કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.23

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે દ્વાવિશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
ક્રોષ્ટોરેકો ઽભવત્ પુત્રો વૃજિનીવાનિતિ શ્રુતિઃ ।
તસ્ય પુત્રો મહાન્ સ્વાતિરુશદ્ગુસ્તત્સુતો ઽભવત્

ઉશદ્ગોરભવત્ પુત્રો નામ્ના ચિત્રરથો બલી ।
અથ ચૈત્રરથિર્લોકે શશબિન્દુરિતિ સ્મૃતઃ

તસ્ય પુત્રઃ પૃથુયશા રાજાભૂદ્ ધર્મતત્પરઃ ।
પૃથુકર્મા ચ તત્પુત્રસ્તસ્માત્ પૃથુજયો ઽભવત્

પૃથુકીર્તિરભૂત્ તસ્માત્ પૃથુદાનસ્તતો ઽભવત્ ।
પૃથુશ્રવાસ્તસ્ય પુત્રસ્તસ્યાસીત્ પૃથુસત્તમઃ

ઉશના તસ્ય પુત્રો ઽબૂત્ સિતેષુસ્તત્સુતો ઽભવત્ ।
તસ્યાભૂદ્ રુક્મકવચઃ પરાવૃત્ તસ્ય સત્તમાઃ

પરાવૃતઃ સુતો જજ્ઞે જ્યામઘો લોકવિશ્રુતઃ ।
તસ્માદ્ વિદર્ભઃ સંજજ્ઞે વિદર્ભાત્ ક્રથકૈશિકૌ

રોમપાદસ્તૃતીયસ્તુ બભ્રુસ્તસ્યાત્મજો નૃપઃ ।
ધૃતિસ્તસ્યાભવત્ પુત્રઃ સંસ્તસ્તસ્યાપ્યભૂત્ સુતઃ

સંસ્તસ્ય પુત્રો બલવાન્ નામ્ના વિશ્વસહસ્તુ સઃ ।
તસ્ય પુત્રો મહાવીર્યઃ પ્રજાવાન્ કૌશિકસ્તતઃ ।
અભૂત્ તસ્ય સુતો ધીમાન્ સુમન્તુસ્તત્સુતો ઽનલઃ

કૈશિકસ્ય સુતશ્ચેદિશ્ચૈદ્યાસ્તસ્યાભવન્ સુતાઃ ।
તેષાં પ્રધાનો જ્યોતિષ્માન્ વપુષ્માંસ્તત્સુતો ઽભવત્

વપુષ્મતો બૃહન્મેધા શ્રીદેવસ્તત્સુતો ઽભવત્ ।
તસ્ય વીતરથો વિપ્રા રુદ્રભક્તો મહાબલઃ

ક્રથસ્યાપ્યભવત્ કુન્તી વૃષ્ણી તસ્યાભવત્ સુતઃ ।
વૃષ્ણેર્નિવૃત્તિરુત્પન્નો દશાર્હસ્તસ્ય તુ દ્વિજાઃ

દશાર્હપુત્રોપ્યારોહો જીમૂતસ્તત્સુતો ઽભવત્ ।
જૈમૂતિરભવદ્ વીરો વિકૃતિઃ પરવીરહા

તસ્ય ભીમરથઃ પુત્રઃ તસ્માન્નવરથો ઽભવત્ ।
દાનધર્મરતો નિત્યં સમ્યક્શીલપરાયણઃ

કદાચિન્મૃગયાં યાતો દૃષ્ટ્વા રાક્ષસમૂર્જિતમ્ ।
દુદ્રાવ મહાતવિષ્ટો ભયેન મુનિપુઙ્ગવાઃ

અન્વધાવત સંક્રુદ્ધો રાક્ષસસ્તં મહાબલઃ ।
દુર્યોધનો ઽગ્નિસંકાશઃ શૂલાસક્તમહાકરઃ

રાજા નવરથો ભીત્યા નાતિદૂરાદનુત્તમમ્ ।
અપશ્યત્ પરમં સ્થાનં સરસ્વત્યા સુગોપિતમ્

સ તદ્વેગેન મહતા સંપ્રાપ્ય મતિમાન્ નૃપઃ ।
વવન્દે શિરસા દૃષ્ટ્વા સાક્ષાદ્ દેવીં સરસ્વતીમ્

તુષ્ટાવ વાગ્ભિરિષ્ટાભિર્બદ્ધાઞ્જલિરમિત્રજિત્ ।
પપાત દણ્ડવદ્ ભૂમૌ ત્વામહં શરણં ગતઃ

નમસ્યામિ મહાદેવીં સાક્ષાદ્ દેવીં સરસ્વતીમ્ ।
વાગ્દેવતામનાદ્યન્તામીશ્વરીં બ્રહ્મચારિણીમ્

નમસ્યે જગતાં યોનિં યોગિનીં પરમાં કલામ્ ।
હિરણ્યગર્ભમહિષીં ત્રિનેત્રાં ચન્દ્રશેખરામ્

નમસ્યે પરમાનન્દાં ચિત્કલાં બ્રહ્મરૂપિણીમ્ ।
પાહિ માં પરમેશાનિ ભીતં શરણમાગતમ્

એતસ્મિન્નન્તરે ક્રુદ્ધો રાજાનં રાક્ષસેશ્વરઃ ।
હન્તું સમાગતઃ સ્થાનં યત્ર દેવી સરસ્વતી

સમુદ્યમ્ય તદા શૂલં પ્રવેષ્ટું બલદર્પિતઃ ।
ત્રિલોકમાતુસ્તત્સ્થાનં શશાઙ્કાદિત્યસંન્નિભમ્

તદન્તરે મહદ્ ભૂતં યુગાન્તાદિત્યસન્નિભમ્ ।
શૂલેનોરસિ નિર્ભિદ્ય પાતયામાસ તં ભુવિ

ગચ્છેત્યાહ મહારાજ ન સ્થાતવ્યં ત્વયા પુનઃ ।
ઇદાનીં નિર્ભયસ્તૂર્ણં સ્થાને ઽસ્મિન્ રાક્ષસો હતઃ

તતઃ પ્રણમ્ય હૃષ્ટાત્મા રાજા નવરથઃ પરામ્ ।
પુરીં જગામ વિપ્રેન્દ્રાઃ પુરન્દરપુરોપમામ્

સ્થાપયામાસ દેવેશીં તત્ર ભક્તિસમન્વિતઃ ।
ઈજે ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્હેમૈર્દેવીં સરસ્વતીમ્

તસ્ય ચાસીદ્ દશરથઃ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ ।
દેવ્યા ભક્તો મહાતેજાઃ શકુનિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

તસ્માત્ કરમ્ભઃ સંભૂતો દેવરાતો ઽભવત્ તતઃ ।
ઈજે સ ચાશ્વમેધેન દેવક્ષત્રશ્ચ તત્સુતઃ

મધુસ્તસ્ય તુ દાયાદસ્તસ્માત્ કુરુવશો ઽભવત્ ।
પુત્રદ્વયમભૂત્ તસ્ય સુત્રામા ચાનુરેવ ચ

અનોસ્તુ પુરુકુત્સો ઽભૂદંશુસ્તસ્ય ચ રિક્થભાક્ ।
અથાંશોઃ સત્ત્વતો નામ વિષ્ણુભક્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
મહાત્મા દાનનિરતો ધનુર્વેદવિદાં વરઃ

સ નારદસ્ય વચનાદ્ વાસુદેવાર્ચનાન્વિતમ્ ।
શાસ્ત્રં પ્રવર્તયામાસ કુણ્ડગોલાદિભિઃ શ્રુતમ્

તસ્ય નામ્ના તુ વિખ્યાતં સાત્ત્વતં નામ શોભનમ્ ।
પ્રવર્તતે મહાશાસ્ત્રં કુણ્ડાદીનાં હિતાવહમ્

સાત્ત્વતસ્તસ્ય પુત્રો ઽભૂત્ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
પુણ્યશ્લોકો મહારાજસ્તેન વૈ તત્પ્રવર્તિતમ્

સાત્ત્વતઃ સત્ત્વસંપન્નઃ કૌશલ્યાં સુષુવે સુતાન્ ।
અન્ધકં વૈ મહાભોજં વૃષ્ણિં દેવાવૃધં નૃપમ્ ।
જ્યેષ્ઠં ચ ભજમાનાખ્યં ધનુર્વેદવિદાં વરમ્

તેષાં દેવાવૃધો રાજા ચચાર પરમં તપઃ ।
પુત્રઃ સર્વગુણોપેતો મમ ભૂયાદિતિ પ્રભુઃ

તસ્ય બભ્રુરિતિ ખ્યાતઃ પુણ્યશ્લોકો ઽભવન્નૃપઃ ।
ધાર્મિકો રૂપસંપન્નસ્તત્ત્વજ્ઞાનરતઃ સદા

ભજમાનસ્ય સૃઞ્જય્યાં ભજમાના વિજજ્ઞિરે ।
તેષાં પ્રધાનૌ વિખ્યાતૌ નિમિઃ કૃકણ એવ ચ

મહાભોજકુલે જાતા ભોજા વૈમાર્તિકાસ્તથા ।
વૃષ્ણેઃ સુમિત્રો બલવાનનમિત્રઃ શિનસ્તથા

અનમિત્રાદભૂન્નિઘ્નો નિઘ્નસ્ય દ્વૌ બભૂવતુઃ ।
પ્રસેનસ્તુ મહાભાગઃ સત્રાજિન્નામ ચોત્તમઃ

અનમિત્રાચ્છિનિર્જજ્ઞે કનિષ્ઠાદ્ વૃષ્ણિનન્દનાત્ ।
સત્યવાન્ સત્યસંપન્નઃ સત્યકસ્તત્સુતો ઽભવત્

સાત્યકિર્યુયુધાનસ્તુ તસ્યાસઙ્ગો ઽભવત્ સુતઃ ।
કુણિસ્તસ્ય સુતો ધીમાંસ્તસ્ય પુત્રો યુગન્ધરઃ

માદ્રયા વૃષ્ણેઃ સુતો જજ્ઞે પૃશ્નિર્વૈ યદુનન્દનઃ ।
જજ્ઞાતે તનયૌ પૃશ્નેઃ શ્વફલ્કશ્ચિત્રકશ્ચ હ

શ્વફલ્કઃ કાશિરાજસ્ય સુતાં ભાર્યામવિન્દત ।
તસ્યામજનયત્ પુત્રમક્રૂરં નામ ધાર્મિકમ્ ।
ઉપમઙ્ગુસ્તથા મઙ્ગુરન્યે ચ બહવઃ સુતાઃ

અક્રૂરસ્ય સ્મૃતઃ પુત્રો દેવવાનિતિ વિશ્રુતઃ ।
ઉપદેવશ્ચ પુણ્યાત્મા તયોર્વિશ્વપ્રમાથિનૌ

ચિત્રકસ્યાભવત્ પુત્રઃ પૃથુર્વિપૃથુરેવ ચ ।
અશ્વગ્રીવઃ સુબાહુશ્ચ સુપાર્શ્વકગવેષણૌ

અન્ધકાત્ કાશ્યદુહિતા લેભે ચ ચતુરઃ સુતાન્ ।
કુકુરં ભજમાનં ચ શુચિં કમ્બલબર્હિષમ્

કુકુરસ્ય સુતો વૃષ્ણિર્વૃષ્ણેસ્તુ તનયો ઽભવત્ ।
કપોતરોમા વિપુલસ્તસ્ય પુત્રો વિલોમકઃ

તસ્યાસીત્ તુમ્બુરુસખા વિદ્વાન્ પુત્રો નલઃ કિલ ।
ખ્યાયતે તસ્ય નામાનુરનોરાનકદુન્દુભિઃ

સ ગોવર્ધનમાસાદ્ય તતાપ વિપુલં તપઃ ।
વરં તસ્મૈ દદૌ દેવો બ્રહ્મા લોકમહેશ્વરઃ

વંશસ્ય ચાક્ષયાં કીર્તિ ગાનયોગમનુત્તમમ્ ।
ગુરોરભ્યધિકં વિપ્રાઃ કામરૂપિત્વમેવ ચ

સ લબ્ધ્વા વરમવ્યગ્રો વરેણ્યં વૃષવાહનમ્ ।
પૂજયામાસ ગાનેન સ્થાણું ત્રિદશપૂજિતમ્

તસ્ય ગાનરતસ્યાથ ભગવાનમ્બિકાપતિઃ ।
કન્યારત્નં દદૌ દેવો દુર્લભં ત્રિદશૈરપિ

તયા સ સઙ્ગતો રાજા ગાનયોગમનુત્તમમ્ ।
અશિક્ષયદમિત્રઘ્નઃ પ્રિયાં તાં ભ્રાન્તલોચનામ્

તસ્યામુત્પાદયામાસ સુભુજં નામ શોભનમ્ ।
રૂપલાવણ્યસંપન્નાં હ્રીમતીમપિ કન્યકામ્

તતસ્તં જનની પુત્રં બાલ્યે વયસિ શોભનમ્ ।
શિક્ષયામાસ વિધિવદ્ ગાનવિદ્યાં ચ કન્યકામ્

કૃતોપનયનો વેદાનધીત્ય વિધિવદ્ ગુરોઃ ।
ઉદ્વવાહાત્મજાં કન્યાં ગન્ધર્વાણાં તુ માનસીમ્

તસ્યામુત્પાદયામાસ પઞ્ચ પુત્રાનનુત્તમાન્ ।
વીણાવાદનતત્ત્વજ્ઞાન્ ગાનશાસ્ત્રવિશારદાન્

પુત્રૈઃ પૌત્રૈઃ સપત્નીકો રાજા ગાનવિશારદઃ ।
પૂજયામાસ ગાનેન દેવં ત્રિપુરનાશનમ્

હ્રીમતી ચાપિ યા કન્યા શ્રીરિવાયતલોચના ।
સુબાહુર્નામ ગન્ધર્વસ્તામાદાય યયૌ પુરીમ્

તસ્યામપ્યભવન્ પુત્રા ગન્ધર્વસ્ય સુતેજસઃ ।
સુષેણવીરસુગ્રીવસુભોજનરવાહનાઃ

અથાસીદભિજિત્ પુત્રો વીરસ્ત્વાનકદુન્દુભેઃ ।
પુનર્વસુશ્ચાભિજિતઃ સંબભૂવાહુકઃ સુતઃ

આહુકસ્યોગ્રસેનશ્ચ દેવકશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।
દેવકસ્ય સુતા વીરા જજ્ઞિરે ત્રિદશોપમાઃ

દેવવાનુપદેવશ્ચ સુદેવો દેવરક્ષિતઃ ।
તેષાં સ્વસારઃ સપ્તાસન્ વસુદેવાય તા દદૌ

વૃકદેવોપદેવા ચ તથાન્યા દેવરક્ષિતા ।
શ્રીદેવા શાન્તિદેવા ચ સહદેવા સહદેવા ચ સુવ્રતા ।
દેવકી ચાપિ તાસાં તુ વરિષ્ઠાભૂત્ સુમધ્યમા

અગ્રસેનસ્ય પુત્રો ઽભૂન્ન્યગ્રોધઃ કંસ એવ ચ ।
સુભૂમી રાષ્ટ્રપાલશ્ચ તુષ્ટિમાઞ્છઙ્કુરેવ ચ

ભજમાનાદબૂત્ પુત્રઃ પ્રખ્યાતો ઽસૌ વિદૂરથઃ ।
તસ્ય શૂરઃ શમિસ્તસ્માત્ પ્રતિક્ષત્રસ્તતો ઽભવત્

સ્વયંભોજસ્તતસ્તસ્માદ્ હૃદિકઃ શત્રુતાપનઃ ।
કૃતવર્માથ તત્પુત્રો દેવરસ્તત્સુતઃ સ્મૃતઃ ।
સ શૂરસ્તત્સુતો ધીમાન્ વસુદેવો ઽથ તત્સુતઃ

વસુદેવાવન્મહાબાહુર્વાસુદેવો જગદ્ગુરુઃ ।
બભૂવ દેવકીપુત્રો દેવૈરભ્યર્થિતો હરિઃ

રોહિણી ચ મહાભાગા વસુદેવસ્ય શોભના ।
અસૂત પત્ની સંકર્ષં રામં જ્યેષ્ઠં હલાયુધમ્

સ એવ પરમાત્માસૌ વાસુદેવો જગન્મયઃ ।
હલાયુધઃ સ્વયં સાક્ષાચ્છેષઃ સંકર્ષણઃ પ્રભુઃ

ભૃગુશાપચ્છલેનૈવ માનયન્ માનુષીં તનુમ્ ।
બભૂત તસ્યાં દેવક્યાં રોહિણ્યામપિ માધવઃ

ઉમાદેહસમુદ્ભૂતા યોગનિદ્રા ચ કૌશીકી ।
નિયોગાદ્ વાસુદેવસ્ય યશોદાતનયા હ્યભૂત્

યે ચાન્યે વસુદેવસ્ય વાસુદેવાગ્રજાઃ સુતાઃ ।
પ્રાગેવ કંસસ્તાન્ સર્વાન્ જઘાન મુનિપુઙ્ગવાઃ

સુષેણશ્ચ તથોદાયી ભદ્રસેનો મહાબલઃ ।
ઋજુદાસો ભદ્રદાસઃ કીર્તિમાનપિ પૂર્વજઃ

હતેષ્વેતેષુ સર્વેષુ રોહિણી વસુદેવતઃ ।
અસૂત રામં લોકેશં બલભદ્રં હલાયુધમ્

જાતે ઽથ રામે દેવાનામાદિમાત્માનમચ્યુતમ્ ।
અસૂત દેવકી કૃષ્ણં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્

રેવતી નામ રામસ્ય ભાર્યાસીત્ સુગુણાન્વિતા ।
તસ્યામુત્પાદયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ નિશઠોલ્મુકૌ

ષોડશસ્ત્રીસહસ્ત્રાણિ કૃષ્ણસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
બભૂવુરાત્મજાસ્તાસુ શતશો ઽથ સહસ્ત્રશઃ

ચારુદેષ્ણઃ સુચારુશ્ચ ચારુવેષો યશોધરઃ ।
ચારુશ્રવાશ્ચારુયશાઃ પ્રદ્યુમ્નઃ શઙ્ખ એવ ચ

રુક્મિણ્ય વાસુદેવસ્યાં મહાબલપરાક્રમાઃ ।
વિશિષ્ટાઃ સર્વપુત્રાણાં સંબભૂવુરિમ્ સુતાઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા તનયાન્ વીરાન્ રૌક્મિણેયાઞ્જનાર્દનમ્ ।
જામ્બવત્યબ્રવીત્ કૃષ્ણં ભાર્યા તસ્ય શુચિસ્મિતા

મમ ત્વં પુણ્ડરીકાક્ષ વિશિષ્ટં ગુણવત્તમમ્ ।
સુરેશસદૃશં પુત્રં દેહિ દાનવસૂદન

જાત્બવત્યા વચઃ શ્રુત્વા જગન્નાથઃ સ્વયં હરિઃ ।
સમારેભે તપઃ કર્તું તપોનિધિરરિન્દમઃ

તચ્છૃણુધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠા યથાસૌ દેવકીસુતઃ ।
દૃષ્ટ્વા લેભે સુતં રુદ્રં તપ્ત્વા તીવ્રં મહત્ તપઃ