઃ

તસ્માદિહૈવ દેવેશં તપસ્તપ્ત્વા મહેશ્વરમ્ ।
દ્રષ્ટુમર્હસિ વિશ્વેશમુગ્રં ભીમં કપર્દિનમ્

એવમુક્ત્વા દદૌ જ્ઞાનમુપમન્યુર્મહામુનિઃ ।
વ્રતં પાશુપતં યોગં કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટકર્મણે

સ તેન મુનિવર્યેણ વ્યાહૃતો મધુસૂદનઃ ।
તત્રૈવ તપસા દેવં રુદ્રમારાધયત્ પ્રભુઃ

ભસ્મૌદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગો મુણ્ડો વલ્કલસંયુતઃ ।
જજાપ રુદ્રમનિશં શિવૈકાહિતમાનસઃ

તતો બહુતિથે કાલે સોમઃ સોમાર્ધભૂષણઃ ।
અદૃશ્યત મહાદેવો વ્યોમ્નિ દેવ્યા મહેશ્વરઃ

કિરીટિનં ગદિનં ચિત્રમાલં
પિનાકિનં શૂલિનં દેવદેવમ્ ।
શાર્દૂલચર્મામ્બરસંવૃતાઙ્ગં
દેવ્યા મહાદેવમસૌ દદર્શ

પરશ્વધાસક્તકરં ત્રિનેત્રં
નૃસિંહચર્માવૃતસર્વગાત્રમ્ ।
સમુદ્ગિરન્તં પ્રણવં બૃહન્તં
સહસ્ત્રસૂર્યપ્રતિમં દદર્શ

પ્રભું પુરાણં પુરુષં પુરસ્તાત્
સનાતનં યોગિનમીશિતારમ્ ।
અણોરણીયાંસમનન્તશક્તિં
પ્રાણેશ્વરં શંભુમસૌ દદર્શ

ન યસ્ય દેવા ન પિતામહો ઽપિ
નેન્દ્રો ન ચાગ્નિર્વરુણો ન મૃત્યુઃ ।
પ્રભાવમદ્યાપિ વદન્તિ રુદ્રં
તમાદિદેવં પુરતો દદર્શ

તદાન્વપશ્યદ્ ગિરિશસ્ય વામે
સ્વાત્માનમવ્યક્તમનન્તરૂપમ્ ।
સ્તુવન્તમીશં બહુભિર્વચોભિઃ
શઙ્ખાસિચક્રાર્પિતહસ્તમાદ્યમ્

કૃતાઞ્જલિં દક્ષિણતઃ સુરેશં
હંસાધિરૂઢં પુરુષં દદર્શ ।
સ્તુવાનમીશસ્ય પરં પ્રભાવં
પિતામહં લોકગુરું દિવસ્થમ્

ગણેશ્વરાનર્કસહસ્ત્રકલ્પાન્
નન્દીશ્વરાદીનમિતપ્રભાવાન્ ।
ત્રિલોકભર્તુઃ પુરતો ઽન્વપશ્યત્
કુમારમગ્નિપતિમં સશાખમ્

મરીચિમત્રિં પુલહં પુલસ્ત્યં
પ્રચેતસં દક્ષમથાપિ કણ્વમ્ ।
પરાશરં તત્પરતો વસિષ્ઠં
સ્વાયંભુવં ચાપિ મનું દદર્શ

તુષ્ટાવ મન્ત્રૈરમરપ્રધાનં
બદ્ધાઞ્જલિર્વિષ્ણુરુદારબુદ્ધિઃ ।
પ્રણમ્ય દેવ્યા ગિરિશં સભક્ત્યા
સ્વાત્મન્યથાત્માનમસૌ વિચિન્ત્ય

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
નમો ઽસ્તુ તે શાશ્વત સર્વયોને
બ્રહ્માધિપં ત્વામૃષયો વદન્તિ ।
તપશ્ચ સત્ત્વં ચ રજસ્તમશ્ચ
ત્વામેવ સર્વ પ્રવદન્તિ સન્તઃ

ત્વં બ્રહ્મા હરિરથ વિશ્વયોનિરગ્નિઃ
સંહર્તા દિનકરમણ્ડલાધિવાસઃ ।
પ્રાણસ્ત્વં હુતવહવાસવાદિભેદ-
સત્વામેકં શરણમુપૈમિ દેવમીશમ્

સાંખ્યાસ્ત્વાં વિગુણમથાહુરેકરૂપં
યોગાસ્ત્વાં સતતમુપાસતે હૃદિસ્થમ્ ।
વેદાસ્ત્વામભિદધતીહ રુદ્રમગ્નિં
ત્વામેકં શરણમુપૈમિ દેવમીશમ્

ત્વાત્પાદે કુસુમમથાપિ પત્રમેકં
દત્ત્વાસૌ ભવતિ વિમુક્તવિશ્વબન્ધઃ ।
સર્વાઘં પ્રણુદતિ સિદ્ધયોગિજુષ્ટં
સ્મૃત્વા તે પદયુગલં ભવત્પ્રસાદાત્

યસ્યાશેષવિભાગહીનમમલં હૃદ્યન્તરાવસ્થિતં
તત્ત્વં જ્યોતિરનન્તમેકમચલં સત્યં પરં સર્વગમ્ ।
સ્થાનં પ્રાહુરનાદિમધ્યનિધનં યસ્માદિદં જાયતે
નિત્યં ત્વામહમુપૈમિ સત્યવિભવંવિશ્વેશ્વરન્તંશિવમ્

ઓં નમો નીલકણ્ઠાય ત્રિનેત્રાય ચ રંહસે ।
મહાદેવાય તે નિત્યમીશાનાય નમો નમઃ

નમઃ પિનાકિને તુભ્યં નમો મુણ્ડાય દણ્ડિને ।
નમસ્તે વજ્રહસ્તાય દિગ્વસ્ત્રાય કપર્દિને

નમો ભૈરવનાદાય કાલરૂપાય દંષ્ટ્રિણે ।
નાગયજ્ઞોપવીતાય નમસ્તે વહ્નિરેતસે

નમો ઽસ્તુ તે ગિરીશાય સ્વાહાકારાય તે નમઃ ।
નમો મુક્તાટ્ટહાસાય ભીમાય ચ નમો નમઃ

નમસ્તે કામનાશાય નમઃ કાલપ્રમાથિને ।
નમો ભૈરવવેષાય હરાય ચ નિષઙ્ગિણે

નમો ઽસ્તુ તે ત્ર્યમ્બકાય નમસ્તે કૃત્તિવાસસે ।
નમો ઽમ્બિકાધિપતયે પશૂનાં પતયે નમઃ

નમસ્તે વ્યોમરૂપાય વ્યોમાધિપતયે નમઃ ।
નરનારીશરીરાય સાંખ્યયોગપ્રવર્તિને

નમો દૈવતનાથાય દેવાનુગતલિઙ્ગિને ।
કુમારગુરવે તુભ્યં દેવદેવાય તે નમઃ

તમો યજ્ઞાધિપતયે નમસ્તે બ્રહ્મચારિણે ।
મૃગવ્યાધાય મહતે બ્રહ્માધિપતયે નમઃ

નમો હંસાય વિશ્વાય મોહનાય નમો નમઃ ।
યોગિને યોગગમ્યાય યોગમાયાય તે નમઃ

નમસ્તે પ્રાણપાલાય ઘણ્ટાનાદપ્રિયાય ચ ।
કપાલિને નમસ્તુભ્યં જ્યોતિષાં પતયે નમઃ

નમો નમો નમસ્તુભ્યં ભૂય એવ નમો નમઃ ।
મહ્યં સર્વાત્મના કામાન્ પ્રયચ્છ પરમેશ્વર

એવં હિ ભક્ત્યા દેવેશમભિષ્ટૂય સ માધવઃ ।
પપાત પાદયોર્વિપ્રા દેવદેવ્યોઃ સ દણ્ડવત્

ઉત્થાપ્ય ભગવાન્ સોમઃ કૃષ્ણં કેશિનિષૂદનમ્ ।
બભાષે મધુરં વાક્યં મેઘગમ્ભીરનિઃ સ્વનઃ

કિમર્થં પુણ્ડરીકાક્ષ તપસ્તપ્તં ત્વયાવ્યય ।
ત્વમેવ દાતા સર્વેષાં કામાનાં કામિનામિહ

ત્વં હિ સા પરમા મૂર્તિર્મમ નારાયણાહ્વયા ।
નાનવાપ્તં ત્વયા તાત વિદ્યતે પુરુષોત્તમ

વેત્થ નારાયણાનન્તમાત્માનં પરમેશ્વરમ્ ।
મહાદેવં મહાયોગં સ્વેન યોગેન કેશવ

શ્રુત્વા તદ્વચનં કૃષ્ણઃ પ્રહસન્ વૈ વૃષધ્વજમ્ ।
ઉવાચ વીક્ષ્ય વિશ્વેશં દેવીં ચ હિમશૈલજામ્

જ્ઞાતં હિ ભવતા સર્વં સ્વેન યોગેન શઙ્કર ।
ઇચ્છામ્યાત્મસમં પુત્રં ત્વદ્ભક્તં દેહિ શઙ્કર

તથાસ્ત્વિત્યાહ વિશ્વાત્મા પ્રહૃષ્ટમનસા હરઃ ।
દેવીમાલોક્ય ગિરિજાં કેશવં પરિષસ્વજે

તતઃ સા જગતાં માતા શઙ્કરાર્ધશરીરિણી ।
વ્યાજહાર હૃષીકેશં દેવી હિમગિરીન્દ્રજા

વત્સ જાને તવાનન્તાં નિશ્ચલાં સર્વદાચ્યુત ।
અનન્યામીશ્વરે ભક્તિમાત્મન્યપિ ચ કેશવ

ત્વં હિ નારાયણઃ સાક્ષાત્ સર્વાત્મા પુરુષોત્તમઃ ।
પ્રાર્થિતો દૈવતૈઃ પૂર્વં સંજાતો દૈવકીસુતઃ

પશ્ય ત્વમાત્મનાત્માનમાત્મીયમમલં પદમ્ ।
નાવયોર્વિદ્યતે ભેદ એવં પશ્યન્તિ સૂરયઃ

ઇમાનિમાન્ વરાનિષ્ટાન્ મત્તો ગૃહ્ણીષ્વ કેશવ ।
સર્વજ્ઞત્વં તથૈશ્વર્યં જ્ઞાનં તત્ પારમેશ્વરમ્ ।
ઈશ્વરે નિશ્ચલાં ભક્તિમાત્મન્યપિ પરં બલમ્

એવમુક્તસ્તયા કૃષ્ણો મહાદેવ્યા જનાર્દનઃ ।
આશિષં શિરસાહૃઙ્ણાદ્ દેવો ઽપ્યાહ મહેશ્વરઃ

પ્રગૃહ્ય કૃષ્ણં ભગવાનથેશઃ
કરેણ દેવ્યા સહ દેવદેવઃ ।
સંપૂજ્યમાનો મુનિભિઃ સુરેશૈ-
ર્ જગામ કૈલાસગિરિં ગિરીશઃ