કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.14

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્માહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
નૈમિષીયા ઊચુઃ
દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
ઉત્પત્તિં વિસ્તરાત્ સૂત બ્રૂહિ વૈવસ્વતે ઽન્તરે

સ શપ્તઃ શંભુના પૂર્વં દક્ષઃ પ્રાચેતસો નૃપઃ ।
કિમકાર્ષોન્મહાબુદ્ધે શ્રોતુમિચ્છામ સાંપ્રતમ્

સૂત ઉવાચ
વક્ષ્યે નારાયણેનોક્તં પૂર્વકલ્પાનુષઙ્ગિકમ્ ।
ત્રિકાલબદ્ધં પાપઘ્નં પ્રજાસર્ગસ્ય વિસ્તરમ્

સ શપ્તઃ શંભુના પૂર્વં દક્ષઃ પ્રાચેતસો નૃપઃ ।
વિનિન્દ્ય પૂર્વવૈરેણ ગઙ્ગાદ્વરે ઽયજદ્ ભવમ્

દેવાશ્ચ સર્વે ભાગાર્થમાહૂતા વિષ્ણુના સહ ।
સહૈવ મુનિભિઃ સર્વૈરાગતા મુનિપુઙ્ગવાઃ

દૃષ્ટ્વા દેવકુલં કૃત્સ્નં શઙ્કરેણ વિનાગતમ્ ।
દધીચો નામ વિપ્રર્ષિઃ પ્રાચેતસમથાબ્રવીત્

દધીચ ઉવાચ
બ્રહ્માદયઃ પિશાચાન્તા યસ્યાજ્ઞાનુવિધાયિનઃ ।
સ દેવઃ સાંપ્રતં રુદ્રો વિધિના કિં ન પૂજ્યતે

દક્ષ ઉવાચ
સર્વેષ્વેવ હિ યજ્ઞેષુ ન ભાગઃ પરિકલ્પિતઃ ।
ન મન્ત્રા ભાર્યયા સાર્ધં શઙ્કરસ્યેતિ નેજ્યતે

વિહસ્ય દક્ષં કુપિતો વચઃ પ્રાહ મહામુનિઃ ।
શૃણ્વતાં સર્વદેવાનાં સર્વજ્ઞાનમયઃ સ્વયમ્

દધીચ ઉવાચ
યતઃ પ્રવૃત્તિર્વિશ્વેષાં યશ્ચાસ્ય પરમેશ્વરઃ ।
સંપૂજ્યતે સર્વયજ્ઞૈર્વિદિત્વા કિલ શઙ્કરઃ

ન હ્યં શઙ્કરો રુદ્રઃ સંહર્તા તામસો હરઃ ।
નગ્નઃ કપાલી વિકૃતો વિશ્વાત્મા નોપપદ્યતે

ઈશ્વરો હિ જગત્સ્ત્રષ્ટા પ્રભુર્નારાયણઃ સ્વરાટ્ ।
સત્ત્વાત્મકો ઽસૌ ભગવાનિજ્યતે સર્વકર્મસુ

દધીચ ઉવાચ
કિં ત્વયા ભગવાનેષ સહસ્ત્રાંશુર્ન દૃશ્યતે ।
સર્વલોકૈકસંહર્તા કાલાત્મા પરમેશ્વરઃ

યં ગૃણન્તીહ વિદ્વાંસો ધાર્મિકા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
સો ઽયં સાક્ષી તીવ્રરોચિઃ કાલાત્મા શાઙ્કરીતનુઃ

એષ રુદ્રો મહાદેવઃ કપર્દે ચ ઘૃણી હરઃ ।
આદિત્યો ભગવાન્ સૂર્યો નીલગ્રીવો વિલોહિતઃ

સંસ્તૂયતે સહસ્ત્રાંશુઃ સામગાધ્વર્યુહોતૃભિઃ ।
પશ્યૈનં વિશ્વકર્માણં રુદ્રમૂર્તિ ત્રયીમયમ્

દક્ષ ઉવાચ
ય એતે દ્વાદશાદિત્યા આગતા યજ્ઞભાગિનઃ ।
સર્વે સૂર્યા ઇતિ જ્ઞેયા ન હ્યાન્યો વિદ્યતે રવિઃ

એવમુક્તે તુ મુનયઃ સમાયાતા દિદૃક્ષવઃ ।
બાઢમિત્યબ્રુવન્ વાક્યં તસ્ય સાહાય્યકારિણઃ

તમસાવિષ્ટમનસો ન પશ્યન્તિ વૃષધ્વજમ્ ।
સહસ્ત્રશો ઽથ શતશો ભૂય એવ વિનિન્દ્યતે

નિન્દન્તો વૈદિકાન્ મન્ત્રાન્ સર્વભૂતપતિં હરમ્ ।
અપૂજયન્ દક્ષવાક્યં મોહિતા વિષ્ણુમાયયા

દેવાશ્ચ સર્વે ભાગાર્થમાગતા વાસવાદયઃ ।
નાપશ્યન્ દેવમીશાનમૃતે નારાયણં હરિમ્

હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
પશ્યતામેવ સર્વેષાં ક્ષણાદન્તરધીયત

અન્તર્હિતે ભગવતિ દક્ષો નારાયણં હરિમ્ ।
રક્ષકં જગતાં દેવં જગામ શરણં સ્વયમ્

પ્રવર્તયામાસ ચ તં યજ્ઞં દક્ષો ઽથ નિર્ભયઃ ।
રક્ષતે ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શરણાગતરક્ષકઃ

પુનઃ પ્રાહ ચ તં દક્ષં દધીચો ભગવાનૃષિઃ ।
સંપ્રેક્ષ્યર્ષિગણાન્ દેવાન્ સર્વાન્ વૈ બ્રહ્મવિદ્વિષઃ

અપૂજ્યપૂજને ચૈવ પૂજ્યાનાં ચાપ્યપૂજને ।
નરઃ પાપમવાપ્નોતિ મહદ્ વૈ નાત્ર સંશયઃ

અસતાં પ્રગ્રહો યત્ર સતાં ચૈવ વિમાનના ।
દણ્ડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ દારુણઃ

એવમુક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિઃ શશાપેશ્વરવિદ્વિષઃ ।
સમાગતાન્ બ્રાહ્મણાંસ્તાન્ દક્ષસાહાય્યકારિણઃ

યસ્માદ્ બહિષ્કૃતા વેદા ભવદ્ભિઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિનિન્દિતો મહાદેવઃ શઙ્કરો લોકવન્દિતઃ

ભવિષ્યધ્વં ત્રયીબાહ્યાઃ સર્વે ઽપીશ્વરવિદ્વિષઃ ।
નિન્દન્તો હ્યૈશ્વરં માર્ગં કુશાસ્ત્રાસક્તમાનસાઃ

મિથ્યાધીતસમાચારા મિથ્યાજ્ઞાનપ્રલાપિનઃ ।
પ્રાપ્ય ઘોરં કલિયુગં કલિજૈઃ કિલ પીડિતાઃ

ત્યક્ત્વા તપોબલં કૃત્સ્નં ગચ્છધ્વં નરકાન્ પુનઃ ।
ભવિષ્યતિ હૃષીકેશઃ સ્વાશ્રિતો ઽપિ પરાઙ્મુખઃ

એવમુક્ત્વા તુ વિપ્રર્ષિર્વિરરામ તપોનિધિઃ ।
જગામ મનસા રુદ્રમશેષાઘવિનાશનમ્

એતસ્મિન્નન્તરે દેવી મહાદેવં મહેશ્વરમ્ ।
પતિં પશુપતિં દેવં જ્ઞાત્વૈતત્ પ્રાહ સર્વદૃક્

દેવ્યુવાચ
દક્ષો યજ્ઞેન યજતે પિતા મે પૂર્વજન્મનિ ।
વિનિન્દ્ય ભવતો ભાવમાત્માનં ચાપિ શઙ્કર

દેવાઃ સહર્ષિભિશ્ચાસંસ્તત્ર સાહાય્યકારિણઃ ।
વિનાશયાશુ તં યજ્ઞં વરમેકં વૃણોમ્યહમ્

એવં વિજ્ઞાપિતો દેવ્યા દેવો દેવવરઃ પ્રભુઃ ।
સસર્જ સહસા રુદ્રં દક્ષયજ્ઞજિઘાંસયા

સહસ્ત્રશીર્ષપાદં ચ સહસ્ત્રાક્ષં મહાભુજમ્ ।
સહસ્ત્રપાણિં દુર્ધર્ષં યુગાન્તાનલસન્નિભમ્

દંષ્ટ્રાકરાલં દુષ્પ્રેક્ષ્યં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
દણ્ડહસ્તં મહાનાદં શાર્ઙ્ગિણં ભૂતિભૂષણમ્

વીરભદ્ર ઇતિ ખ્યાતં દેવદેવસમન્વિતમ્ ।
સ જાતમાત્રો દેવેશમુપતસ્થે કૃતાઞ્જલિઃ

તમાહ દક્ષસ્ય મખં વિનાશય શિવોસ્ત્વિતિ ।
વિનિન્દ્ય માં સ યજતે ગઙ્ગાદ્વારે ગણેશ્વર

તતો બન્ધુપ્રયુક્તેન સિંહેનૈકેન લીલયા ।
વીરભદ્રેણ દક્ષસ્ય વિનાશમગમત્ ક્રતુઃ

મન્યુના ચોમયા સૃષ્ટા ભદ્રકાલી મહેશ્વરી ।
તયા ચ સાર્ધં વૃષભં સમારુહ્ય યયૌ ગણઃ

અન્યે સહસ્ત્રશો રુદ્રા નિસૃષ્ટાસ્તેન ધીમતા ।
રોમજા ઇતિ વિખ્યાતાસ્તસ્ય સાહાય્યકારિણઃ

શૂલશક્તિગદાહસ્તાષ્ટઙ્કોપલકરાસ્તથા ।
કાલાગ્નિરુદ્રસંકાશા નાદયન્તો દિશો દશ

સર્વે વૃષાસનારૂઢાઃ સભાર્યાશ્ચાતિભીષણાઃ ।
સમાવૃત્ય ગણશ્રેષ્ઠં યયુર્દક્ષમખં પ્રતિ

સર્વે શંપ્રાપ્ય તં દેશં ગઙ્ગાદ્વારમિતિ શ્રુતમ્ ।
દદૃશુર્યજ્ઞદેશં તં દક્ષસ્યામિતતેજસઃ

દેવાઙ્ગનાસહસ્ત્રાઢ્યમપ્સરોગીતનાદિતમ્ ।
વીણાવેણુનિનાદાઢ્યં વેદવાદાભિનાદિતમ્

દૃષ્ટ્વા સહર્ષિભિર્દેવૈઃ સમાસીનં પ્રજાપતિમ્ ।
ઉવાચ ભદ્રયા રુદ્રૈર્વોરભદ્રઃ સ્મયન્નિવ

વયં હ્યનુચરાઃ સર્વે શર્વસ્યામિતતેજસઃ ।
ભાગાભિલપ્સયા પ્રાપ્તા ભાગાન્ યચ્છધ્વમીપ્સિતાન્

અથ ચેત્ કસ્યચિદિયમાજ્ઞા મુનિસુરોત્તમાઃ ।
ભાગો ભવદ્ભ્યો દેયસ્તુ નાસ્મભ્યમિતિ કથ્યતામ્ ।
તં બ્રૂતાજ્ઞાપયતિ યો વેત્સ્યામો હિ વયં તતઃ

એવમુક્તા ગણેશેન પ્રજાપતિપુરઃ સરાઃ ।
દેવા ઊચુર્યજ્ઞભાગે ન ચ મન્ત્રા ઇતિ પ્રભુમ્

મન્ત્રા ઊચુઃ સુરાન્ યૂયં તમોપહતચેતસઃ ।
યે નાધ્વરસ્ય રાજાનં પૂજયધ્વં મહેશ્વરમ્

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતતનુર્હરઃ ।
પૂજ્યતે સર્વયજ્ઞેષુ સર્વાભ્યુદસિદ્ધિદઃ

એવમુક્તા અપીશાનં માયયા નષ્ટચેતસઃ ।
ન મેનિરે યયુર્મન્ત્રા દેવાન્ મુક્ત્વા સ્વમાલયમ્

તતઃ સ રુદ્રો ભગવાન્ સભાર્યઃ સગણેશ્વરઃ ।
સ્પૃશન્ કરાભ્યાં બ્રહ્મર્ષિ દધીચં પ્રાહ દેવતાઃ

મન્ત્રાઃ પ્રમાણં ન કૃતા યુષ્માભિર્બલગર્વિતૈઃ ।
યસ્માત્ પ્રસહ્ય તસ્માદ્ વો નાશયામ્યદ્ય ગર્વિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા યજ્ઞશાલાં તાં દદાહ ગણપુઙ્ગવઃ ।
ગણેશ્વરાશ્ચ સંક્રુદ્ધા યૂપાનુત્પાટ્ય ચિક્ષિપુઃ

પ્રસ્તોત્રા સહ હોત્રા ચ અશ્વં ચૈવ ગણેશ્વરાઃ ।
ગૃહીત્વા ભીષણાઃ સર્વે ગઙ્ગાસ્ત્રોતસિ ચિક્ષિપુઃ

વીરભદ્રો ઽપિ દીપ્તાત્મા શક્રસ્યોદ્યચ્છતઃ કરમ્ ।
વ્યષ્ટમ્ભયદદીનાત્મા તથાન્યેષાં દિવૌકસામ્

ભગસ્ય નેત્રે ચોત્પાટ્ય કરજાગ્રેણ લીલયા ।
નિહત્ય મુષ્ટિના દન્તાન્ પૂષ્ણશ્ચૈવમપાતયત્

તથા ચન્દ્રમસં દેવં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન લીલયા ।
ધર્ષયામાસ બલવાન્ સ્મયમાનો ગણેશ્વરઃ

વહ્નેર્હસ્તદ્વયં છિત્ત્વા જિહ્વામુત્પાટ્ય લીલયા ।
જઘાન મૂર્ધ્નિ પાદેન મુનીનપિ મુનીશ્વરાઃ

તથા વિષ્ણું સહરુડં સમાયાન્તં મહાબલઃ ।
વિવ્યાધ નિશેતૈર્બાણૈઃ સ્તમ્ભયિત્વા સુદર્શનમ્

સમાલોક્ય મહાબાહુરાગત્ય ગરુડો ગણમ્ ।
જઘાન પક્ષૈઃ સહસા નનાદામ્બુનિધિર્યથા

તતઃ સહસ્ત્રશો ભદ્રઃ સસર્જ ગરુડાન્ સ્વયમ્ ।
વૈનતેયાદભ્યધિકાન્ ગરુડં તે પ્રદુદ્રુવુઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા ગરુડો ધીમાન્ પલાયત મહાજવઃ ।
વિસૃજ્ય માધવં વેગાત્ તદદ્ભુતમિવાભવત્

અન્તર્હિતે વૈનતેયે ભગવાન્ પદ્મસંભવઃ ।
આગત્ય વારયામાસ વીરભદ્રં ચ કેશવમ્

પ્રસાદયામાસ ચ તં ગૌરવાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ।
સંસ્તૂય ભગવાનીશઃ સામ્બસ્તત્રાગમત્ સ્વયમ્

વીક્ષ્ય દેવાધિદેવં તં સામ્બં સર્વગણૈર્વૃતમ્ ।
તુષ્ટાવ ભગવાન્ બ્રહ્મા દક્ષઃ સર્વે દિવૌકસઃ

વિશેષાત્ પાર્વતીં દેવીમીશ્વરાર્ધશરીરિણીમ્ ।
સ્તોત્રૈર્નાનાવિધૈર્દક્ષઃ પ્રણમ્ય ચ કૃતાઞ્જલિઃ

તતો ભગવતી દેવી પ્રહસન્તી મહેશ્વરમ્ ।
પ્રસન્નમાનસા રુદ્રં વચઃ પ્રાહ ઘૃણાનિધિઃ

ત્વમેવ જગતઃ સ્ત્રષ્ટા શાસિતા ચૈવ રક્ષકઃ ।
અનુગ્રાહ્યો ભગવતા દક્ષશ્ચાપિ દિવૌકસઃ

તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્ કપર્દે નીલલોહિતઃ ।
ઉવાચ પ્રણતાન્ દેવાન્ પ્રાચેતસમથો હરઃ

ગચ્છધ્વં દેવતાઃ સર્વાઃ પ્રસન્નો ભવતામહમ્ ।
સંપૂજ્યઃ સર્વયજ્ઞેષુ ન નિન્દ્યો ઽહં વિશેષતઃ

ત્વં ચાપિ શૃણુ મે દક્ષ વચનં સર્વરક્ષણમ્ ।
ત્યક્ત્વા લોકૈષણામેતાં મદ્ભક્તો ભવ યત્નતઃ

ભવિષ્યસિ ગણેશાનઃ કલ્પાન્તે ઽનુગ્રહાન્મમ ।
તાવત્ તિષ્ઠ મમાદેશાત્ સ્વાધિકારેષુ નિર્વૃતઃ

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્ સપત્નીકઃ સહાનુગઃ ।
અદર્શનમનુપ્રાપ્તો દક્ષસ્યામિતતેજસઃ

અન્તર્હિતે મહાદેવે શઙ્કરે પદ્મસંભવઃ ।
વ્યાજહાર સ્વયં દક્ષમશેષજગતો હિતમ્

બ્રહ્મોવાચ
કિં તવાપગતો મોહઃ પ્રસન્ને વૃષભધ્વજે ।
યદાચષ્ટ સ્વયં દેવઃ પાલયૈતદતન્દ્રિતઃ

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં હૃદ્યેષ વસતીશ્વરઃ ।
પશ્યન્ત્યેનં બ્રહ્મભૂતા વિદ્વાંસો વેદવાદિનઃ

સ આત્મા સર્વભૂતાનાં સ બીજં પરમા ગતિઃ ।
સ્તૂયતે વૈદિકૈર્મન્ત્રૈર્દેવદેવો મહેશ્વરઃ

તમર્ચયતિ યો રુદ્રં સ્વાત્મન્યેકં સનાતનમ્ ।
ચેતસા ભાવયુક્તેન સ યાતિ પરમં પદમ્

તસ્માદનાદિમધ્યાન્તં વિજ્ઞાય પરમેશ્વરમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા સમારાધય યત્નતઃ

યત્નાત્ પરિહરેશસ્ય નિન્દામાત્મવિનાશનીમ્ ।
ભવન્તિ સર્વદોષાય નિન્દકસ્ય ક્રિયા યતઃ

યસ્તવૈષ મહાયોગી રક્ષકો વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
સ દેવદેવો ભગવાન્ મહાદેવો ન સંશયઃ

મન્યન્તે યે જગદ્યોનિં વિભિન્નં વિષ્ણુમીશ્વરાત્ ।
મોહાદવેદનિષ્ઠત્વાત્ તે યાન્તિ નરકં નરાઃ

વેદાનુવર્તિનો રુદ્રં દેવં નારાયણં તથા ।
એકીભાવેન પશ્યન્તિ મુક્તિભાજો ભવન્તિ તે

યો વિષ્ણુઃ સ સ્વયં રુદ્રો યો રુદ્રઃ સ જનાર્દનઃ ।
ઇતિ મત્વા યજેદ્ દેવં સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

સૃજત્યેતજ્જગત્ સર્વં વિષ્ણુસ્તત્ પશ્યતીશ્વરઃ ।
ઇત્થં જગત્ સર્વમિદં રુદ્રનારાયણોદ્ભવમ્

તસ્માત્ ત્યક્ત્વા હરેર્નિન્દાં વિષ્ણાવપિ સમાહિતઃ ।
સમાશ્રયેન્મહાદેવં શરણ્યં બ્રહ્મવાદિનામ્

ઉપશ્રુત્યાથ વચનં વિરિઞ્ચસ્ય પ્રજાપતિઃ ।
જગામ શરણં દેવં ગોપતિં કૃત્તિવાસસમ્

યે ઽન્યે શાપાગ્નિનિર્દગ્ધા દધીચસ્ય મહર્ષયઃ ।
દ્વિષન્તો મોહિતા દેવં સંબભૂવુઃ કલિષ્વથ

ત્યક્ત્વા તપોબલં કૃત્સ્નં વિપ્રાણાં કુલસંભવાઃ ।
પૂર્વસંસ્કારમહાત્મ્યાદ્ બ્રહ્મણો વચનાદિહ

મુક્તશાપાસ્તતઃ સર્વે કલ્પાન્તે રૌરવાદિષુ ।
નિપાત્યમાનાઃ કાલેન સંપ્રાપ્યાદિત્યવર્ચસમ્ ।
બ્રહ્માણં જગતામીશમનુજ્ઞાતાઃ સ્વયંભુવા

સમારાધ્ય તપોયોગાદીશાનં ત્રિદશાધિપમ્ ।
ભવિષ્યન્તિ યથા પૂર્વં શઙ્કરસ્ય પ્રસાદતઃ

એતદ્ વઃ કથિતં સર્વં દક્ષયજ્ઞનિષૂદનમ્ ।
શૃણુધ્વં દક્ષપુત્રીણાં સર્વાસાં ચૈવ સંતતિમ્