કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.19

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
અદિતિઃ સુષુવે પુત્રમાદિત્યં કશ્યપાત્ પ્રભુમ્ ।
તસ્યાદિત્યસ્ય ચૈવસીદ્ ભાર્યાણાં તુ ચતુષ્ટયમ્ ।
સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા છાયા પુત્રાંસ્તાસાં નિબોધત

સંજ્ઞા ત્વાષ્ટ્રી ચ સુષુવે સૂર્યાન્મનુમનુત્તમમ્ ।
યમં ચ યમુનાં ચૈવ રાજ્ઞી રૈવતમેવ ચ

પ્રભા પ્રભાતમાદિત્યાચ્છાયા સાવર્ણમાત્મજમ્ ।
શનિં ચ તપતીં ચૈવ વિષ્ટિં ચૈવ યથાક્રમમ્

મનોસ્તુ પ્રથમસ્યાસન્ નવ પુત્રાસ્તુ સંયમાઃ ।
ઇક્ષ્વાકુર્નભગશ્ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ

નરિષ્યન્તશ્ચ નાભાગો હ્યરિષ્ટઃ કારુષકસ્તથા ।
પૃષધ્રશ્ચ મહાતેજા નવૈતે શક્રસન્નિભાઃ

ઇલા જ્યેષ્ઠા વરિષ્ઠા ચ સોમવંશવિવૃદ્ધયે ।
બુધસ્ય ગત્વા ભવનં સોમપુત્રેણ સંગતા

અસૂત સૌમ્યજં દેવી પુરૂરવસમુત્તમમ્ ।
પિતૄણાં તૃપ્તિકર્તારં બુધાદિતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

સંપ્રાપ્ય પુંસ્ત્વમમલં સુદ્યુમ્ન ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
ઇલા પુત્રત્રયં લેભે પુનઃ સ્ત્રીત્વમવિન્દત

ઉત્કલશ્ચ ગયશ્ચૈવ વિનતાશ્વસ્તથૈવ ચ ।
સર્વે તે ઽપ્રતિમપ્રખ્યાઃ પ્રપન્નાઃ કમલોદ્ભવમ્

ઇક્ષ્વાકોશ્ચાભવદ્ વીરો વિકુક્ષિર્નામ પાર્થિવઃ ।
જ્યેષ્ઠઃ પુત્રશતસ્યાપિ દશ પઞ્ચ ચ તત્સુતાઃ

તેષાઞ્જ્યેષ્ઠઃ કકુત્સ્થો ઽભૂત્ કાકુત્સ્થો હિ સુયોધનઃ ।
સુયોધનાત્ પૃથુઃ શ્રીમાન્ વિશ્વકશ્ચ પૃથોઃ સુતઃ

વિશ્વકાદાર્દ્રકો ધીમાન્ યુવનાશ્વસ્તુ તત્સુતઃ ।
સ ગોકર્ણમનુપ્રાપ્ય યુવનાશ્વઃ પ્રતાપવાન્

દૃષ્ટ્વા તુ ગૌતમં વિપ્રં તપન્તમનલપ્રભમ્ ।
પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ ભૂમૌ પુત્રકામો મહીપતિઃ ।
અપૃચ્છત્ કર્મણા કેન ધાર્મિકં પ્રાપ્નુયાત્ સુતમ્

ગૌતમ ઉવાચ
આરાધ્ય પૂર્વપુરુષં નારાયણમનામયમ્ ।
અનાદિનિધનં દેવં ધાર્મિકં પ્રાપ્નુયાત્ સુતમ્

યસ્ય પુત્રઃ સ્વયં બ્રહ્મા પૌત્રઃ સ્યાન્નીલલોહિતઃ ।
તમાદિકૃષ્ણમીશાનમારાધ્યાપ્નોતિ સત્સુતમ્

ન યસ્ય ભગવાન્ બ્રહ્મા પ્રભાવં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
તમારાધ્ય હૃષીકેશં પ્રાપ્નુયાદ્ધાર્મિકં સુતમ્

સ ગૌતમવચઃ શ્રુત્વા યુવનાશ્વો મહીપતિઃ ।
આરાધયન્મહાયોગં વાસુદેવં સનાતનમ્

તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્ વીરઃ શ્રાવસ્તિરિતિ વિશ્રુતઃ ।
નિર્મિતા યેન શ્રાવસ્તિર્ગૌડદેશે મહાપુરી

તસ્માચ્ચ બૃહદશ્વો ઽભૂત્ તસ્માત્ કુવલયાશ્વકઃ ।
ધુન્ધુમારત્વમગમદ્ ધુન્ધું હત્વા મહાસુરમ્

ધુન્ધુમારસ્ય તનયાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તા દ્વિજોત્તમાઃ ।
દૃઢાશ્વશ્ચૈવ દણ્ડાશ્વઃ કપિલાશ્વસ્તથૈવ ચ

દૃઢાશ્વસ્ય પ્રમોદસ્તુ હર્યશ્વસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
હર્યશ્વસ્ય નિકુમ્ભસ્તુ નિકુમ્ભાત્ સંહતાશ્વકઃ

કૃશાશ્વશ્ચ રણાશ્વશ્ચ સંહતાશ્વસ્ય વૈ સુતૌ ।
યુવનાશ્વો રણાશ્વસ્ય શક્રતુલ્યબલો યુધિ

કૃત્વા તુ વારુણીમિષ્ટિમૃષીણાં વૈ પ્રસાદતઃ ।
લેભે ત્વપ્રતિમં પુત્રં વિષ્ણુભક્તમનુત્તમમ્ ।
માન્ધાતારં મહાપ્રાજ્ઞં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્

માન્ધાતુઃ પુરુકુત્સો ઽભૂદમ્બરીષશ્ચ વીર્યવાન્ ।
મુચુકુન્દશ્ચ પુણ્યાત્મા સર્વે શક્રસમા યુધિ

અમ્બરીષસ્ય દાયાદો યુવનાશ્વો ઽપરઃ સ્મૃતઃ ।
હરિતો યુવનાશ્વસ્ય હારિતસ્તત્સુતો ઽભવત્

પુરુકુત્સસ્ય દાયાદસ્ત્રસદસ્યુર્મહાયશાઃ ।
નર્મદાયાં સમુત્પન્નઃ સંભૂતિસ્તત્સુતો ઽભવત્

વિષ્ણુવૃદ્ધઃ સુતસ્તસ્ય ત્વનરણ્યો ઽભવત્ પરઃ ।
બૃહદશવો ઽનરણ્યસ્ય હર્યશ્વસ્તત્સુતો ઽભવત્

સો ઽતીવ ધાર્મિકો રાજા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
પ્રસાદાદ્ધાર્મિકં પુત્રં લેભે સૂર્યપરાયણમ્

સ તુ સૂર્યં સમભ્યર્ચ્ય રાજા વસુમનાઃ શુભમ્ ।
લેભે ત્વપ્રતિમં પુત્રં ત્રિધન્વાનમરિન્દમમ્

અયજચ્ચાશ્વમેધેન શત્રૂન્ જિત્વા દ્વિજોત્તમાઃ ।
સ્વાધ્યાયવાન્ દાનશીલસ્તિતિક્ષુર્ધર્મતત્પરઃ

ઋષયસ્તુ સમાજગ્મુર્યજ્ઞવાટં મહાત્મનઃ ।
વસિષ્ઠકશ્યપમુખા દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ

તાન્ પ્રણમ્ય મહારાજઃ પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ।
સમાપ્ય વિધિવદ્ યજ્ઞં વસિષ્ઠાદીન્ દ્વિજોત્તમાન્

વસુમના ઉવાચ
કિંસ્વિચ્છેયસ્કરતરં લોકે ઽસ્મિન્ બ્રાહ્મણર્ષભાઃ ।
યજ્ઞસ્તપો વા સંન્યાસો બ્રૂત મે સર્વવેદિનઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
અધીત્ય વેદાન્ વિધિવત્ પુત્રાનુત્પાદ્ય ધર્મતઃ ।
ઇષ્ટ્વા યજ્ઞેશ્વરં યજ્ઞૈર્ ગચ્છેદ વનમથાત્મવાન્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ
આરાધ્ય તપસા દેવં યોગિનં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
પ્રવ્રજેદ્ વિધિવદ્ યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા પૂર્વં સુરોત્તમાન્

પુલહ ઉવાચ
યમાહુરેકં પુરુષં પુરાણં પરમેશ્વરમ્ ।
તમારાધ્ય સહસ્ત્રાંશું તપસા મોક્ષમાપ્નુયાત્

જમદગ્નિરુવાચ
અજસ્ય નાભાવધ્યેકમીશ્વરેણ સમર્પિતમ્ ।
બીજં ભગવતા યેન સ દેવસ્તપસેજ્યતે

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
યો ઽગ્નિઃ સર્વાત્મકો ઽનન્તઃ સ્વયંભૂર્વિશ્વતોમુખઃ ।
સ રુદ્રસ્તપસોગ્રેણ પૂજ્યતે નેતરૈર્મખૈઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ
યો યજ્ઞૈરિજ્યતે દેવો જાતવેદાઃ સનાતનઃ ।
સ સર્વદૈવતતનુઃ પૂજ્યતે તપસેશ્વરઃ

અત્રિરુવાચ
યતઃ સર્વમિદં જાતં યસ્યાપત્યં પ્રજાપતિઃ ।
તપઃ સુમહદાસ્થાય પૂજ્યતે સ મહેશ્વરઃ

ગૌતમ ઉવાચ
યતઃ પ્રધાનપુરુષૌ યસ્ય શક્તિમયં જગત્ ।
સ દેવદેવસ્તપસા પૂજનીયઃ સનાતનઃ

કશ્યપ ઉવાચ
સહસ્ત્રનયનો દેવઃ સાક્ષી સ તુ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રસીદતિ મહાયોગી પૂજિતસ્તપસા પરઃ

ક્રતુરુવાચ
પ્રાપ્તાધ્યયનયજ્ઞસ્ લબ્ધપુત્રસ્ય ચૈવ હિ ।
નાન્તરેણ તપઃ કશ્ચિદ્ધર્મઃ શાસ્ત્રેષુ દૃશ્યતે

ઇત્યાકર્ણ્ય સ રાજર્ષિસ્તાન્ પ્રણમ્યાતિહૃષ્ટધીઃ ।
વિસર્જયિત્વા સંપૂજ્ય ત્રિધન્વાનમથાબ્રવીત્

આરાધયિષ્યે તપસા દેવમેકાક્ષરાહ્વયમ્ ।
પ્રાણં બૃહન્તં પુરુષમાદિત્યાન્તરસંસ્થિતમ્

ત્વં તુ ધર્મરતો નિત્યં પાલયૈતદતન્દ્રિતઃ ।
ચાતુર્વર્ણ્યસમાયુક્તમશેષં ક્ષિતિમણ્ડલમ્

એવમુક્ત્વા સ તદ્રાજ્યં નિધાયાત્મભવે નૃપઃ ।
જગામારણ્યમનઘસ્તપશ્ચર્તુમનુત્તમમ્

હિમવચ્છિખરે રમ્યે દેવદારુવને શુભે ।
કન્દમૂલફલાહારો મુન્યન્નૈરયજત્ સુરાન્

સંવત્સરશતં સાગ્રં તપોનિર્ધૂતકલ્મષઃ ।
જજાપ મનસા દેવીં સાવિત્રરિં વેદમાતરમ્

તસ્યૈવં જપતો દેવઃ સ્વયંભૂઃ પરમેશ્વરઃ ।
હિરણ્યગર્ભો વિશ્વાત્મા તં દેશમગમત્ સ્વયમ્

દૃષ્ટ્વા દેવં સમાયાન્તં બ્રહ્માણં વિશ્વતોમુખમ્ ।
નનામ શિરસા તસ્ય પાદયોર્નામ કીર્તયન્

નમો દેવાધિદેવાય બ્રહ્મણે પરમાત્મને ।
હિર્ણ્યમૂર્તયે તુભ્યં સહસ્ત્રાક્ષાય વેધસે

નમો ધાત્રે વિધાત્રે ચ નમો વેદાત્મમૂર્તયે ।
સાંખ્યયોગાધિગમ્યાય નમસ્તે જ્ઞાનમૂર્તયે

નમસ્ત્રિમૂર્તયે તુભ્યં સ્ત્રષ્ટ્રે સર્વાર્થવેદિને ।
પુરુષાય પુરાણાય યોગિનાં ગુરવે નમઃ

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્ વિરિઞ્ચો વિશ્વભાવનઃ ।
વરં વરય ભદ્રં તે વરદો ઽસ્મીત્યભાષત

રાજોવાચ
જપેયં દેવદેવેશ ગાયત્રીં વેદમાતરમ્ ।
ભૂયો વર્ષશતં સાગ્રં તાવદાયુર્ભવેન્મમ

બાઢમિત્યાહ વિશ્વાત્મા સમાલોક્ય નરાધિપમ્ ।
સ્પૃષ્ટ્વા કરાભ્યાં સુપ્રીતસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

સો ઽપિ લબ્ધવરઃ શ્રીમાન્ જજાપાતિપ્રસન્નધીઃ ।
શાન્તસ્ત્રિષવણસ્નાયી કન્દમૂલફલાશનઃ

તસ્ય પૂર્ણે વર્ષશતે ભગવાનુગ્રદીધિતિઃ ।
પ્રાદુરાસીન્મહાયોગી ભાનોર્મણ્ડલમધ્યતઃ

તં દૃષ્ટ્વા વેદવિદુષં મણ્ડલસ્થં સનાતનમ્ ।
સ્વયંભુવમનાદ્યન્તં બ્રહ્માણં વિસ્મયં ગતઃ

તુષ્ટાવ વૈદિકૈર્મન્ત્રૈઃ સાવિત્ર્યા ચ વિશેષતઃ ।
ક્ષણાદપશ્યત્ પુરુષં તમેવ પરમેશ્વરમ્

ચતુર્મુખં જટામૌલિમષ્ટહસ્તં ત્રિલોચનમ્ ।
ચન્દ્રાવયવલક્ષમાણં નરનારીતનું હરમ્

ભાસયન્તં જગત્ કૃત્સ્નં નીલકણ્ઠં સ્વરશ્મિભિઃ ।
રક્તામ્બરધરં રક્તં રક્તમાલ્યાનુલેપનમ્

તદ્ભાવભાવિતો દૃષ્ટ્વા સદ્ભાવેન પરેણ હિ ।
નનામ શિરસા રુદ્રં સાવિત્ર્યાનેન ચૈવ હિ

નમસ્તે નીલકણ્ઠાય ભાસ્વતે પરમેષ્ઠિને ।
ત્રયીમયાય રુદ્રાય કાલરૂપાય હેતવે

તદા પ્રાહ મહાદેવો રાજાનં પ્રીતમાનસઃ ।
ઇમાનિ મે રહસ્યાનિ નામાનિ શૃણુ ચાનઘ

સર્વવેદેષુ ગીતાનિ સંસારશમનાનિ તુ ।
નમસ્કુરુષ્વ નૃપતે એભિર્માં સતતં શુચિઃ

અધ્યાયં શતરુદ્રીયં યજુષાં સારમુદ્ધૃતમ્ ।
જપસ્વાનન્યચેતસ્કો મય્યાસક્તમના નૃપ

બ્રહ્મચારી મિતાહારો ભસ્મનિષ્ઠઃ સમાહિતઃ ।
જપેદામરણાદ્ રુદ્રં સ યાતિ પરમં પદમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્ રુદ્રો ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા ।
પુનઃ સંવત્સરશતં રાજ્ઞે હ્યાયુરકલ્પયત્

દત્ત્વાસ્મૈ તત્ પરં જ્ઞાનં વૈરાગ્યં પરમેશ્વરઃ ।
ક્ષણાદન્તર્દધે રુદ્રસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્

રાજાપિ તપસા રુદ્રં જજાપાનન્યમાનસઃ ।
ભસ્મચ્છન્નસ્ત્રિષવણં સ્નાત્વા શાન્તઃ સમાહિતઃ

જપતસ્તસ્ય નૃપતેઃ પૂર્ણે વર્ષશતે પુનઃ ।
યોગપ્રવૃત્તિરભવત્ કાલાત્ કાલાત્મકં પરમ્

વિવેશ તદ્ વેદસારં સ્થાનં વૈ પરમેષ્ઠિનઃ ।
ભાનોઃ સ મણ્ડલં શુભ્રં તતો યાતો મહેશ્વરમ્

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્ વાપિ રાજ્ઞશ્ચરિતમુત્તમમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મલોકે મહીયતે