કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.16

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીકૂર્મ ઉવાચ
અન્દકે નિગૃહીતે વૈ પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ ।
વિરોચનો નામ સુતો બભૂવ નૃપતિઃ પુરા

દેવાઞ્જિત્વા સદેવેન્દ્રાન બહૂન્ વર્ષાન્ મહાસુરઃ ।
પાલયામાસ ધર્મેણ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય કદાચિદ્ વિષ્ણુચોદિતઃ ।
સનત્કુમારો ભગવાન્ પુરં પ્રાપ મહામુનિઃ

દૃષ્ટ્વા સિહાસનગતો બ્રહ્મપુત્રં મહાસુરઃ ।
નનામોત્થાય શિરસા પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્

ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ સંપ્રાપ્તો મે પુરાતનઃ ।
યોગીશ્વરો ઽદ્ય ભગવાન્ યતો ઽસૌ બ્રહ્મવિત્ સ્વયમ્

કિમર્થમાગતો બ્રહ્મન્ સ્વયં દેવઃ પિતામહઃ ।
બ્રૂહિ મે બ્રહ્મણઃ પુત્ર કિં કાર્યં કરવાણ્યહમ્

સો ઽબ્રવીદ્ ભગવાન્ દેવો ધર્મયુક્તં મહાસુરમ્ ।
દ્રષ્ટુમભ્યાગતો ઽહં વૈ ભવન્તં ભાગ્યવાનસિ

સુદુર્લભા નીતિરેષા દૈત્યાનાં દૈત્યસત્તમ ।
ત્રિલોકે ધાર્મિકો નૂનં ત્વાદૃશો ઽન્યો ન વિદ્યતે

ઇત્યુક્તો ઽસુરરાજસ્તં પુનઃ પ્રાહ મહામુનિમ્ ।
ધર્માણાં પરમં ધર્મં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મવિત્તમ

સો ઽબ્રવીદ્ ભગવાન્ યોગી દૈત્યેન્દ્રાય મહાત્મને ।
સર્વગુહ્યતમં ધર્મમાત્મજ્ઞાનમનુત્તમમ્

સ લબ્ધ્વા પરમં જ્ઞાનં દત્ત્વા ચ ગુરુદક્ષિણામ્ ।
નિધાય પુત્રે તદ્રાજ્યં યોગાભ્યાસરતો ઽભવત્

સ તસ્ય પુત્રો મતિમાન્ બલિર્નામ મહાસુરઃ ।
બ્રહ્મણ્યો ધાર્મિકો ઽત્યર્થં વિજિગ્યે ઽથ પુરન્દરમ્

કૃત્વા તેન મહદ્ યુદ્ધં શક્રઃ સર્વામરૈર્વૃતઃ ।
જગામ નિર્જિતો વિષ્ણું દેવં શરણમચ્યુતમ્

તદન્તરે ઽદિતિર્દેવી દેવમાતા સુદુઃ ખિતા ।
દૈત્યેન્દ્રાણાં વધાર્થાય પુત્રો મે સ્યાદિતિ સ્વયમ્

તતાપ સુમહદ્ ઘોરં તપોરાશિસ્તપઃ પરમ્ ।
પ્રપન્ના વિષ્ણુમવ્યક્તં શરણ્યં શરણં હરિમ્

કૃત્વા હૃત્પદ્મકિઞ્જલ્કે નિષ્કલં પરમં પદમ્ ।
વાસુદેવમનાદ્યન્તમાનન્દં વ્યોમ કેવલમ્

પ્રસન્નો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
આવિર્બભૂવ યોગાત્મા દેવમાતુઃ પુરો હરિઃ

દૃષ્ટ્વા સમાગતં વિષ્ણુમદિતિર્ભક્તિસંયુતા ।
મેને કૃતાર્થમાત્માનં તોષયામાસ કેશવમ્

અદિતિરુવાચ
જયાશેષદુઃ ખૌઘનાશૈકહેતો
જયાનન્તમાહાત્મ્યયોગાભિયુક્ત ।
જયાનાદિમધ્યાન્તવિજ્ઞાનમૂર્તે
જયાશેષકલ્પામલાનન્દરૂપ

નમો વિષ્ણવે કાલરૂપાય તુભ્યં
નમો નારસિંહાય શેષાય તુભ્યમ્ ।
નમઃ કાલરુદ્રાય સંહારકર્ત્રે
નમો વાસુદેવાય તુભ્યં નમસ્તે

નમો વિશ્વમાયાવિધાનાય તુભ્યં
નમો યોગગમ્યાય સત્યાય તુભ્યમ્ ।
નમો ધર્મવિજ્ઞાનનિષ્ઠાય તુભ્યં
નમસ્તે વરાહાય ભૂયો નમસ્તે

નમસ્તે સહસ્ત્રાર્કચન્દ્રાભમૂર્તે
નમો વેદવિજ્ઞાનધર્માભિગમ્ય ।
નમો દેવદેવાદિદેવાદિદેવ
પ્રભો વિશ્વયોને ઽથ ભૂયો નમસ્તે

નમઃ શંભવે સત્યનિષ્ઠાય તુભ્યં
નમો હેતવે વિશ્વરૂપાય તુભ્યમ્ ।
નમો યોગપીઠાન્તરસ્થાય તુભ્યં
શિવાયૈકરૂપાય ભૂયો નમસ્તે

એવં સ ભગવાન્ કૃષ્ણો દેવમાત્રા જગન્મયઃ ।
તોષિતશ્છન્દયામાસ વરેણ પ્રહસન્નિવ

પ્રણમ્ય શિરસા ભૂમૌ સા વબ્રે વરમુત્તમમ્ ।
ત્વામેવ પુત્રં દેવાનાં હિતાય વરયે વરમ્

તથાસ્ત્વિત્યાહ ભગવાન્ પ્રપન્નજનવત્સલઃ ।
દત્ત્વા વરાનપ્રમેયસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

તતો બહુતિથે કાલે ભગવન્તં જનાર્દનમ્ ।
દધાર ગર્ભં દેવાનાં માતા નારાયણં સ્વયમ્

સમાવિષ્ટે હૃષીકેશે દેવમાતુરથોદરમ્ ।
ઉત્પાતા જજ્ઞિરે ઘોરા બલેર્વૈરોચનેઃ પુરે

નિરીક્ષ્ય સર્વાનુત્પાતાન્ દૈત્યેન્દ્રો ભયવિહ્વલઃ ।
પ્રહ્લાદમસુરં વૃદ્ધં પ્રણમ્યાહ પિતામહમ્

બલિરુવાચ
પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ જાયન્તે ઽસ્મત્પુરે ઽધુના ।
કિમુત્પાતા ભવેત્ કાર્યમસ્માકં કિંનિમિત્તકાઃ

નિશમ્ય તસ્ય વચનં ચિરં ધ્યાત્વા મહાસુરઃ ।
નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશમિદં વચનમબ્રવીત્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ
યો યજ્ઞૈરિજ્યતે વિષ્ણુર્યસ્ય સર્વમિદં જગત્ ।
દધારાસુરનાશાર્થં માતા તં ત્રિદિવૌકસામ્

યસ્માદભિન્નં સકલં ભિદ્યતે યો ઽખિલાદપિ ।
સ વાસુદેવો દેવાનાં માતુર્દેહં સમાવિશત્

ન યસ્ય દેવા જાનન્તિ સ્વરૂપં પરમાર્થતઃ ।
સ વિષ્ણુરદિતેર્દેહં સ્વેચ્છયાદ્ય સમાવિશત્

યસ્માદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ યત્ર સંયાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
સો ઽવતીર્ણો મહાયોગી પુરાણપુરુષો હરિઃ

ન યત્ર વિદ્યતે નામજાત્યાદિપરિકલ્પના ।
સત્તામાત્રાત્મરૂપો ઽસૌ વિષ્ણુરંશેન જાયતે

યસ્ય સા જગતાં માતા શક્તિસ્તદ્ધર્મધારિણી ।
માયા ભગવતી લક્ષ્મીઃ સો ઽવતીર્ણો જનાર્દનઃ

યસ્ય સા તામસી મૂર્તિઃ શઙ્કરો રાજસી તનુઃ ।
બ્રહ્મા સંજાયતે વિષ્ણુરંશેનૈકેન સત્ત્વભૃત્

ઇત્થં વિચિન્ત્ય ગોવિન્દં ભક્તિનમ્રેણ ચેતસા ।
તમેવ ગચ્છ શરણં તતો યાસ્યસિ નિર્વૃતિમ્

તતઃ પ્રહ્લાદવચનાદ્ બલિર્વૈરોચનિર્હરિમ્ ।
જગામ શરણં વિશ્વં પાલયામાસ ધર્મતઃ

કાલે પ્રાપ્તે મહાવિષ્ણું દેવાનાં હર્ષવર્ધનમ્ ।
અસૂત કશ્યપાચ્ચૈનં દેવમાતાદિતિઃ સ્વયમ્

ચતુર્ભુજં વિશાલાક્ષં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્ ।
નીલમેઘપ્રતીકાશં ભ્રાજમાનં શ્રિયાવૃતમ્

ઉપતસ્થુઃ સુરાઃ સર્વે સિદ્ધાઃ સાધ્યાશ્ચ ચારણાઃ ।
ઉપેન્દ્રમિન્દ્રપ્રમુખા બ્રહ્મા ચર્ષિગમૈર્વૃતઃ

કૃતોપનયનો વેદાનધ્યૈષ્ટ ભગવાન્ હરિઃ ।
સમાચારં ભરદ્વાજાત્ ત્રિલોકાય પ્રદર્શયન્

એવં હિ લૌકિકં માર્ગં પ્રદર્શયતિ સ પ્રભુઃ ।
સ યત્ પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્તદનુવર્તતે

તતઃ કાલેન મતિમાન્ બલિર્વૈરોચનિઃ સ્વયમ્ ।
યજ્ઞૈર્યજ્ઞેશ્વરં વિષ્ણુમર્ચયામાસ સર્વગમ્

બ્રાહ્મણાન્ પૂજયામાસ દત્ત્વા બહુતરં ધનમ્ ।
બ્રહ્મર્ષયઃ સમાજગ્મુર્યજ્ઞવાટં મહાત્મનઃ

વિજ્ઞાય વિષ્ણુર્ભગવાન્ ભરદ્વાજપ્રચોદિતઃ ।
આસ્થાય વામનં રૂપં યજ્ઞદેશમથાગમત્

કૃષ્ણાજિનોપવીતાઙ્ગ આષાઢેન વિરાજિતઃ ।
બ્રાહ્મણો જટિલો વેદાનુદ્ગિરન્ ભસ્મમણ્ડિતઃ

સંપ્રાપ્યાસુરરાજસ્ય સમીપં ભિક્ષુકો હરિઃ ।
સ્વપાદૈર્વિમિતં દેશમયાચત બલિં ત્રિભિઃ

પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ વિષ્ણોર્બલિર્ભાસમન્વિતઃ ।
આચામયિત્વા ભૃઙ્ગારમાદાય સ્વર્ણનિર્મિતમ્

દાસ્યે તવેદં ભવતે પદત્રયં
પ્રીણાતુ દેવો હરિરવ્યયાકૃતિઃ ।
વિચિન્ત્ય દેવસ્ય કરાગ્રપલ્લવે
નિપાતયામાસ જલં સુશીતલમ્

વિચક્રમે પૃથિવીમેષ એતા-
મથાન્તરિક્ષં દિવમાદિદેવઃ ।
વ્યપેતરાગં દિતિજેશ્વરં તં
પ્રકર્તુકામઃ શરણં પ્રપન્નમ્

આક્રમ્ય લોકત્રયમીશપાદઃ
પ્રાજાપત્યાદ્ બ્રહ્મલોકં જગામ ।
પ્રણેમુરાદિત્યસહસ્ત્રકલ્પં
યે તત્ર લોકે નિવસન્તિ સિદ્ધાઃ

અથોપતસ્થે ભગવાનનાદિઃ
પિતામહાસ્તોષયામાસ વિષ્ણુમ્ ।
ભિત્ત્વા તદણ્ડસ્ય કપાલમૂર્ધ્વં
જગામ દિવ્યાવરણાનિ ભૂયઃ

અથાણ્ડભેદાન્નિપપાત શીતલં
મહાજલં તત્ પુણ્યકૃદ્ભિશ્ચજુષ્ટમ્ ।
પ્રવર્તતે ચાપિ સરિદ્વરા તદા
ગઙ્ગેત્યુક્તા બ્રહ્મણા વ્યોમસંસ્થા

ગત્વા મહાન્તં પ્રકૃતિં પ્રધાનં
બ્રહ્માણમેકં પુરુષં સ્વબીજમ્ ।
અતિષ્ઠદીશસ્ય પદં તદવ્યયં
દૃષ્ટ્વા દેવાસ્તત્ર તત્ર સ્તુવન્તિ

આલોક્ય તં પુરુષં વિશ્વકાયં
મહાન્ બલિર્ભક્તિયોગેન વિષ્ણુમ્ ।
નનામ નારાયણમેકમવ્યયં
સ્વચેતસા યં પ્રણમન્તિ દેવાઃ

તમબ્રવીદ્ ભગવાનાદિકર્તા
ભૂત્વા પુનર્વામનો વાસુદેવઃ ।
મમૈવ દૈત્યાધિપતે ઽધુનેદં
લોકત્રયં ભવતા ભાવદત્તમ્

પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના પુનરેવ દૈત્યો
નિપાતયામાસ જલં કરાગ્રે ।
દાસ્યે તવાત્માનમનન્તધામ્ને
ત્રિવિક્રમાયામિતવિક્રમાય

પ્રગૃહ્ય સૂનોરપિ સંપ્રદત્તં
પ્રહ્લાદસૂનોરથ શઙ્ખપાણિઃ ।
જગાદ દૈત્યં જગદન્તરાત્મા
પાતાલમૂલં પ્રવિશેતિ ભૂયઃ

સમાસ્યતાં ભવતા તત્ર નિત્યં
ભુક્ત્વા ભોગાન્ દેવતાનામલભ્યાન્ ।
ધ્યાયસ્વ માં સતતં ભક્તિયોગાત્
પ્રવેક્ષ્યસે કલ્પદાહે પુનર્મામ્

ઉક્ત્વૈવં દૈત્યસિંહં તં વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
પુરન્દરાય ત્રૈલોક્યં દદૌ વિષ્ણુરુરુક્રમઃ

સંસ્તુવન્તિ મહાયોગં સિદ્ધા દેવર્ષિકિન્નરાઃ ।
બ્રહ્મા શક્રો ઽથ ભગવાન્ રુદ્રાદિત્યમરુદ્ગણાઃ

કૃત્વૈતદદ્ભુતં કર્મ વિષ્ણુર્વામનરૂપધૃક્ ।
પશ્યતામેવ સર્વેષાં તત્રૈવાન્તરધીયત

સો ઽપિ દૈત્યવરઃ શ્રીમાન્ પાતાલં પ્રાપ ચોદિતઃ ।
પ્રહ્લાદેનાસુરવરૈર્વિષ્ણુના વિષ્ણુતત્પરઃ

અપૃચ્છદ્ વિષ્ણુમાહાત્મયં ભક્તિયોગમનુત્તમમ્ ।
પૂજાવિધાનં પ્રહ્લાદં તદાહાસૌ ચકાર સઃ

અથ રથચરણાસિશઙ્ખપાણિં
સરસિજોલચનમીશમપ્રમેયમ્ ।
શરણમુપપયૌ સ ભાવયોગાત્
પ્રણતગતિં પ્રણિધાય કર્મયોગમ્

એષ વઃ કથિતો વિપ્રા વામનસ્ય પરાક્રમઃ ।
સ દેવકાર્યાણિ સદા કરોતિ પુરુષોત્તમઃ