ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા · અધ્યાય 77
વ્યતિરેકાત્મિકા વ્યાપ્તિર્ આક્ષિપ્તાન્વયરૂપિણી । વૈધર્મ્યવતિ દૃષ્ટાન્તે સત્ત્વહેતોર્ ઇહોચ્યતે ।
યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ । યથા ઘટઃ । સન્તશ્ ચામી વિવાદાસ્પદીભૂતાઃ પદાર્થા ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
ન તાવદ્ અસ્યાસિદ્ધિઃ સમ્ભવતિ । યથાયોગં પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રમાણપ્રતીતે ધર્મિણિ સત્ત્વશબ્દેનાભિપ્રેતસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણસ્ય સાધનસ્ય પ્રમાણસમધિગતત્વાત્ ।
ન ચ વિરુદ્ધાનૈકાન્તિકતે । વ્યાપકાનુપલમ્ભાત્મના વિપર્યયે બાધકપ્રમાણેન વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ ।
યસ્ય ક્રમાક્રમૌ ન વિદ્યેતે ન તસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યમ્ । યથા શશવિષાણસ્ય । ન વિદ્યેતે ચાક્ષણિકસ્ય ક્રમાક્રમાવ્ ઇતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ।
ન તાવદ્ અયમ્ અસિદ્ધો હેતુઃ । અક્ષણિકે ધર્મિણિ ક્રમાક્રમસદ્ભાવાયોગાત્ । તથા હિ પ્રાપ્તાપરકાલયોર્ એકત્વે નિત્યત્વમ્ । તસ્ય ક્રમાક્રમયોગે ક્ષણદ્વયે ઽપ્ય્ અવશ્યં ભેદઃ । ભેદાભેદયોશ્ ચ પરસ્પરવિરોધાત્ કુતો ઽક્ષણિકે ક્રમાક્રમસમ્ભવઃ । ક્ષણદ્વયે ઽપિ ભેદે ક્રમાક્રમયોગઃ । અભેદે હિ પ્રથમ એવ ક્ષણે શક્તત્વાદ્ । ભાવિનો ઽપિ કાર્યસ્ય કરણપ્રસઙ્ગે કથં કાર્યાન્તરકરણે ક્રમાન્તરાવકાશઃ । ન ચાક્ષણિકસ્યાક્રમેણૈવ સકલસ્વકાર્યં કૃત્વા સ્વાસ્થ્યમ્ । ક્ષણાન્તરે ઽપિ શક્તત્વાત્ પુનસ્ તત્કાર્યકરણપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ અક્ષણિકમ્ ઇતિ પૂર્વાપરકાલયોર્ અભેદઃ । ક્રમાક્રમયોગ ઇતિ પૂર્વાપરકાલયોર્ ભેદઃ । અનયોશ્ ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણો વિરોધઃ ।
તદ્ અયમ્ અક્ષણિકે ધર્મિણિ ક્રમાક્રમાભાવલક્ષણો હેતુર્ નાસિદ્ધો વક્તવ્યઃ । ક્રમાક્રમયોગિત્વાક્ષણિકત્વયોર્ વિરોધાદ્ એવ ।
મૂળ પાઠ: Kṣaṇabhaṅgasiddhi vyatirekātmikā · Edition: A. Charlene Senape McDermott: An eleventh-century Buddhist logic of `exists'. Dordrecht : Reidel 1969 (Foundations of language ; Supplementary series, 11) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0