કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.21

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે વિશો ઽધ્યાયઃ
રોમહર્ષણ ઉવાચ
ઐલઃ પુરૂરવાશ્ચાથ રાજા રાજ્યમપાલયત્ ।
તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ ષડિન્દ્રસમતેજસઃ

આયુર્માયુરમાવાયુર્વિશ્વાયુશ્ચૈવ વીર્યવાન્ ।
શતાયુશ્ચ શ્રુતાયુશ્ચ દિવ્યાશ્ચૈવોર્વશીસુતાઃ

આયુષસ્તનયા વીરાઃ પઞ્ચૈવાસન્ મહૌજસઃ ।
સ્વર્ભાનુતનયાયાં વૈ પ્રભાયામિતિ નઃ શ્રુતમ્

નહુષઃ પ્રથમસ્તેષાં ધર્મજ્ઞો લોકવિશ્રુતઃ ।
નહુષસ્ય તુ દાયાદાઃ ષડિન્દ્રોપમતેજસઃ

ઉત્પન્નાઃ પિતૃકન્યાયાં વિરજાયાં મહાબલાઃ ।
યતિર્યયાતિઃ સંયાતિરાયાતિઃ પઞ્ચકો ઽશ્વકઃ

તેષાં યયાતિઃ પઞ્ચાનાં મહાબલપરાક્રમઃ ।
દેવયાનીમુખનસઃ સુતાં ભાર્યામવાપ સઃ ।
શર્મિષ્ઠામાસુરીં ચૈવ તનયાં વૃષપર્વણઃ

યદું ચ તુર્વસું ચૈવ દેવયાની વ્યજાયત ।
દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ શર્મિષ્ઠા ચાપ્યજીજનત્

સો ઽભ્યષિઞ્ચદતિક્રમ્ય જ્યેષ્ઠં યદુમનિન્દિતમ્ ।
પુરુમેવ કનીયાસં પિતુર્વચનપાલકમ્

દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં તુર્વસું પુત્રમાદિશત્ ।
દક્ષિણાપરયો રાજા યદું જ્યેષ્ઠં ન્યયોજયત્ ।
પ્રતીચ્યામુત્તારાયાં ચ દ્રુહ્યું ચાનુમકલ્પયત્

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા ધર્મતઃ પરિપાલિતા ।
રાજાપિ દારસહિતો નવં પ્રાપ મહાયશાઃ

યદોરપ્યભવન્ પુત્રાઃ પઞ્ચ દેવસુતોપમાઃ ।
સહસ્ત્રજિત્ તથાજ્યેષ્ઠઃ ક્રોષટુર્નાલો ઽજિતોરઘુઃ

સહસ્ત્રજિત્સુતસ્તદ્વચ્છતજિન્નામ પાર્થિવઃ ।
સુતાઃ શતજિતો ઽપ્યાસંસ્ત્રયઃ પરમધાર્મિકાઃ

હૈહયશ્ચ હયશ્ચૈવ રાજા વેણુહયઃ પરઃ ।
હૈહયસ્યાભવત્ પુત્રો ધર્મ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ

તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્ વિપ્રા ધર્મનેત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધર્મનેત્રસ્ય કીર્તિસ્તુ સંજિતસ્તત્સુતો ઽભવત્

મહિષ્માન્ સંજિતસ્યાભૂદ્ ભદ્રશ્રેણ્યસ્તદન્વયઃ ।
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય દાયાદો દુર્દમો નામ પાર્થિવઃ

દુર્દમસ્ય સુતો ધીમાન્ ધનકો નામ વીર્યવાન્ ।
ધનકસ્ય તુ દાયાદાશ્ચત્વારો લોકસમ્મતાઃ

કૃતવીર્યઃ કૃતાગ્નિશ્ચ કૃતવર્મા તથૈવ ચ ।
કૃતૌજાશ્ચ ચતુર્થો ઽભૂત્ કાર્તવીર્યોર્ઽજુનો ઽભવત્

સહસ્ત્રબાહુર્દ્યુતિમાન્ ધનુર્વેદવિદાં વરઃ ।
તસ્ય રામો ઽભવન્મૃત્યુર્જામદગ્ન્યો જનાર્દનઃ

તસ્ય પુત્રશતાન્યાસન્ પઞ્ચ તત્ર મહારથાઃ ।
કૃતાસ્ત્રા બલિનઃ શૂરા ધર્માત્માનો નમસ્વિનઃ

શૂરશ્ચ શૂરસેનશ્ચ ધૃષ્ણઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ ।
જયધ્વજશ્ચ બલવાન્ નારાયણપરો નૃપઃ

શૂરસેનાદયઃ સર્વે ચત્વારઃ પ્રથિતૌજસઃ ।
રુદ્રભક્તા મહાત્માનઃ પૂજયન્તિ સ્મ શઙ્કરમ્

જયધ્વજસ્તુ મતિમાન્ દેવં નારાયણં હરિમ્ ।
જગામ શરણં વિષ્ણું દૈવતં ધર્મતત્પરઃ

તમૂચુરિતરે પુત્રા નાયં ધર્મસ્તવાનઘ ।
ઈશ્વરારાધનરતઃ પિતાસ્માકમભૂદિતિ

તાનબ્રવીન્મહાતેજા એષ ધર્મઃ પરો મમ ।
વિષ્ણોરંશેન સંભૂતા રાજાનો યન્મહીતલે

રાજ્યં પાલયતાવશ્યં ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
પૂજનીયો યતો વિષ્ણુઃ પાલકો જગતો હરિઃ

સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચ સ્વયંભુવઃ ।
તિસ્ત્રસ્તુ મૂર્તયઃ પ્રોક્તાઃ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તહેતવઃ

સત્ત્વાત્મા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સંસ્થાપયતિ સર્વદા ।
સૃજેદ્ બ્રહ્મા રજોમૂર્તિઃ સંહરેત્ તામસો હરઃ

તસ્માન્મહીપતીનાં તુ રાજ્યં પાલયતામયમ્ ।
આરાધ્યો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ કેશવઃ કેશિમર્દનઃ

નિશમ્ય તસ્ય વચનં ભ્રાતરો ઽન્યે મનસ્વિનઃ ।
પ્રોચુઃ સંહારકૃદ્ રુદ્રઃ પૂજનીયો મુમુક્ષુભિઃ

અયં હિ ભગવાન્ રુદ્રઃ સર્વં જગદિદં શિવઃ ।
તમોગુણં સમાશ્રિત્ય કલ્પાન્તે સંહરેત્ પ્રભુઃ

યા સા ઘોરતરા મૂર્તિરસ્ય તેજામયી પરા ।
સંહરેદ્ વિદ્યયા સર્વં સંસારં શૂલભૃત્ તયા

તતસ્તાનબ્રવીદ્ રાજા વિચિન્ત્યાસૌ જયધ્વજઃ ।
સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વાત્મા ભગવાન્ હરિઃ

તમૂચુર્ભ્રાતરો રુદ્રઃ સેવિતઃ સાત્ત્વિકૈર્જનૈઃ ।
મોચયેત્ સત્ત્વસંયુક્તઃ પૂજયેશં તતો હરમ્

અથાબ્રવીદ્ રાજપુત્રઃ પ્રહસન્ વૈ જયધ્વજઃ ।
સ્વધર્મો મુક્તયે પન્થા નાન્યો મુનિભિરષ્યતે

તથા ચ વૈષ્ણવી શક્તિર્નૃપાણાં દેવતા સદા ।
આરાધનં પરો ધર્મો પુરારેરમિતૌજસઃ

તમબ્રવીદ્ રાજપુત્રઃ કૃષ્ણો મતિમતાં વરઃ ।
યદર્જુનો ઽસ્મજ્જનકઃ સ્વધર્મં કૃતવાનિતિ

એવં વિવાદે વિતતે શૂરસેનો ઽબ્રવીદ્ વચઃ ।
પ્રમાણમૃષયો હ્યત્ર બ્રૂયુસ્તે યત્ તથૈવ તત્

તતસ્તે રાજશાર્દૂલાઃ પપ્રચ્છુર્બ્રહ્મવાદિનઃ ।
ગત્વા સર્વે સુસંરબ્ધાઃ સપ્તર્ષોણાં તદાશ્રમમ્

તાનબ્રુવંસ્તે મુનયો વસિષ્ઠાદ્યા યથાર્થતઃ ।
યા યસ્યાભિમતા પુંસઃ સા હિ તસ્યૈવ દેવતા

કિન્તુ કાર્યવિશેષેણ પૂજિતાશ્ચેષ્ટદા નૃણામ્ ।
વિશેષાત્ સર્વદા નાયં નિયમો હ્યન્યથા નૃપાઃ

નૃપાણાં દૈવતં વિષ્ણુસ્તથૈવ ચ પુરન્દરઃ ।
વિપ્રાણામગ્નિરાદિત્યો બ્રહ્મા ચૈવ પિનાકધૃક્

દેવાનાં દૈવતં વિષ્ણુર્દાનવાનાં ત્રિશૂલભૃત્ ।
ગન્ધર્વાણાં તથા સોમો યક્ષાણામપિ કથ્યતે

વિદ્યાધરાણાં વાગ્દેવી સાધ્યાનાં ભગવાન્રવિઃ ।
રક્ષસાં શઙ્કરો રુદ્રઃ કિંનરાણાં ચ પાર્વતી

ઋષીણાં દૈવતં બ્રહ્મા મહાદેવશ્ચ શૂલભૃત્ ।
મનૂનાં સ્યાદુમા દેવી તથા વિષ્ણુઃ સભાસ્કરઃ

ગૃહસ્થાનાં ચ સર્વે સ્યુર્બ્રહ્મા વૈ બ્રહ્મચારિણામ્ ।
વૈખાનસાનામર્કઃ સ્યાદ્ યતીનાં ચ મહેશ્વરઃ

ભૂતાનાં ભગવાન્ રુદ્રઃ કૂષ્માણ્ડાનાં વિનાયકઃ ।
સર્વેષાં ભગવાન્ બ્રહ્મા દેવદેવઃ પ્રજાપતિઃ

ઇત્યેવં ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વયં દેવો ઽભ્યભાષત ।
તસ્માજ્જયધ્વજો નૂનં વિષ્ણ્વારાધનમર્હતિ

તાન્ પ્રણમ્યાથ તે જગ્મુઃ પુરીં પરમશોભનામ્ ।
પાલયાઞ્ચક્રિરે પૃથ્વીં જિત્વા સર્વરિપૂન્ રણે

તતઃ કદાચિદ્ વિપ્રેન્દ્રા વિદેહો નામ દાનવઃ ।
ભીષણઃ સર્વસત્ત્વાનાં પુરીં તેષાં સમાયયૌ

દંષ્ટ્રાકરાલો દીપ્તાત્મા યુગાન્તદહનોપમઃ ।
શૂલમાદાય સૂર્યાભં નાદયન્ વૈ દિશો દશ

તન્નાદશ્રવણાન્મર્ત્યાસ્તત્ર યે નિવસન્તિ તે ।
તત્યજુર્જોવિતં ત્વન્યે દુદ્રુવુર્ભયવિહ્વલાઃ

તતઃ સર્વે સુસંયત્તાઃ કાર્તવીર્યાત્મજાસ્તદા ।
યુયુધુર્દાનવં શક્તિગિરિકૂટાસિમુદ્ગરૈઃ

તાન્ સર્વાન્ દાનવો વિપ્રાઃ શૂલેન પ્રહસન્નિવ ।
વારયામાસ ઘોરાત્મા કલ્પાન્તે ભૈરવો યથા

શૂરસેનાદયઃ પઞ્ચ રાજાનસ્તુ મહાબલાઃ ।
યુદ્ધાય કૃતસંરમ્ભા વિદેહં ત્વભિદુદ્રુવુઃ

શૂરો ઽસ્ત્રં પ્રાહિણોદ્ રૌદ્રં શૂરસેનસ્તુ વારુણમ્ ।
પ્રાજાપત્યં તથા કૃષ્ણો વાયવ્યં ધૃષ્ણ એવ ચ

જયધ્વજશ્ચ કૌબેરમૈન્દ્રમાગ્નેયમેવ ચ ।
ભઞ્જયામાસ શૂલેન તાન્યસ્ત્રાણિ સ દાનવઃ

તતઃ કૃષ્ણો મહાવીર્યો ગદામાદાય ભીષણામ્ ।
સ્પૃષ્ટ્વા મન્ત્રેણ તરસા ચિક્ષેપ ન નનાદ ચ

સંપ્રાપ્ય સા ગાદાસ્યોરો વિદેહસ્ય શિલોપમમ્ ।
ન દાનવં ચાલયિતું શશાકાન્તકસંનિભમ્

દુદ્રુવુસ્તે ભયગ્રસ્તા દૃષ્ટ્વા તસ્યાતિપૌરુષમ્ ।
જયધ્વજસ્તુ મતિમાન્ સસ્માર જગતઃ પતિમ્

વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું લોકાદિમપ્રમેયમનામયમ્ ।
ત્રાતારં પુરુષં પૂર્વં શ્રીપતિં પીતવાસસમ્

તતઃ પ્રાદુરભૂચ્ચક્રં સૂર્યાયુતસમપ્રભમ્ ।
આદેશાદ્ વાસુદેવસ્ય ભક્તાનુગ્રહકારણાત્

જગ્રાહ જગતાં યોનિં સ્મૃત્વા નારાયણં નૃપઃ ।
પ્રાહિણોદ્ વૈ વિદેહાય દાનવેભ્યો યથા હરિઃ

સંપ્રાપ્ય તસ્ય ઘોરસ્ય સ્કન્ધદેશં સુદર્શનમ્ ।
પૃથિવ્યાં પાતયામાસ શિરો ઽદ્રિશિખરાકૃતિ

તસ્મિન્ હતે દેવરિપૌ શીરાદ્યા ભ્રાતરો નૃપાઃ ।
સમાયયુઃ પુરીં રમ્યાં ભ્રાતરં ચાપ્યપૂજયન્

શ્રુત્વાજગામ ભગવાન્ જયધ્વજપરાક્રમમ્ ।
કાર્તવીર્યસુતં દ્રષ્ટું વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ

તમાગતમથો દૃષ્ટ્વા રાજા સંભ્રાન્તમાનસઃ ।
સમાવેશ્યાસને રમ્યે પૂજયામાસ ભાવતઃ

ઉવાચ ભગવાન્ ઘોરઃ પ્રસાદાદ્ ભવતો ઽસુરઃ ।
નિપાતિતો મયા સંખ્યે વિદેહો દાનવેશ્વરઃ

ત્વદ્વાક્યાચ્છિન્નસંદેહો વિષ્ણું સત્યપરાક્રમમ્ ।
પ્રપન્નઃ શરણં તેન પ્રસાદો મે કૃતઃ શુભઃ

યક્ષ્યામિ પરમેશાનં વિષ્ણું પદ્મદલેક્ષણમ્ ।
કથં કેન વિધાનેન સંપૂજ્યો હરિરીશ્વરઃ

કો ઽયં નારાયણો દેવઃ કિંપ્રભાવશ્ચ સુવ્રત ।
સર્વમેતન્મમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યસ્મિન્ સર્વમિદં જગત્ ।
સ વિષ્ણુઃ સર્વભૂતાત્મા તમાશ્રિત્ય વિમુચ્યતે

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ પૂજ્યો ઽયં પુરુષોત્તમઃ ।
અકામહતભાવેન સમારાધ્યો ન ચાન્યથા

એતાવદુક્ત્વા ભગવાન વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
શૂરાદ્યૈઃ પૂજિતો વિપ્રા જગામાથ સ્વમાલયમ્

અથ શૂરાદયો દેવમયજન્ત મહેશ્વરમ્ ।
યજ્ઞેન યજ્ઞગમ્યં તં નિષ્કામા રુદ્રમવ્યયમ્

તાન્ વસિષ્ઠસ્તુ ભગવાન્ યાજયામાસ સર્વવિત્ ।
ગૌતમો ઽત્રિરગસ્ત્યશ્ચ સર્વે રુદ્રપરાયણાઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ ભગવાન્ જયધ્વજમરિન્દમમ્ ।
યાજયામાસ ભૂતાદિમાદિદેવં જનાર્દનમ્

તસ્ય યજ્ઞે મહાયોગી સાક્ષાદ્ દેવઃ સ્વયં હરિઃ ।
આવિરાસીત્ સ ભગવાન્ તદદ્ભુતમિવાભવત્

ય ઇમં શૃણુયાન્નિત્યં જયધ્વજપરાક્રમમ્ ।
સર્વપાપવિમુક્તાત્મા વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ