કૂર્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.13

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણે ષટ્સાહસ્ત્ર્યાં સંહિતાયાં પૂર્વવિભાગે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનોઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ ।
ધર્મજ્ઞૌ સુમહાવીર્યૌ શતરૂપા વ્યજીજનત્

તતસ્તૂત્તાનપાદસ્ય ધ્રુવો નામ સુતો ઽભવત્ ।
ભક્તો નારાયણે દેવે પ્રાપ્તવાન્ સ્થાનમુત્તમમ્

ધ્રુવાત્ શ્લિષ્ટિઞ્ચ ભવ્યં ચ ભાર્યા શમ્ભુર્વ્યજાયત ।
શ્લિષ્ટેરાધત્ત સુચ્છાયા પઞ્ચ પુત્રાનકલ્પષાન્

વસિષ્ઠવચનાદ્ દેવી તપસ્તપ્ત્વા સુદુશ્ચરમ્ ।
આરાધ્ય પુરુષં વિષ્ણું શાલગ્રામે જનાર્દનમ્

રિપું રિપુઞ્જયં વિપ્રં વૃકલં વૃષતેજસમ્ ।
નારાયણપરાન્ શુદ્ધાન્ સ્વધર્મપરિપાલકાન્

રિપોરાધત્ત બૃહતી ચક્ષુષં સર્વતેજસમ્ ।
સો ઽજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વૈરણ્યાં ચાક્ષુષં મનુમ્ ।
પ્રજાપતેરાત્મજાયાં વીરણસ્ય મહાત્મનઃ

મનોરજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ ।
કન્યાયાં સુમહાવીર્યા વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ શુચિઃ ।
અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચાભિમન્યુકઃ

ઊરોરજનયત્ પુત્રાન્ ષડાગ્નેયી મહાબલાન્ ।
અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં શિવમ્

અઙ્ગાદ્ વેનો ઽભવત્ પશ્ચાદ્ બૈન્યો વેનાદજાયત ।
યો ઽસૌ પૃથુરિતિ ખ્યાતઃ પ્રજાપાલો મહાબલઃ

યેન દુગ્ધા મહી પૂર્વં પ્રાજાનાં હિતકારણાત્ ।
નિયોગાદ્ બ્રહ્મણઃ સાર્ધં દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા

વેનપુત્રસ્ય વિતતે પુરા પૈતામહે મખે ।
સૂતઃ પૌરાણિકો જજ્ઞે માયારૂપઃ સ્વયં હરિઃ

પ્રવક્તા સર્વશાસ્ત્રાણાં ધર્મજ્ઞો ગુણવત્સલઃ ।
તં માં નિત્ત મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પૂર્વોદ્ભૂતં સનાતનમ્

અસ્મિન્ મન્વન્તરે વ્યાસઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સ્વયમ્ ।
શ્રાવયામાસ માં પ્રીત્યા પુરાણં પુરુષો હરિઃ

મદન્વયે તુ યે સૂતાઃ સંભૂતા વેદવર્જિતાઃ ।
તેષાં પુરાણવક્તૃત્વં વૃત્તિરાસીદજાજ્ઞયા

સ તુ વૈન્યઃ પૃથુર્ધોમાન્ સત્યસંધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સાર્વભૌમો મહાતેજાઃ સ્વધર્મપરિપાલકઃ

તસ્ય બાલ્યાત્ પ્રભૃત્યેવ ભક્તિર્નારાયણે ઽભવત્ ।
ગોવર્ધનગિરિં પ્રાપ્ય તપસ્તેપે જિતેન્દ્રિયઃ

તપસા ભગવાન્ પ્રીતઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
આગત્ય દેવો રાજાનં પ્રાહ દામોદરઃ સ્વયમ્

ધ્રમિકૌ રૂપસંપન્નૌ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરૌ ।
મત્પ્રસાદાદસંદિગ્ધં પુત્રૌ તવ ભવિષ્યતઃ ।
એકમુક્ત્વા હૃષીકેશઃ સ્વકીયાં પ્રકૃતિં ગતઃ

વૈન્યો ઽપિ વેદવિધિના નિશ્ચલાં ભક્તિમુદ્વહન્ ।
અપાલયત્ સ્વકં રાજ્યં ન્યાયેન મધુસૂદને

અચિરાદેવ તન્વઙ્ગો ભાર્યા તસ્ય સુચિસ્મિતા ।
ખિખણ્ડનં હવિર્ધાનમન્તર્ધાના વ્યજાયત

શિખણ્ડનો ઽભવત્ પુત્રઃ સુશીલ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
ધાર્મિકો રૂપસંપન્નો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

સો ઽધીત્ય વિધિવદ્ વેદાન્ ધર્મેણ તપસિ સ્થિતઃ ।
મતિં ચક્રે ભાગ્યયોગાત્ સંન્યાં પ્રતિ ધર્મવિત્

સ કૃત્વા તીર્થસંસેવાં સ્વાધ્યાયે તપસિ સ્થિતઃ ।
જગામ હિમવત્પૃષ્ઠં કદાચિત્ સિદ્ધસેવિતમ્

તત્ર ધર્મપદં નામ ધર્મસિદ્ધિપ્રદં વનમ્ ।
અપશ્યદ્ યોગિનાં ગમ્યમગમ્યં બ્રહ્મવિદ્વિષામ્

તત્ર મન્દાકિની નામ સુપુણ્યા વિમલા નદી ।
પદ્મોત્પલવનોપેતા સિદ્ધાશ્રમવિભૂષિતા

સ તસ્યા દક્ષિણે તીરે મુનીન્દ્રૈર્યોગિભિર્વૃતમ્ ।
સુપુણ્યમાશ્રમં રમ્યમપશ્યત્ પ્રીતિસંયુતઃ

મન્દાકિનીજલે સ્ત્રાત્વા સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
અર્ચયિત્વા મહાદેવં પુષ્પૈઃ પદ્મોત્પલાદિભિઃ

ધ્યાત્વાર્કંસંસ્થમીશાનં શિરસ્યાધાય ચાઞ્જલિમ્ ।
સંપ્રેક્ષમાણો ભાસ્વન્તં તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્

રુદ્રાધ્યાયેન ગિરિશં રુદ્રસ્ય ચરિતેન ચ ।
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ શાંભવૈર્વેદસંભવૈઃ

અથાસ્મિન્નન્તરે ઽપશ્યત્ તમાયાન્તં મહામુનિમ્ ।
શ્વેતાશ્વતરનામાનં મહાપાશુપતોત્તમમ્

ભસ્મસંદિગ્ધસવાઙ્ગં કૌપીનાચ્છાદનાન્વિતમ્ ।
તપસા કર્ષિતાત્માનં શુક્લયજ્ઞોપવીતિનમ્

સમાપ્ય સંસ્તવં શંભોરાનન્દાસ્ત્રાવિલેક્ષણઃ ।
વવન્દે શિરસા પાદૌ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્

ધન્યો ઽસ્મ્યનુગૃહીતો ઽસ્મિ યન્મે સાક્ષાન્મુનીશ્વરઃ ।
યોગીશ્વરો ઽદ્ય ભગવાન્ દૃષ્ટો યોગવિદાં વરઃ

અહો મે સુમહદ્ભાગ્યં તપાંસિ સફલાનિ મે ।
કિં કરિષ્યામિ શિષ્યો ઽહં તવ માં પાલયાનઘ

સો ઽનુગૃહ્યાથ રાજાનં સુશીલં શીલસંયુતમ્ ।
શિષ્યત્વે પરિજગ્રાહ તપસા ક્ષીણકલ્પષમ્

સાંન્યાસિકં વિધિં કૃત્સ્નં કારયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
દદૌ તદૈશ્વરં જ્ઞાનં સ્વશાખાવિહિતં વ્રતમ્

અશેષવેદસારં તત્ પશુપાશવિમોચનમ્ ।
અન્ત્યાશ્રમમિતિ ખ્યાતં બ્રહ્માદિભિરનુષ્ઠિતમ્

ઉવાચ શિષ્યાન્ સંપ્રેક્ષ્ય યે તદાશ્રમવાસિનઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ ક્ષત્રિયાન્ વૈશ્યાન્ બ્રહ્મચર્યપરાયણાન્

મયા પ્રવર્તિતાં શાખામધીત્યૈવેહ યોગિનઃ ।
સમાસતે મહાદેવં ધ્યાયન્તો નિષ્કલં શિવમ્

ઇહ દેવો મહાદેવો રમમાણઃ સહોમયા ।
અધ્યાસ્તે ભગવાનીશો ભક્તાનામનુકમ્પયા

ઇહાશેષજગદ્ધાતા પુરા નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
આરાધયન્મહાદેવં લોકાનાં હિતકામ્યયા

ઇહૈવ દેવમીશાનં દેવાનામપિ દૈવતમ્ ।
આરાધ્ય મહતીં સિદ્ધિં લેભિરે દેવદાનવાઃ

ઇહૈવ મુનયઃ પૂર્વં મરીચ્યાદ્યા મહેશ્વરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તપોબલાજ્જ્ઞાનં લેભિરે સાર્વકાલિકમ્

તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર તપોયોગસમન્વિતઃ ।
તિષ્ઠ નિત્યં મયા સાર્ધં તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ

એવમાભાષ્ય વિપ્રેન્દ્રો દેવં ધ્યાત્વા પિનાકિનમ્ ।
આચચક્ષે મહામન્ત્રં યથાવત્ સ્વાર્થસિદ્ધયે

સર્વપાપોપશમનં વેદસારં વિમુક્તિદમ્ ।
અગ્નિરિત્યાદિકં પુણ્યમૃષિભિઃ સંપ્રવર્તિતમ્

સો ઽપિ તદ્વચનાદ્ રાજા સુશીલઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
સાક્ષાત્ પાશુપતો ભૂત્વા વેદાભ્યાસરતો ઽભવત્

ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગઃ કન્દમૂલફલાશનઃ ।
શાન્તો દાન્તો જિતક્રોધઃ સંન્યાસવિધિમાશ્રિતઃ

હવિર્ધાનસ્તથાગ્નેય્યાં જનયામાસ સત્સુતમ્ ।
પ્રાચીનબર્હિષં નામ્ના ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્

પ્રાચીનબર્હિર્ભાગવાન્ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
સમુદ્રતનયાયાં વૈ દશ પુત્રાનજીજનત્

પ્રચેતસસ્તે વિખ્યાતા રાજાનઃ પ્રથિતૈજસઃ ।
અધીતવન્તઃ સ્વં વેદં નારાયણપરાયણાઃ

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ ।
દક્ષો જજ્ઞે મહાભાગો યઃ પૂર્વં બ્રહ્મણઃ સુતઃ

સ તુ દક્ષો મહેશેન રુદ્રેણ સહ ધીમતા ।
કૃત્વા વિવાદં રુદ્રેણ શપ્તઃ પ્રાચેતસો ઽભવત્

સમાયાન્તં મહાદેવો દક્ષં દેવ્યા ગૃહં હરઃ ।
દૃષ્ટ્વા યથોચિતાં પૂજાં દક્ષાય પ્રદદૌ સ્વયમ્

તદા વૈ તમસાવિષ્ટઃ સો ઽદિકાં બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
પૂજામનર્હામન્વિચ્છન્ જગામ કુપિતો ગૃહમ્

કદાચિત્ સ્વગૃહં પ્રાપ્તાં સતીં દક્ષઃ સુદુર્મનાઃ ।
ભર્ત્રા સહ વિનિન્દ્યૈનાં ભર્ત્સયામસા વૈ રુષા

અન્યે જામાતરઃ શ્રેષ્ઠા ભર્તુસ્તવ પિનાકિનઃ ।
ત્વમપ્યસત્સુતાસ્માકં ગૃહાદ્ ગચ્છ યથાગતમ્

તસ્ય તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સા દેવી શઙ્કરપ્રિયા ।
વિનિન્દ્ય પિતરં દક્ષં દદાહાત્માનમાત્મના

પ્રણમ્ય પશુભર્તારં ભર્તારં કૃત્તિવાસસમ્ ।
હિમવદ્દુહિતા સાભૂત્ તપસા તસ્ય તોષિતા

જ્ઞાત્વા તદ્ભાગવાન્ રુદ્રઃ પ્રપન્નાર્તિહરો હરઃ ।
શશાપ દક્ષં કુપિતઃ સમાગત્યાથ તદ્ગૃહમ્

ત્યક્ત્વા દેહમિમં બ્રહ્મન્ ક્ષત્રિયાણાં કુલોદ્ભવઃ ।
સ્વસ્યાં સુતાયાં મૂઢાત્મા પુત્રમુત્પાદયિષ્યસિ

એવમુક્ત્વા મહાદેવો યયૌ કાલાસપર્વતમ્ ।
સ્વાયંભુવો ઽપિ કાલેન દક્ષઃ પ્રાચેતસો ઽભવત્

એતદ્ વઃ કથિતં સર્વં મનોઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ ।
વિસર્ગં દક્ષપર્યન્તં શૃણ્વતાં પાપનાશનમ્