ક્રમદીપિકા · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રી-કેશવ-ભટ્ટાચાર્ય-વિરચિતાયાં ક્રમ-દીપિકાયાં સપ્તમઃ પટલઃ ।
॥7॥
(8)
અષ્ટમં પટલમ્
અથાન્તરં વશ્યકરઃ પ્રયોગઃ કથ્યતે-
અથોચ્યતે વશ્ય-વિધિઃ પુરોક્ત-
દશાર્ણતો ઽષ્ટાદશ-વર્ણતશ્ ચ ।
સ્મૃત્યૈવ યૌ સર્વ-જગત્ પ્રિયત્વં
મનૂ મનુજ્ઞસ્ય સદા વિધત્તઃ

પૂર્વોક્ત-દશાક્ષરસ્યાષ્ટદશાક્ષરસ્ય ચ યૌ મન્ત્રૌ સ્મરણ-માત્રેણ સાધકસ્ય સર્વ-જન-વલ્લભત્વં સર્વદા કુરુતઃ

ફુલ્લૈર્ વન્ય-પસૂનૈર્ અમુમ્ અરુણતરૈર્ અર્ચયિત્વા દિનાદૌ
નિત્યં નિત્ય-ક્રિયાયાં રતમથદિનમધ્યોક્ત-ક્પ્ત્યા મુકુન્દમ્ ।
અષ્ટોપેતં સહસ્રં દશ-લિપિમ્ અનુવર્ય જપેદ્ યઃ સ મન્ત્રી
કુર્યાદ્ વશ્યાન્ય્ અવશ્યં મુખર-મુખ-ભુવાં મણ્ડલાન્ મણ્ડલાનિ

પુષ્પિતૈઃ વનોદ્ભવ-પુષ્પૈર્ અતિલોહિતમ્ અમું મુકુન્દં નિત્યં સર્વદા નિત્ય-કર્માનુષ્ઠાન-નિષ્ઠં દિનાદૌ પ્રતિ પ્રત્યહઃ મધ્યાહ્નોક્ત-પૂજા-પ્રકારેણ પૂજયિત્વા યો મન્ત્રી દશાક્ષરં મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠમ્ અષ્ટાધિકં સહસ્રં જપેત્ । મણ્ડલાદ્ એવ પઞ્ચાશદ્-દિનાદ્ અર્વાક્ મુખર-મુખ-ભુવાં વિદ્વદ્-બ્રાહ્મણાનાં મણ્ડલાનિ સમૂહાન્ અવશ્યં વશ્યાનિ કુર્યાદ્ વશયતીત્ય્ અર્થઃ

ક્ષત્રિય-વૈશ્ય-શૂદ્રસ્યાપિ પ્રયોગ-ત્રયં દર્શયતિ-
જાતી-પ્રસૂનૈર્ વર-ગોપ-વેષં
ક્રીડા-રતં રક્ત-હયારિ-પુષ્પૈઃ ।
નીલોત્પલૈર્ ગીતિ-રતં પુરોવદ્
ઇષ્ટ્વા નૃપાદીન્ વશયેત્ ક્રમેણ

વર-ગોપ-વેષં શ્રેષ્ઠ-ગોપ-રૂપ-ધરં શ્રી-કૃષ્ણં વિચિન્ત્ય જાતી-પુષ્પૈઃ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ પૂજયિત્વા દશાક્ષર-મન્ત્રમ્ અષ્ટોત્તર-સહસ્રં જપ્ત્વા ક્ષત્રિયં વશયેત્ ક્રીડાસક્તં ધ્યાત્વા રક્ત-કરવીર-પુષ્પૈઃ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ પૂજયિત્વા દશાક્ષર-મન્ત્રમ્ અષ્ટોત્તરં સહસ્રં જપ્ત્વા વૈશ્યં વશયેત્ ગીતિ-રતં ગીતાસક્તં ધ્યાત્વા નીલોત્પલૈઃ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ પૂજયિત્વા દશાક્ષર-મન્ત્રમ્ અષ્ટોત્તર-સહસ્રં જપ્ત્વા શૂદ્રં વશયેત્ ઇત્ય્ અનેન પ્રકારેણ નૃપાદીન્ વશયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
સિત-કુસુમ-સમેતૈસ્ તણ્ડુલૈર્ આજ્ય-સિક્તૈર્
દશ-શતમ્ અથ હુત્વા નિત્યશઃ સપ્ત-રાત્રમ્ ।
કચ-ભુવિ ચ લલાટે ભસ્મ તદ્ ધારયન્ના
વશયતિ મનુજસ્ ત્રીં સાપિ નૄંસ્ તદ્વદ્ એવ

શ્વેત-પુષ્પ-સહિતૈઃ શ્વેત-તણ્ડુલૈર્ ઘૃત-મિશ્રિત-દશાક્ષર-મન્ત્રેણ દશ-શતં હુત્વા નિત્યશઃ સપ્ત-દિન-પર્યન્તં તદ્ અનુ તદ્ ધોમ ભસ્મ કચ ભુવિ શિરસિ લલાટે ચ ધારયન્ ના પુરુષઃ મનુજ-સ્ત્રીં મનુષ્ય-નારીમ્ ઇતિ રુદ્ર-ધરઃ । તરુણીં સ્ત્રિયં વશયતીતિ ત્રિપાઠિતઃ । સાપિ સ્ત્રી અનેન પ્રયોગેણ નૄન્ વશયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
તામ્બૂલ-વસ્ત્ર-કુસુમાઞ્જન-ચન્દનાદ્યં
જપ્તં સહસ્ર-ત્રયમ્ અન્યતરેણ મન્વોઃ ।
યસ્મૈ દદાતિ મનુ-વિત્ સજનો ઽસ્ય મઙ્ક્ષુ
સ્યાત્ કિઙ્કરા ન ખલુ તત્ર વિચારણીયમ્

તામ્બૂલં વસ્ત્રં પુષ્પં કજ્જલં ચન્દનં ચ એતદ્ યદ્ અન્યદ્ વસ્તુ મન્વોર્ દશાષ્ટાદશાક્ષરયોર્ અન્યતરેણૈકેન સહસ્ર-ત્રયં સંજપ્તં યસ્મૈ જનાય દદાતિ સાધકઃ સ નરો ઽસ્ય સાધકસ્ય મઙ્ક્ષુ શીઘ્રં વશ્યો ભવતિ । નાત્ર સંશય ઇત્ય્ અર્થઃ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
રાજ-દ્વારે વ્યવહારે સભાયા
દ્યૂતે વાદે ચાષ્ટ-યુક્તં શતં ચ ।
જપ્ત્વા વાચં પ્રથમામ્ ઈરયેદ્ યો
વર્તેતાસૌ તત્ર તત્રોપવિષ્ટાન્

રાજ-સમીપે ક્રય-વિક્રયે સદસિ અક્ષ-ક્રીડાદૌ વાદે ચ યો મન્વોર્ એકમ્ અષ્ટોત્તર-શતં જપ્ત્વા પ્રથમત એવ યાં વાચં વદતિ તયૈવ વાચા તત્ર વાદાદૌ ઉપવિષ્ટાન્ અસૌ વર્તેત તજ્-જયી ભવતીત્ય્ અર્થઃ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
આસીનં મુરમથનં કદમ્બ-મૂલે
ગાયન્તં મધુરતરં વ્રજાઙ્ગનાભિઃ ।
સ્મૃત્વાગ્નૌ મધુ-મિલિતૈર્ મયૂરકેધ્મૈર્
હુત્વાસૌ વશયતિ મન્ત્રવિત્ ત્રિલોકીમ્

કદમ્બ-મૂલે ઉપવિષ્ટં મુરમથનં કૃષ્ણં ગોપીભિર્ મધુરતરં ગાયન્તં ધ્યાત્વા વહ્નૌ મધુ-સ્નુતૈર્ મયૂર-કેધ્મૈર્ અપામાર્ગ-સમિદ્ભિર્ હુત્વા અસૌ સાધકો લોક-ત્રયં વશયતિ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
રાસ-મધ્ય-ગતમ્ અચ્યુતં સ્મરન્
યો જપેદ્ દશ-શતં દશાક્ષરમ્ ।
નિત્યશો ઝટિતિ માસતો નરો
વાઞ્છિતામ્ અભિવહેત્ સ કન્યકામ્

યો નરઃ પૂર્વોક્ત-રાસ-મધ્ય-ગતં કૃષ્ણં ધ્યાયન્ દશાક્ષરં મન્ત્રં પ્રત્યહં દશ-શતં જપેત્ સ માસૈકેન શીઘ્રમ્ એવ વાઞ્છિતાં કન્યાં પ્રાપ્નોતિ ॥8॥
-ઓ)ઓ(-
પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
તુઙ્ગ-કુન્દમ્ અધિરૂઢમ્ અચ્યુતં
વા વિચિન્ત્ય દિનશઃ સહસ્રકમ્ ।
સાષ્ટકં જપતિ સા હિ મણ્ડલાદ્
વાઞ્છિતં વરમ્ ઉપૈતિ કન્યકા

ઉચ્ચ-કદમ્બ-વૃક્ષ-સ્થં વિચિન્ત્ય પ્રત્યહમ્ અષ્ટોત્તર-સહસ્રં દશાક્ષરં યા કન્યકા જપતિ સા હિ નિશ્ચયેન મણ્ડલાદ્ એકોન-પઞ્ચાશદ્ દિનાદ્ અર્વાક્ વાઞ્છિત-વરં પ્રાપ્નોતિ

સમાન-ફલં પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
નૃત્યન્તં વ્રજ-સુન્દરી-જન-કરામ્ભોજાનિ સંગૃહ્ય તં
ધ્યાત્વાષ્ટાદશ-વર્ણકં મનુ-વરં લક્ષં જપન્ મન્ત્રવિત્ ।
લાજાનમ્ અથવા મધુ-પ્લુતતરૈર્ હુત્વાયુતં ચૂર્ણકૈર્
ઉદ્ધોઢું પ્રજપેચ્ ચ તાવદ્ અચિરાદ્ આકાઙ્ક્ષિતાં કન્યકામ્

અચિરાત્ શીઘ્રં વાઞ્છિતાં કન્યાં પરિણેતું મન્ત્રવિત્ સાધકઃ ગોપ-યુવતી-હસ્ત-પદ્માનિ સંગૃહ્ય ધૃત્વા નૃત્યન્તં તં પ્રસિદ્ધં શ્રી-કૃષ્ણં ધ્યાત્વા લક્ષ-માત્ર-પરિમિતમ્ અષ્ટાદશાક્ષરં મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠં જપેત્ । અથવા લાજાનાં ચૂર્ણૈર્ મધુ-દ્રુતતરૈર્ ઘૃત-મધુ-શર્કરા-પ્રચુરાન્વિતૈઃ મધુના દ્રવીભૂતૈર્ ઇતિ રુદ્રધરઃ । દશ-સહસ્રં હુત્વા તાવદ્ એવ સંખ્યં જપેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
અષ્ટાદશાક્ષરેણ દ્વિજ-તરુજૈસ્ ત્રિમધ્વક્તૈર્ અયુતમ્ ।
કુશૈસ્ તિલૈર્ વા સ-તણ્ડુલૈર્ વશયિતું દ્વિજાન્ જુહુયાત્

દ્વિજાન્ બ્રાહ્મણાન્ વશયિતુમ્ અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્રેણ દ્વિજ-તરુજૈઃ પલાશ-વૃક્ષ-સમુદ્ભવૈઃ સમિદ્ભિસ્ ત્રિ-મધુરાક્તૈઃ ઘૃત-મધુ-શર્કરા-મિશ્રિતૈર્ અયુતં દશ-સહસ્રં જુહુયાત્ અથવા ત્રિ-મધ્વ્-અક્તૈઃ કુશૈસ્ તિલૈઃ તણ્ડુલૈર્ વા જુહુયાત્

પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
કૃતમાલ-ભવૈર્ વશયેન્ નૃપતીન્
મુકુલૈશ્ ચ કુરુણ્ટકજૈશ્ ચ તથા ।
વિશામ્ ઇક્ષુર્ અકૈર્ અપિ પાટલજૈર્
ઇતરાન્ અપિ તદ્વદ્ અથો વશયેત્

કૃત-માલ-ભવૈઃ રાજ-વૃક્ષ-સમુદ્ભવૈઃ મુકુલૈઃ કલિકાભિઃ હુત્વા નૃપતીન્ ક્ષત્રિયાન્ વશયેન્ । કુરુણ્ટકજૈશ્ ચ ઝિણ્ટી-સમુદ્ભવૈઃ મુકુલૈર્ હુત્વા વેશ્યાણ્ વશયેત્ । ઇક્ષુ-રસૈઃ ઇક્ષુરકૈર્ ઇતિ પાઠે કોકિલાક્ષોમથીન્ અથ ઇત્ય્ અર્થઃ । પાટલ-સમુદ્ભવૈઃ મુકુલૈર્ વા હુત્વા ઇતરાન્ શૂદ્રાન્ વશયેત્ । અનુક્ત-સઙ્ખ્યા હોમસ્ય બોદ્ધવ્યા તસ્યા એવ પ્રકરણત્વાદ્ ઇતિ

______________________________
પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
અભિનવૈઃ કમલૈર્ અરુણોત્પલૈઃ
સમધુરૈર્ અપિ ચમ્પક-પાટલૈઃ ।
પ્રતિહુનેદ્ અયુતં ક્રમશો ઽચિરાદ્
વશયિતું મુખજાદિવરાઙ્ગનાઃ

શીઘ્રં મુખજાદિ-વરાઙ્ગના બ્રાહ્મણાદિ-સ્ત્રિયો વશયિતું ચતુર્ભિર્ દ્રવ્યૈઃ સમધુરૈર્ મધુર-ત્રય-મિલિતૈઃ ક્રમશઃ પ્રત્યેકં સાર્ધ-સહસ્ર-દ્વયં કૃત્વા દશ-સહસ્રં પ્રતિહુનેત્ જુહુયાત્ । દ્રવ્યાણ્ય્ આહ-નૂતનૈઃ શ્વેત-પદ્મૈઃ રક્તોત્પલૈશ્ ચમ્પક-પુષ્પૈઃ પાટલ-પુષ્પૈઃ

______________________________
પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
હયારિ-કુસુમૈર્ નવૈસ્ ત્રિમધુરાપ્લુતૈર્ નિત્યશઃ
સહસ્રમ્ ઋષિ-વાસરં પ્રતિહુનેન્ નિશીથે બુધઃ ।
સુગર્વિત-ધિયં હઠાત્ ઝટિતિ વારયોષામ્ અસૌ
કરોતિ નિજ-કિઙ્કરીં સ્મર-શિલી-મુખૈર્ અર્દિતામ્

હયારિ-કુસુમૈઃ કરવીર-કુસુમૈઃ નૂતનૈઃ ત્રિ-મધુર-મિશ્રિતૈઃ પ્રત્યહં સહસ્રં ઋષિ-વાસરં સપ્ત-વાસરં બુધઃ સાધકો નિશીથે રાત્રૌ પ્રત્યહં પ્રતિદિનં જુહુયાત્ અસૌ અહઙ્કારવતીં વારયોષાં વેશ્યાકામ-વાણૈઃ પીડિતાં હઠાત્ બલાત્ ઝટિતિ શીઘ્રં નિજ-દાસીં કરોતિ

______________________________
પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
પટુ-સંયુતૈસ્ ત્રિમધુરાર્દ્રતરૈર્
અપિ સર્ષપૈર્ દશ-શતં ત્રિતયમ્ ।
નિશિ જુહ્વતો ઽસ્ય હિ શચી-દયિતો ઽપ્ય્
અવશો વશી ભવતિ કિં ન્વ્ અપરે

લવણ-સંયુતૈઃ કટુ-સંયુતૈર્ ઇતિ પાઠે કટુક-સંયુતૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મધુરાર્દ્રતરૈર્ ઘૃત-મધુ-શર્કરા-સ્નિગ્ધૈઃ । અપિઃ સમુચ્ચયે સર્ષપૈર્ દશ-શતં ત્રિતયં ત્રિ-સહસ્રં નિશિ રાત્રૌ જુહ્વતઃ પુરુષસ્ય શચી-દયિતઃ ઇન્દ્રો ઽપિ અવશો વશી ભવતિ કિં પુનર્ અન્યે

______________________________
પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
અથ બિલ્વજૈઃ ફલ-સમિત્ પ્રસવચ્-
છદનૈર્ મધુ-દ્રુતતરૈર્ હવનાત્ ।
કમલૈઃ સિતાક્ષત-યુતૈશ્ ચ પૃથક્
કમલાં ચિરાય વશયેદ્ અચિરાત્

બિલ્વ-વૃક્ષોદ્ભવૈઃ ફલ-સમિત્-પુષ્પ-પત્રૈઃ શ્વેત-પદ્મૈર્ અત્યન્ત-મધુરાપ્લુતૈઃ સિતાક્ષત-યુતૈઃ શર્કરા-તણ્ડુલ-મિશ્રિતૈઃ સિતાજ્ય-સહિતૈર્ ઇતિ પાઠે સિતાશર્કરા આજ્યં ઘૃતં તત્-સહિતૈઃ પૃથક્ એકૈકં વસ્તુ-ત્રિ-સહસ્ર-હોમાત્ ચિર-કાલમ્ અચિરાત્ શીઘ્રં કમલાં લક્ષ્મીં વશયેત્ । અત્ર સઙ્ખ્યા-સમનન્તરોક્તા

______________________________
પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
અપહૃત્ય ગોપ-વનિતામ્બરાણ્યામા
હૃદયૈઃ કદમ્બમ્ અધિરૂઢમ્ અચ્યુતમ્ ।
પ્રજપેત્ સ્મરન્ નિશિ સહસ્રમ્ આનયેદ્
દ્રુતમ્ ઉર્વશીમ્ અપિ હઠાદ્ દશાહતઃ

હૃદયૈઃ અમા સહ હઠાત્ ગોપ-યુવતી-વસ્ત્રાણ્ય્ અપહૃત્ય ગૃહીત્વા કદમ્બ-વૃક્ષમ્ અધિરૂઢં કૃષ્ણં સ્મરન્ નિશિ રાત્રૌ સહસ્રં જપેત્ સ દશાહતો દશ-દિવસ-મધ્યે હઠાન્ મન્ત્રસ્ય બલાત્ ઉર્વશીમ્ અપિ દેવ-વેશ્યામ્ અપિ વશમ્ આનયેત્ નિજ-નિકટમ્ ઇતિ શેષઃ

______________________________
મન્ત્રયોર્ માહાત્મ્યમ્ આહ-
બહુના કિમ્ અત્ર કથિતેન મન્ત્રયોર્
અનયોઃ સદૃક્ ન હિ પરો વશી કૃતૌ ।
અભિકૃષ્ટિ-કર્મણિ વિદગ્ધ-યોષિતાં
કુસુમાયુધાસ્ત્ર-મય-વર્ષ્મણોર્ ઇહ

અત્ર ગ્રન્થે બહુના કથિતેન કિં પ્રયોજનમ્ ? અનયોર્ દશાષ્ટાદશાક્ષરયોઃ સદૃક્ સમઃ વશીકરણે ઇહ જગતિ અપરો નાસ્તિ । કિમ્ભૂતયોર્ નગર-સ્ત્રીણામ્ આકર્ષણ-કર્મણિ કામાસ્ત્ર-શરીરયોઃ

______________________________
મોક્ષ-સાધક-પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
વન્દે કુન્દેન્દુ-ગૌરં તરુણમ્ અરુણ-પાથોજ-પત્રાભ-નેત્રં
ચક્રં શઙ્ખં ગદાબ્જે નિજ-ભુજ-પરિઘૈર્ આયતૈર્ આદધાનમ્ ।
દિવ્યૈર્ ભૂષાઙ્ગ-રાગૈર્ નવ-નલિન-લસન્-માલયા ચ પ્રદીપ્તં
પ્રોદ્યત્-પીતામ્બરાઢ્યં મુનિભિર્ અભિવૃતં પદ્મ-સંસ્થં મુકુન્દમ્

મુકુન્દં વન્દે । કુન્દ-પુષ્પં ચન્દ્રશ્ ચ તદ્વત્ શુક્લં તથા યુવાનં તથા રક્ત-પદ્મ-સદૃશ-લોચનં તથા દીર્ઘૈર્ નિજ-બાહુ-પરિઘૈર્ મુદ્-ગરાકાર-સ્વ-બાહુભિઃ શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં ચ ધારયન્તં તથા દેવ-યોગ્યાલઙ્કારાઙ્ગ-રાગૈઃ નવાનિ યાનિ પદ્માનિ તેષાં લસન્તી દેદીપ્યમાના યા માલા તયા ચ પ્રદીપ્તં તથા દેદીપ્યમાન-હરિદ્રાભ-વસ્ત્ર-યુક્તં તથા નારદાદિભિર્ વેષ્ટિતં તથા પઙ્કજાસીનમ્

______________________________
એવં ધ્યાત્વા પુમાંસં સ્ફુટ-હૃદય-સરોજમ્ આસીનામાદ્યં
સાન્દ્રાભોજ-ચ્છવિં વા દ્રુત-કનક-નિભં વા જપેદ્ અર્ક-લક્ષમ્ ।
મન્વોર્ એકં દ્વિતારાન્તરિતમથહુનેદ્ અર્ક-સાહસ્રમ્ ઇધ્મૈઃ
ક્ષીર-દ્રુત્યૈઃ પયોક્તૈઃ સ-મધુ-ઘૃત-સિતેનાથવા પાયસેન

એવં-વિધં પૂર્વોક્તં મુકુન્દં ધ્યાત્વા પ્રફુલ્લ-હૃદય-પદ્માસનોપવિષ્ટં તથા આદ્યં પ્રથમં સ-જલ-જલદ-શ્યામં સાન્દ્રાભોજ-ચ્છવિમ્ ઇતિ પાઠે મસૃણ-પદ્મ-કાન્તિં વા ધ્યાત્વા દિવ્તારાન્તરગં પ્રણવ-દ્વય-મધ્ય-ગતં મન્વોર્ દશાષ્ટાદશાક્ષરયોર્ એકમ્ અર્ક-લક્ષં દ્વાદશ-લક્ષં જપેત્ । અથ જપાનન્તરમ્ અર્ક-સહસ્રં ઇધ્મૈઃ સમિદ્ભિઃ ક્ષીર-દ્રુત્યૈર્ અશ્વત્થોદુમ્બર-પ્લક્ષ-ન્યગ્રોધાન્યતમ-સમુદ્ભવૈઃ પયોક્તૈઃ દુગ્ધ-પ્લુતૈઃ અથવા ઘૃત-મધુ-શર્કરા-સહિતેન પરમાન્નેન જુહુયાત્

______________________________
તતો લોકાધ્યક્ષં ધુર્વ-ચિતિ-સદ્-આનન્દ-વપુષં
નિજે હૃત્-પાથોજે ભવ-તિમિર-સમ્ભેદ-મિહિરમ્ ।
નિજૈક્યેન ધ્યાયન્ મનુમ્ અમલ-ચેતાઃ પ્રતિદિનં
ત્રિ-સાહસ્રં જપ્યાત્ પ્રયજતુ સાયાહ્ન-વિધિના

તતસ્ તદ્-અનન્તરં લોકાધ્યક્ષં લોક-સ્વામિનમ્ । અવિનાશિ-જ્ઞાનં તત્-સુખ-સ્વરૂપ-શરીરં સંસારાન્ધકાર-વિચ્છેદ-સૂર્યમ્ અમું કૃષ્ણં નિજ-હૃદય-પદ્મે નિજૈક્યેન સ્વાભેદેન ભાવયન્ અમલ-ચેતાઃ નિર્મલાન્તઃકરણઃ પ્રતિદિનં ત્રિ-સહસ્રં સહસ્ર-ત્રયં જુહુયાત્ તથા પૂર્વોક્ત-સાયાહ્ન-પૂજા-પ્રકારેણ પૂજયતુ હોમમ્ અપિ કરોતુ

______________________________
વિધિં યો ઽમું ભક્ત્યા ભજતિ નિયતં સુસ્થિર-મતિર્
ભવામ્ભોધિં ભીમં વિષમ-વિષય-ગ્રાહ-નિકરૈઃ ।
તરઙ્ગૈર્ ઉત્તુઙ્ગૈર્ જનિ-મૃતિ-સમાખ્યાઇઃ પ્રવિતતં
સમુત્તીર્યાનન્તં વ્રજતિ પરમં ધામ સ હરેઃ

સ સ્થિર-મતિઃ પુમાન્ અમું વિધિં પ્રકારં નિયતં સતતં ભક્ત્યા ભજતિ સેવતે સ ભવામ્ભોધિં સંસાર-સાગરં સમુત્તીર્ય હરેઃ અનન્યં ન વિદ્યતે અન્યો યસ્માત્ સર્વ-મયમ્ ઉત્કૃષ્ટં ધામ પ્રાપ્નોતિ । કીદૃશં ? અમ્ભોધિર્ ઇવ ભયઙ્કરં કૈર્ વિષમા દુર્નિવારા યે વિષયાઃ શબ્દાદયં અથવા સ્રક્-ચન્દન-વનિતાદ્યાઃ ત એવ ગ્રાહ-રૂપા મકર-કચ્છપાદ્યાસ્ તેષાં નિકરૈઃ સમૂહૈઃ । તથા જન્મ-મરણ-નામ-ધેયૈસ્ તરઙ્ગૈર્ ઉત્તુઙ્ગૈર્ મહદ્ભિર્ વિસ્તીર્ણમ્

______________________________
ગૃણંસ્ તસ્ય નામાનિ શૃણ્વંસ્ તદીયાઃ
કથાઃ સંસ્મરંસ્ તસ્ય રૂપાણિ નિત્યમ્ ।
નમંસ્ તત્-પદામ્ભોરુહં ભક્તિ-નમ્રઃ
સ પૂજ્યો બુધૈર્ નિત્ય-યુક્તઃ સ એવ

સ પુરુષઃ બુધૈઃ પ્રાજ્ઞૈઃ પૂજ્યઃ સ એવ ચ નિત્ય-યુક્તો નિત્ય-યોગ-ભાક્ । કિં કુર્વન્ ? અસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય નામાનિ ગૃણન્ વદન્, તદીયાઃ કથા આકલ્પયન્ । તસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય રૂપાણિ મૂર્તીઃ સર્વદા ધ્યાયન્ । તત્-પદામ્ભોરુહં શ્રી-કૃષ્ણ-પાદ-પદ્મં ભક્તિ-નમ્રઃ સેવાઽવનતઃ અધિક-નમ્રત્વ-ખ્યાપનાર્થં પૌનરુક્ત્યમ્

ઇદાનીં પરમ-મન્ત્ર-દ્વયં કથયતિ-
વક્ષ્યે મનુ-દ્વમથાતિરહસ્યમ્ અન્યત્
સંક્ષેપતો ભુવન-મોહન-નામ-ધેયમ્ ।
બ્રહ્મેન્દ્ર-વામનયનેન્દુભિર્ આદિમાન્યસ્
તત્-પૂર્વકો વિયદૃષીક-યુતેશઙે-હૃત્

અથાનન્તરમ્ અન્યત્ મન્ત્ર-દ્વયમ્ અતિગોપ્યં જગન્-મોહન-સંજ્ઞકં સ્વલ્પોક્ત્યા વક્ષ્યે । બ્રહ્મ ક-કારઃ । ઇન્દ્રો લ-કારઃ । વામ-નયનં દીર્ઘ-ઈ-કારઃ । ઇન્દુર્ અનુસ્વારઃ । એતૈઃ સંયુક્તઃ કામ-બીજ-રૂપઃ પ્રથમો મન્ત્ર ઉદ્ધૃતઃ । તત્-પૂર્વકઃ વિયત્ હ-કારઃ ઋષીક ઇતિ સ્વરૂપં તાભ્યાં યુક્ત ઈશ-શબ્દઃ હૃષીકેશ ઇતિ સ્વરૂપં ઙે ચતુર્થ્ય્-એક-વચનં હૃન્ નમઃ । ક્લીં હૃષીકેશાય નમઃ ઇતિ દ્વિતીયો મન્ત્રઃ । અત્રાયં પુરુષોત્તમ-મન્ત્ર ઇતિ ભૈરવ-ત્રિપાઠિનઃ

ઋષ્ય્-આદિકમ્ આહ-
મન્વોસ્ તુ સંમોહન-નારદો મુનિઃ
છન્દસ્ તુ ગાયત્રમ્ ઉદીરિતં બુધૈઃ ।
ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-વિષ્ણુ-રેતયોઃ
સ્યાદ્ દેવતા વચ્મ્ય્ અધુના ષડ્-અઙ્ગકમ્

અનયોર્ મન્ત્રયોઃ સંમોહન-નારદો મુનિઃ । છન્દઃ પુનર્ ગાયત્રમ્ । મન્ત્રજ્ઞૈઃ કથિતં ત્રૈલોક્ય-સંમોહન-વિષ્ણુર્ દેવતેતિ

અધુના ષડ્-અઙ્ગં વદામિ-
અક્લીબ્-અદીર્ઘૈઃ સ-લવૈસ્ તદ્ અપિ ચ કલાસનારૂઢૈઃ ।
ઉક્તં પૂર્વવદ્ આસન-વિન્યાસાન્તં સમાચરેદ્ અથ તુ

ઋ-ૠ---વર્જિત-ષટ્-દીર્ઘ-સ્વરૈઃ બિન્દુ-સહિતૈઃ કલેત્ય્ અક્ષર-દ્વય-સમ્બદ્ધૈઃ ક્લાં ક્લીં ક્લૂં ક્લૈં ક્લૌં ક્લઃ એભિસ્ તત્ ષડ્-અઙ્ગમ્ ઉક્તમ્ । અથાનન્તરં પૂર્વવદ્ દશાક્ષર-કથિત-પૂજા-પર્યન્તં કાર્યમ્

______________________________
કરયોઃ શાખાસુ તલે ન્યસ્ય ષડ્-અઙ્ગાનિ ચાઙ્ગુલીષુ શરાન્ ।
મનુ-પુટિત-માતૃકાર્ણૈર્ ન્યસ્યાઙ્ગે ઽઙ્ગાનિ વિન્યસેચ્ ચ શરાન્

કરયોઃ શાખાસુ અઙ્ગુલીષુ ઉભય-કર-તલે ચ ષડ્-અઙ્ગાનિ વિન્યસ્ય પુનર્ અઙ્ગુલીષુ ચ કામ-બાણાન્ વિન્યસ્ય આદ્ય્-અન્ત-સ્થિત-મન્ત્ર-માતૃકાક્ષૈર્ માતૃકા-સ્થાનેષુ વિન્યસ્ય દીર્ઘ-યુક્ત-કામ-બીજૈઃ ષડ્-અઙ્ગાનિ સ્વ-શરીરે વિન્યસ્ય બાણ-ન્યાસં ચ કુર્યાત્

______________________________
બાણ-ન્યાસ-સ્થાનાન્ય્ આહ-
કાસ્ય-હૃદય-લિઙ્ગાઙ્ઘ્રિષુકર-શાખાભિર્ નમો ઽન્તકાન્ ઙે ઽન્તાન્ ।
શોષણ-મોહન-સન્દીપન-તાપન-માદનાન્ ક્રમશઃ

શિરો-વદન-હૃદય-લિઙ્ગ-પાદેષુ અઙ્ગુલીભિઃ અઙ્ગુષ્ઠાદિક-નિષ્ઠ-કાન્તાભિઃ એકૈકયા અઙ્ગુલ્યા ચતુર્થી નમઃ-પદ-સહિતાન્ વક્ષ્યમાણાન્ પઞ્ચ-બાણાન્ ક્રમેણ વિન્યસેત્

______________________________
બાણ-નામાન્ય્ આહ-
પઞ્ચૈતે સમ્પ્રોક્તા હ્રાં-હ્રીં-ક્લીં-ક્લૂં સ આદિકા બાણાઃ ।
સંમોહનમ્ અથ જગતં ધ્યાયેત્ પુરુષોત્તમં સમાહિત-ધીઃ

હ્રાં-હ્રીં-ક્લીં-ક્લૂં સ એતાનિ પઞ્ચ-બીજાનિ એકૈકાનિ આદૌ યેષાં એવં એતે પઞ્ચ-બાણાઃ શોષણાદયઃ પ્રોક્તાઃ । પ્રયોગસ્ તુ-હ્રાં શોષણાય નમઃ ઇત્ય્ અઙ્ગુષ્ઠેન શિરસિ હ્રીં મોહનાય નમઃ ઇતિ તર્જન્યા મુખે ઇત્ય્ આદિ અથાનન્તરમ્ । સંયત-ચિત્તઃ ત્રિભુવન-વશ્ય-કરં પુરુષોત્તમં ચિન્તયેત્

______________________________
ધ્યાનમ્ આહ-
દિવ્ય-તરૂદ્યાનોદ્યદ્-રુચિર-મહા-કલ્પ-પાદપાધસ્તાત્ ।
મણિ-મય-ભૂતલ-વિલસદ્-ભદ્ર-પયો-જન્મ-પીઠ-નિષ્ઠસ્ય

વિશ્વ-પ્રાણસ્યોદ્યત્-પ્રદ્યોતન-સમ-દ્યુતેઃ સુપર્ણસ્ય ।
આસીનમ્ ઉન્નતાંસે વિદ્રુમ-ભદ્રાઙ્ગમ્ અઙ્ગજોન્મથિતમ્

ચક્ર-દરાઙ્કુશ-પાશાન્ સુમનો-બાણેક્ષુ-ચાપ-કમલ-ગદાઃ ।
દધતં સ્વદોર્ભિર્ અરુણાયત-વિપુલ-વિઘૂર્ણિતાક્ષિ-યુગ-નલિનમ્

મણિમય-કિરીટ-કુણ્ડલ-હારાઙ્ગદ-કઙ્કણોર્ભિર્ અસનાદ્યૈઃ ।
અરુણૈર્ માલ્ય-વિલેપૈર્ આદીપ્તં પીત-વસ્ત્ર-પરિધાનમ્

નિજ-વામોરુ-નિષણ્ણાં શ્લિષ્યન્તીં વામ-હસ્ત-ઘૃત-નલિનામ્ ।
કિલ્દ્યદ્-યોનિં કમલાં મદન-મદ-વ્યાકુલોજ્જ્વલાઙ્ગલતામ્

સુરુચિર-ભૂષણ-માલ્યાનુલેપનાંસુ-સિત-વસન-પરિવીતામ્ ।
નિજ-મુખ-કમલ-વ્યાપૃત-ચટુલાસિત-નયન-મધુકરાં તરુણીમ્

શ્લિષ્યન્તં વામ-ભુજા-દણ્ડેન દૃઢં ધૃતેક્ષુ-ચાપેન ।
તજ્-જનિત-પર-નિર્વૃતિ-નિર્ભર-હૃદયં ચરાચરૈક-ગુરુમ્

સુર-દિતિજ-ભુજગ-ગુહ્યક-ગન્ધર્વાદ્ય્-અઙ્ગના-જન-સહસ્રૈઃ ।
મદ-મન્મથાલસાઙ્ગૈર્ અભિવીતં દિવ્ય-ભૂષણોલ્લસિતૈઃ

આત્માભેદતયેત્થં ધ્યાત્વૈકાક્ષરમ્ અથાષ્ટ-વર્ણં વા ।
પ્રજપેદ્ દિન-કર-લક્ષં ત્રિમધુર-સિક્તૈસ્ તુ કિંશુક-પ્રસવૈઃ

નવ-શ્લોકાનાં કુલકમ્ । ઇત્થમ્ એવં વાસુદેવં ધ્યાત્વા એકાક્ષર-કામ-બીજમ્ અથવાષ્ટાક્ષર-મન્ત્રં દિનકર-લક્ષં દ્વાદશ-લક્ષં જપેત્ । કીદૃશમ્ ? ધ્યાત્વા દેવ-સમ્બન્ધિ-વૃક્ષોદ્યાને કલ્પ-વૃક્ષોદ્યાને ઉદ્યન્ વૃદ્ધિં ગચ્છન્ મનોહરો યઃ પારિજાત-વૃક્ષસ્ તસ્ય તલે ગરુડસ્યોન્નતાંસે ઉપવિષ્ટમ્ । કીદૃશસ્ય ગરુડસ્ય ? પદ્મરાગાદિ-ઘટિત-ભૂ-ભાગ-શોભમાન-શ્રેષ્ઠ-પદ્મ-પીઠોપવિષ્ટસ્ય તથા સકલ-જીવ-ભૂતસ્ય પરમેશ્વરસ્યાંશત્વાત્ તથા ઉદિત-સૂર્ય-સમ-કાન્તેઃ । કીદૃશં વાસુદેવમ્ ? પ્રવાલ-સુન્દરાઙ્ગં, કામ-વ્યાકુલિતં સ્વ-દોર્ભિઃ સ્વ-બાહુભિર્ દક્ષિણ-વામ-ક્રમેણ ચક્ર-શઙ્ખાઙ્કુશ-પાશ-પુષ્પ-શરેક્ષુ-ચાપ-પદ્મ-ગદાઃ બિભ્રાણં તથા રક્તં દીર્ઘં બૃહદ્-વિઘૂર્ણિતં
નેત્ર-દ્વય-રૂપં પદ્મં યસ્ય સ તથા તમ્, પદ્મ-રાગાદિ-મણિ-ઘટિત-શિરો ઽલઙ્કાર-કર્ણ-ભૂષણમ્ ઉક્તાહાર-બાહુ-ભૂષણ-કર-મૂલ-ભૂષણ-મુદ્રિકા-ક્ષુદ્ર-ઘણ્ટિકા-પ્રભૃતિભિઃ રક્ત-માલ્ય-ગન્ધૈશ્ ચ દેદીપ્યમાનં તથા પીતે વાસસી પરિધાનમ્ આચ્છાદનં યસ્ય સ તથા તં તથા ધૃતેક્ષુ-ચાપેન વામ-બાહુ-દણ્ડેન દૃઢં યથા સ્યાદ્ એવં શ્રિયમ્ આલિઙ્ગનમ્ ।
કીદૃશીમ્ ? સ્વીય-વામોરુ-દેશે ઉપવિષ્ટાં, તથા આલિઙ્ગન્તીં, તથા વામ-હસ્ત-ગૃહીત-પદ્માં, તથા સરસી-ભૂત-ગુહ્યાં તથા કામેન વ્યાકુલીકૃતા અનાયત્તી-કૃતા અઙ્ગ-લતા યસ્યાસ્ તાં મનોહરાણિ અલઙ્કાર-માલ-ચન્દનાનિ યસ્યાસ્ તાં તથા શ્વેત-વસ્ત્ર-પરિધાનાં તથા કૃષ્ણ-મુખ-પદ્મે વ્યાપૃતં સમ્યગ્ વ્યાપાર-યુક્તં ચટુલં મનોહરં ચઞ્ચલં વા અસિતં શ્યામં યન્ નેત્રં સ એવ મધુકરો ભ્રમરઃ યસ્યાસ્ તાં તથા તરુઈએઈં યુવતીમ્ । પુનઃ કીદૃશીમ્ ? પ્રિયાલિઙ્ગન-જનિત-પરમ-સુખ-પૂર્ણ-હૃદયં તથા જગદ્-ગુરું તથા દેવ-દૈત્ય-સર્પ-દેવ-યોનિ-દેવ-ગાયન-વિદ્યાધર-સ્ત્રી-સહસ્રૈર્ મદતયા કામેન ચ સ્તમ્ભ-યુક્તમ્ અઙ્ગં યેષાં તૈર્ દેવાર્હણ-ભૂષણ-દીપ્તૈર્ વેષ્ટિતં કયા
યુક્ત્યા આત્મૈક્યેન ધ્યાત્વા ॥ ક્ર્દ્ચ્_8.30-38 ॥
જુહુઆત્ તરણિ-સહસ્રં વિમલૈઃ સલિલૈશ્ ચ તર્પયેત્ તાવત્ ।
વિંશત્ય્-અર્ણે પ્રોક્તે યન્ત્રે દિનશો ઽમુમ્ અર્ચયેત્ ભક્ત્યા

ધ્યાન-જપાનન્તરં ઘૃત-મધુ-શર્કરા-સહિતૈઃ પલાશ-પુષ્પૈર્ દ્વાદશ-સહસ્રં જુહુયાત્ । હોમાનન્તરં નિર્મલૈર્ જલૈર્ દ્વાદશ-સહસ્રં તર્પણં કુર્યાત્ । વિંશત્ય્-અર્ણેતિ । પૂર્વોક્ત-વિંશત્ય્-અક્ષરોદિત-પીઠ-વિધાનેન તન્-મન્ત્રોદ્ધૃત-યન્ત્રે અમું કૃષ્ણં ભક્ત્યા પ્રતિદિનં પૂજયેત્

______________________________
પૂજા-પ્રકારમ્ આહ સાર્ધં ચતુઃશ્લોકેન । ગરુડ-મન્ત્રમ્ આહ-
પીઠ-વિધૌ પક્ષ્ય્-અન્તે રાજાય-શિરો ઽમુનાભિ-પૂજ્યાહિ-રિપુમ્ ।
હરિમ્ આવાહ્ય સ્કન્ધે તસ્યાર્ઘાદ્યૈઃ સમર્ચ્ય ભૂષાન્તૈ

અઙ્ગાનિ ચ બાણાંશ્ ચ ન્યાસ-ક્રમતઃ કિરીટમ્ અપિ શિરસિ ।
શ્રવસોશ્ ચ કુણ્ડલે ઽરિ-પ્રમુખાનિ પ્રહરણાનિ પાણિષુ ચ

શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભૌ ચ સ્તનયોર્ ઊર્ધ્વે ગલે ચ વનમાલામ્ ।
પીત-વસનં નિતમ્બે વામાઙ્કે શ્રિયમ્ અપિ સ્વ-બીજેન

ઇષ્ટ્વાથ કર્ણિકાયામ્ અઙ્ગાનિ વિદિગ્દશાસુ દિક્ષુ શરાન્ ।
કોણેષુ પઞ્ચમં પુનર્ અગ્ન્ય્-આદિ-દલેષુ શક્તયઃ પૂજ્યાઃ

પૂજા-વિધૌ પક્ષિ-શબ્દાન્તે રાજાયેતિ સ્વરૂપં શિરઃ સ્વાહા અનેન પ્રકારેણ પીઠ-મધ્યે અહિ-રિપું ગરુડં સમ્પૂજ્ય તસ્ય ગરુડસ્ય પૃષ્ઠે શ્રી-કૃષ્ણમ્ આવાહ્યાવાહનાદિ યથાવત્ કૃત્વાર્ઘાદ્યૈર્ ભૂષાન્તૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ સમ્પૂજ્ય અઙ્ગાનિ ચ સમ્પૂજ્ય પઞ્ચ-બાણાંશ્ ચ સમ્પૂજ્ય ભૂષણાનિ ચ સમ્પૂજ્ય દિગ્-દલેષુ શક્તયઃ પૂજ્યા ઇતિ અનેનાન્વયઃ ।
એતદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ-ન્યાસ-ક્રમત ઇત્ય્ આદિના । યત્ર પરમેશ્વરાઙ્ગે યસ્ય ન્યાસઃ । તસ્ય પૂજા બોદ્ધવ્યા તત્ર શિરસિ કિરીટં અપિ-પાદ-પૂરણે શ્રોત્રયોઃ કુણ્ડલે અરિ-મુખાનિ ચક્રાદીનિ પ્રહરણાનિ આયુધાનિ હસ્તેષુ સ્તનયો ઊર્ધ્વં હૃદિ શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભૌ ગલે વન-માલામ્ આપાદ-લમ્બિનીં પદ્મ-માલાં નિતમ્બે કટ્યાં હરિદ્રાભ-વસ્ત્રં વામાઙ્ગે વામ-ભાગે લક્ષ્મીં ચ સ્વ-બીજેન શ્રી-બીજેન ઇષ્ટ્વા સમ્પૂજ્ય કર્ણિકાયાં દિગ્-વિદિશાસુ કોણેષુ દિક્ષુ ચ અઙ્ગાનિ પૂર્વવત્ સમ્પૂજ્ય દિક્ષુ શરાન્ અગ્ન્ય્-આદિ-કોણેષુ ચ પઞ્ચમં બાણં પૂજયેત્ પુનર્ અગ્ન્ય્-આદિ-દલેષુ અષ્ટૌ શક્તયઃ પૂજ્યાઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_8.40-43 ॥
શક્તિ-વર્ણાન્ આહ-
લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી સ્વર્ણાભે અરુણતરે રતિ-પ્રીત્યૌ ।
કીર્તિઃ કાન્તિશ્ ચ સિતે તુષ્ટિઃ પુષ્ટિશ્ ચ મરકત-પ્રતિમે

સ્વર્ણાભે પીત-વર્ણે અરુણતરે અતિરક્તે સિતે શુક્લે મરકત-પ્રતિમે હરિદ્રા-વર્ણે

એતાઃ શક્તયઃ કિમ્ભૂતાઃ ?
દિવ્યાઙ્ગ-રાગ-ભૂષામાલ્ય-દુકૂલૈર્ અલઙ્કૃતાઙ્ગ-લતાઃ ।
સ્મેરાનનાઃ સ્મારાર્તાધૃત-ચામર-ચારુ-કર-તલા એતાઃ

દેવ-યોગ્યાનુલેપનાલઙ્કાર-ગ્રન્થિત-પુષ્પ-સૂક્ષ્મ-વસ્ત્રૈર્ ભૂષિત-દેહા અઙ્ગ-લતા-શબ્દઃ સ્વરૂપ-વાચી તથા ઈસદ્-ધાસ્ય-વદના તથા કામ-બાણ-પીડિતાઃ તથા ગૃહીત-ચામર-મનોહરાસ્ તાઃ

લોકેશા બહિર્ અર્ચ્યાઃ કથિતેત્ય્ અર્ચા મનુ-દ્વયોદ્ભૂતા ।
પ્રાયઃ પુરુષોત્તમ-વિધિર્ એવં હિ સ નોચ્યતે ઽત્ર બહુલત્વાત્

તદ્ બહિર્ ઇન્દ્રાદયઃ વજ્રાદયશ્ ચ પૂજ્યાઃ ઇત્ય્ એવં પૂજા મન્ત્ર-દ્વય-સમ્ભવા કથિતા પ્રાયો બાહુલ્યેન પુરુષોત્તમ-મન્ત્ર-કથિત-પ્રકારો ઽપ્ય્ એવં પરં સ ઇહ સ્પષ્ટીકૃત્ય નોચ્યતે બહુ-વક્તવ્યત્વાત્ પ્રાયઃ પુરુષોત્તમ-વિધેર્ એવમ્ ઇહાન્યતો ઽવગન્તવ્યમ્ ઇતિ ટીકાન્તર-સમ્મતં પાઠાન્તરમ્

સમ્મોહન-ગાયત્રીમ્ આહ-
ત્રૈલોક્ય-મોહનાયેત્ય્ ઉક્ત્વા વિદ્મહ ઇતિ સ્મરાયેતિ ।
તત્ ધીમહીતિ તન્ નો ઽન્તે વિષ્ણુસ્ તદ્ અનુ પ્રચોદયાત્

ત્રૈલોક્ય-મોહનાયેતિ સ્વરૂપમ્ ઉક્ત્વા તદ્-અનન્તરં વિદ્મહ ઇતિ સ્મરાયેતિ તદ્-અનુ ધીમહીતિ તન્ નો વિષ્ણુઃ પ્રચોદયાદ્ ઇતિ સ્વરૂપં વદેત્

પ્રભાવમ્ આહ-
જપ્યૈષા હિ જપાદૌ દુરિત-હરી શ્રી-કરી જપાર્ચન-હવનૈઃ ।
પ્રોક્ષયતુ શુદ્ધિ-વિધયે ઽર્ચાયામ્ અનયાત્મ-યાગ-ભૂ-દ્રવ્યાણિ

એષા ગાયત્રી જપાત્ પૂર્વં જપનીયા સ્વ-મન્ત્ર-જપ-પૂજા-હોમૈઃ પુનઃ પાપ-નાશિની લક્ષ્મી-પ્રદા ચ ભવતિ । અનયા ગાયત્ર્યા ચ પૂજાયાં શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ આત્મ-યાગ-ભૂ-દ્રવ્યાણિ આત્માનં યાગ-ભુવં દ્રવ્યાણિ ચ પ્રોક્ષયતુ

મન્ત્ર-દ્વય-સાધારણ-તર્પણમ્ આહ-
મન્વોર્ એકેન શતં તર્પયેન્ મોહની-પ્રસૂન-યુતૈર્ યઃ ।
તોયૈર્ દિનશઃ પ્રાતઃ સ તુ લભતે વાઞ્છિતાન્ અયત્નતઃ કામાન્

યઃ પૂર્વોક્ત-મન્ત્રયોર્ એકેન મોહની-પુષ્પ-મિશ્રિતૈઃ શક્રાસન-પદ્માસન-પુષ્પ-સહિતૈર્ જલૈઃ પ્રતિ પ્રત્યહં શતં તર્પયેત્ । સ વાઞ્છિતાન્ કામાન્ અનાયાસેન પ્રાપ્નોતિ

મન્ત્ર-દ્વય-સમ્બન્ધિ-પ્રયોગાન્તરમ્ આહ-
હુત્વાયુતં હુત-શેષ-સમ્પાતાજ્યેન તાવદ્ અભિજપ્તેન ।
ભોજયતુ સ્વામીકં રમણી-રમણો ઽપિ તાં સ્વ-વશતાં નેતુમ્

ઘૃતેન વહ્નાવ્ અયુતં આહુતિ-શેષ-ઘૃતેન મન્ત્ર-જપ્તેન રમણી સ્વ-વશતાં નેતું પ્રાપયિતું આત્મીયં કામુકં ભોજયતુ કામુકઃ સ્ત્રિયં ભોજયતુ

અષ્ટાદશાર્ણ-વિહિતા વિધયઃ કાર્યા વશ્યત આભ્યામ્ ।
મન્વોર્ અનયોઃ સદૃગ્ભ્યો વૈન મનુસ્ ત્રૈલોક્ય-વશ્ય-કર્મણિ જગતિ

અષ્ટાદશાક્ષર-મન્ત્ર-કથિતા વશ્ય-કારિણઃ પ્રયોગા આભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં કાર્યા હિ નિશ્ચયેન જગતિ સકલ-જગદ્-આયત્તતા-કાર્યે અનયોઃ સમાનો ઽન્યોમન્ત્રો નાસ્તિ

અત્રૈકાર્ણ-જપાદાવ્ અથવા કૃષ્ણઃ સ-વેણુ-ગતિર્ ધ્યેયઃ ।
અરુણ-રુચિરાઙ્ગ-વેશઃ કન્દર્પો વા સપાશ-શૃણિ-ચાપેષુ

અત્ર સમનન્તરોક્ત-દ્વય-મધ્યે એકાક્ષર-મન્ત્રસ્ય જપ-પૂજા-હોમાદૌ કૃષ્ણો ભાવનીયઃ । કીદૃક્ ? સ-વેણુ-ગતિર્ ઇતિ વંશોત્થ-ગાન-પરઃ । તથા લોહિત-મનોહર-શરીરાભરણઃ । અથવા, અત્રૈવ મન્ત્ર-જપાદૌ પાશાઙ્કુશ-ધનુર્-બાણ-ધરઃ કામદેવો ધ્યેયઃ । મન્ત્રસ્યાદિ-દેવાત્મકત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ

પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરતિ-
યસ્ ત્વ્ એકતરં મનુમ્ એતયોર્ વિમલ-ધીઃ સદા ભજતિ મન્ત્રી ।
સો ઽમુત્રાપિ ચ સિદ્ધિં વિપુલામ્ ઇહાતિતરામ્ એતિ

યો મન્ત્રી અનયોર્ મન્ત્રયોર્ એકં મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠં સદા જપાદિભિઃ સેવતે, સ ઇહ લોકે ઽમુત્ર ચ અત્યર્થં વિપુલાં સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ

અથ રુક્મિણી-વલ્લભ-મન્ત્રમ્ ઉદ્ધરતિ-
અથ સત્ય-શૌરિ ચ તૃતીય-તુર્યકાઃ
શિખિ-વામ-નેત્ર-શશિ-ખણ્ડ-મણ્ડિતાઃ ।
જય-કૃષ્ણ-યુગ્મક-નિરન્તરાત્મ-ભૂ-
શિખિ-શક્તિ-ડાસ્ય-વૃત-સક્ત-વર્ણકાઃ

પ્રનિમધ્યતો મુદિત-ચેતસે તતસ્
ત્યપરક્ત-દૃગ્યગુરુ-મારુતાક્ષરાઃ ।
સ-ચતુર્થિ-કૃષ્ણ-પદમ્ ઇક્ષુ-કાર્મુકો
દશ-વર્ણકશ્ ચ મનુવર્યકસ્ ત્વ્ અસૌ

સલવાધર્રાચલ-સુતારમાક્ષરૈઃ
પુટિતઃ ક્રમો ક્રમ-ગતૈઃ સમુદ્ગવત્ ।
ઇતિ દન્ત-સૂર્ય-વસુ-વર્ણ ઉદ્ધૃતઃ
કવિતાનુરઞ્જન-રમાકરો ઽઘ-હૃત્

સત્યો દ-કારઃ । શૌરિર્ ધ-કારશ્ ચ । તૃતીય-તુર્યેતિ જ-કારઃ ઝ-કારશ્ ચ । એતે ચત્વારો વર્ણાઃ પ્રત્યેકં શિખી રેફઃ વામ-નેત્રમ્ ઈ-કારઃ શશિ-ખણ્ડો બિન્દુઃ । એતૈઃ શોભનાઃ સમ્બદ્ધા ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ, દ્રીં ધ્રીં જ્રીં ઝ્રીં ઇતિ । તદ્ અનુ જય-કૃષ્ણેતિ ત્રિપાઠિ-ગોવિન્દ-મિશ્ર-પ્રભૃતયઃ । વસ્તુતઃ જય-કૃષ્ણેતિ પદસ્ય યુગ્મં તદ્-અનુ નિરન્તરેતિ સ્વરૂપમ્ આત્મ-ભૂઃ ક-કારઃ શિખી રેફઃ શક્તિર્ ઈ-કારઃ । તથા ક્રી-સ્વરૂપમ્ । તદ્ અનુ ડ-સ્વરૂપં આસ્ય-વૃતમ્ આ-કારઃ ડા-સ્વરૂપમ્ । સક્ત ઇતિ સ્વરૂપં પ્રનિમધ્યતો પ્રનીતિ અક્ષરયોર્ મધ્યે મુદિત-ચેતસે ઇતિ તતો નિ-શબ્દાન્તે ત્યેતિ સ્વરૂપં તદ્ અનુ પ-સ્વરૂપમ્ । રક્તો રેફઃ । દૃગ્ ઇ-કારઃ પ્રથમાતિક્રમે કારણાભાવાત્ હ્રસ્વ-ઇ-કારો લભ્યતે । તથા ચ,
પ્રિ ઇતિ સ્વરૂપં તતો ય ઇતિ સ્વરૂપં ગુરુર્ આ-કારઃ । યા ઇતિ સ્વરૂપમ્ । તદ્ અનુ મારુતો ય-કારઃ । તદ્-અનુ સ-ચતુર્થિ-કૃષ્ણ-પદમ્ કૃષ્ણાયેતિ સ્વરૂપમ્ । તદ્-અનુ ઇક્ષુ-કાર્મુકઃ કામ-બીજં । તદ્-અનુ પૂર્વોક્ત-દશાક્ષર-મન્ત્રઃ । તદ્ અનુ લવો બિન્દુઃ તત્-સહિતા ધરા ઐ-કારઃ ઐં ઇતિ સ્વરૂપમ્ । અચલઃ પર્વતઃ તત્-સુતા પાર્વતી ભુવનેશ્વરી-બીજમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । રમા શ્રી-બીજમ્ । એભિસ્ ત્રિભિર્ બીજૈર્ મન્ત્રાન્તે પ્રતિલોમ-પઠિતૈઃ ઐં હ્રીં શ્રીં અન્તે શ્રીં હ્રીં ઐં ઇતિ સમુદ્ગવત્ સમ્પુટવત્ પુટિતો ઽયં દ્વિપઞ્ચાશદ્-વર્ણો મન્ત્રઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
મન્ત્ર-વર્ણ-સઙ્ખ્યામ્ આહ-ઇતીતિ । દન્ત = 32, સૂર્ય = 12, વસુ = 8 । એભિર્ મિલિતૈઃ સઙ્ખ્યા દ્વિપઞ્ચાશદ્-વર્ણાત્મકો (52) મન્ત્રો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશઃ ? કવિતાલોકાનુરાગ-લક્ષ્મી સમ્પાદકઃ તથાઘ-હૃત્ પાપ-હર્તા ॥ ક્ર્દ્ચ્_8.54-56 ॥
મન્ત્ર-સ્વરૂપમ્-ઐં હ્રીં શ્રીં દ્રીં જ્રીં ઝ્રીં જય કૃષ્ણ જય કૃષ્ણ નિરન્તર-ક્રીડાસક્ત-પ્રમુદિત-ચેતસે નિત્ય-પ્રિયાય કૃષ્ણાય ક્રીં ગોપી-જન-વલ્લભાય સ્વાહા શ્રીં હ્રીં ઐં ॥
અસ્ય મન્ત્રસ્ય ઋષ્ય્-આદિકમ્ ઇત્ય્ આહ-
મુખ-વૃત્ત-નન્દ-યુત-નારદો મુનિઃ
છન્દ ઉક્તમ્ અમૃતાદિકં વિરાટ્ ।
ત્રિજગદ્ વિમોહન-સમાહ્વયો હરિઃ
ખલુ દેવતાસ્ય મુનિભિઃ સમીરિતા

મુખ-વૃત્તમ્ આ-કારઃ નન્દેતિ સ્વરૂપમ્ આભ્યાં યુતો નારદઃ । તથા ચ આનન્દ-નારદ-ઋસિઃ અમૃતાદિકં વિરાટ્ છન્દસ્ ત્રૈલોક્ય-મોહનો હરિર્ દેવતા નારદાદિભિર્ મુનિભિઃ કથિતા

અઙ્ગ-વિધિં દર્શયતિ-
વસુ-મિત્ર-ભૂધર-ગજાત્મ-દિઙ્મયૈર્
મમનુ-વર્ણકૈસ્ ત્રિપુટ-સંસ્થિતૈઃ પૃથક્ ।
નિજ-જાતિ-યુઙ્-નિગદિતં ષડ્-અઙ્ગકં
ક્રિયયૈવ તત્ ખલુ જનાનુરઞ્જનમ્

વસુઃ = 8, મિત્રઃ = 12, ભૂધરઃ = 7, ગજઃ = 8, આત્મા = 1, દિક્ = 10 । એતત્ સઙ્ખ્યાકૈર્ મન્ત્રાક્ષરૈસ્ ત્રિપુટ-સંસ્થિતૈઃ । તથા ચ ઐં હ્રીં શ્રીં દ્રીં વ્રીં જ્રીં ઝ્રીં જય-કૃષ્ણ ઐં હ્રીં શ્રીં હૃદયાય નમઃ । ઐં હ્રીં શ્રીં જય-કૃષ્ણ-નિરન્તર-ક્રીડાસક્ત ઐં હ્રીં શ્રીં શિરસે સ્વાહા - ઇત્ય્ આદિ ક્રિયયૈવ ષડ્-અઙ્ગ-ક્રિયયૈવ સર્વ-જનાનુરાગં જનયતિ

ન્યાસમ્ આહ-
અથ સંવિશોધ્ય તનુ-મુક્ત-માર્ગતઃ
વિરચય્ય પીઠમ્ અપિ ચ સ્વ-વર્ષ્મણા ।
કરયોર્ દશાક્ષર-વિધિ-ક્રમાન્ ન્યસેત્
સ ષડ્-અઙ્ગ-સાયકમ્ અનઙ્ગ-પઞ્ચકમ્

અથાનન્તરં તનું શરીરમ્ ઉક્ત-માર્ગતઃ પૂર્વોક્ત-ભૂત-શુદ્ધ્યાઃ પ્રકારેણ સંશોધ્યાનન્તરં સ્વ-વર્ષ્મણા સ્વ-શરીરેણ પીઠમ્ આરચય્ય કરયોઃ કર-યુગલે દશાક્ષરોક્ત-પ્રકારેણ ષડ્-અઙ્ગ-ષટ્કં સાયકાન્ ચ શોષણાદીન્ બાણાન્ અનઙ્ગ-પઞ્ચકં કામ-બીજ-મન્મથ-કન્દર્પ-મકર-ધ્વજ-મનોભૂત-સંજ્ઞકં કામ-પઞ્ચકં ન્યસેત્

ઇમમ્ એવાર્થં વિવિચ્ય દર્શયતિ-
મનુના ત્રિશો ન્યસતુ સર્વતસ્ તનૌ
સ્મર-સમ્પુટૈસ્ તદ્ અનુ માતૃકાક્ષરૈઃ ।
દશ-તત્ત્વકાદિ-દશ-વર્ણ-કીર્તિતં
ત્વ્ અથ મૂર્તિ-પઞ્જર-વસાનમ્ આચરેત્

મનુના મૂલ-મન્ત્રેણ પૂર્વં શરીરે ત્રિ-વ્યાપકં કુર્યાત્ । તદ્-અનન્તરં પ્રતિવર્ણં કામ-બીજ-પુટિતૈર્ માતૃકાક્ષરૈઃ ત્રિશો ન્યસતુ । દશ-વર્ણ-કીર્તિતં દશાક્ષરોક્ત-દશ-તત્ત્વકાન્ ન્યસેત્ । તત્ત્વ-ન્યાસાદિ-મૂર્તિ-પઞ્જરાન્તં વિન્યસ્ય

સૃજતિ સ્થિતી દશ-ષડ્-અઙ્ગ-સાયકાન્
ન્યસતાત્ તતો ઽન્યદ્ અખિલં પુરોક્તવત્ ।
પ્રવિધાય સર્વ-ભુવનૈક-સાક્ષિણં
સ્મરતાન્ મુકુન્દમ્ અનવદ્ય-ધીર-ધીઃ

સૃષ્ટિ-સ્થિતી સમાચરેત્ દશાઙ્ગાનિ ષડ્-અઙ્ગાનિ બાણાંશ્ ચ દેહે વિન્યસેત્ । તદ્-અનન્તરમ્ આત્માર્ચનાદ્ય્-અખિલં પૂર્વવત્ કૃત્વા સકલ-લોક-દ્રષ્ટારં શ્રી-કૃષ્ણં સ્મરતાત્ ચિન્તયતુ, નિર્મલાસ્થિરા બુદ્ધિર્ યસ્ય સ તથા તાદૃશઃ સાધકઃ

ધ્યાનમ્ આહ-
અથ ભૂધરોદધિ-પરિષ્કૃતે મહો-
ન્નત-શાલ-ગોપુર-વિશાલ-વીથિકે ।
ઘન-ચુમ્બ્ય્-ઉદગ્રસિત-સૌધ-સઙ્કુલે
મણિ-હર્મ્ય-વિસ્તૃત-કપાટ-વેદિકે

અથાનન્તરં સ્વકે પુરે મણિ-મણ્ડપે સુર-પાદપસ્ય કલ્પ-વૃક્ષસ્યાધો મણિ-મય-ભૂતલે પરિસ્ફુરત્ પૃથુ-સિંહ-વક્ત્ર-ચરણામ્બુજાસને સ્થૂલ-સિંહ-મુખાકાર-પાદાન્વિત-પીઠ-પદ્માસને સમુપવિષ્ટમ્ અચ્યુતમ્ અભિચિન્તયેત્ । કીદૃશે પુરે ? ભૂધરાઃ પર્વતાઃ ઉદધિઃ સમુદ્રઃ એતૈઃ પરિષ્કૃતે વેષ્ટિતે તથા મહોન્નતઃ અત્યુચ્ચઃ શાલઃ પ્રકારો ગોપુરં બહિર્-દ્વારં ચ યત્ર તસ્મિન્ તથા વિશાલા મહતી વીથિકા પન્થાઃ યત્ર તત્ર કર્મધારયઃ તથા મેઘ-સ્પર્શિ અતિશુદ્ધ-ધવલ-ગૃહ-વ્યાપ્તે તથા મણિ-મય-ગૃહે વિસ્તીર્ણાઃ કપાટાઃ તથા વેદિકા પરિષ્કૃત-ભૂમિર્ યત્ર તત્ર

પુનઃ કીદૃશે પુરે ?
દ્વિજ-ભૂપ-વિટ્-ચરણ-જન્મનાં ગૃહૈર્
વિવિધૈશ્ ચ શિલ્પિ-જન-વેશ્મભિસ્ તથા ।
ઇભસપ્ત્યુરભ્રખરધેનુસૈર્ભચ્-
છગલાલયૈશ્ ચ લસિતૈઃ સહસ્રશઃ

સહસ્રશો લોકૈર્ બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્ય-શૂદ્રાણાં નાના-પ્રકાર-ગૃહૈઃ તથા શિલ્પિ-જનાનાં ગૃહસ્ તથા હસ્ત્ય્ અશ્વમેષ-ગર્દભ-ધેનુ-મહિષ-ચ્છગલાનાં ગૃહૈઃ શોભિતે

પુનઃ કીદૃશે ?
વિવધાપણાશ્રિત-મહાજનાહૃત-
ક્રય-વિક્રય-દ્રવિણ-સઞ્ચયાઞ્ચિતે ।
જનમાનસાહૃતિ-વિદગ્ધ-સુન્દરી-
જન-મન્દિરૈઃ સુરુચિરૈશ્ ચ મણ્ડિતે

નાના-પ્રકાર-વિપણિ-સમાશ્રિતે મહા-જનાહૃત-ક્રય-વિક્રય-દ્રવિણ-સંચય-વ્યાપ્તે । પુનઃ કીદૃશે ? જનાનાં ચિત્તાપહરણે ચતુરાઃ યે વેશ્યા-જનાસ્ તેષાં ગૃહૈઃ શોભમાનૈર્ અલઙ્કૃતે

પુનઃ કીદૃશે પુરે ?
પૃથુ-દીર્ઘકા-વિમલ-પાથસિ સ્ફુરદ્-
વિકચારવિન્દ-મકરન્દ-લમ્પટૈઃ ।
વર-હંસ-સારસ્-રથાઙ્ગનામભિર્
વિહગૈર્ વિઘુષ્ટ-કકુભિ સ્વકે પુરે

સ્થૂલ-સરોવર-નિર્મલોદકે દેદીપ્યમાન-વિકસિત-કમલ-મકરન્દાખ્ય-રસ-લોલુપૈઃ શ્રેષ્ઠ-હંસ-સારસ-ચક્રવાક-સંજ્ઞકૈઃ પક્ષિભિર્ ધ્વનિતા દિશો યસ્મિન્

પુનઃ કીદૃશે મણિ-મણ્ડપે ?
સુરપાદપૈઃ સુરભિ-પુષ્પ-લોલુપ-
ભ્રમરાકુલૈર્ વિવિધ-કામદૈર્ નૄણામ્ ।
શિવ-મન્દ-મારુત-ચલચ્-છિખૈર્ વૃતે
મણિ-મણ્ડપે રવિ-સહસ્ર-પ્રભે

કલ્પ-વૃક્ષૈઃ સુગન્ધિ-પુષ્પ-લુબ્ધ-ભ્રમર-વ્યાપ્તૈર્ મનુષ્યાણાં વિવિધ-કામદૈઃ શુભ-મન્દ-મારુત-ચલદ્-અગ્ર-ભાગૈસ્ તૈર્ વેષ્ટિતે । સૂર્ય-સહસ્ર-માન-પ્રભે

પુનઃ કીદૃશે ?
મણિ-દીપિકા-નિકર-દીપિતાન્તરે
તનુ-ચિત્ર-વિસ્તૃત-વિતાન-શાલિનિ ।
લલિતે પિકસ્વર-વિચિત્ર-દામભિઃ
સુસુગન્ધિ ગન્ધ-સલિલોક્ષિત-સ્થલે

મણિર્ એવ દીપિકા તસ્યાઃ સમૂહે પ્રકાશિત-મધ્ય-ભાગે । પુનઃ કીદૃશે ? સૂક્ષ્મ-વિચિત્ર-વિસ્તીર્ણ-ચન્દ્રાતપ-યુક્તે । પુનઃ કીદૃશે ? વિકસિત-નાના-પ્રકાર-પુષ્પ-માલાભિઃ શોભિતે અતિસુરભિ-સલિલ-સિક્ત-સ્થાને

પુનઃ કીદૃશે ?
પ્રમદા-શતૈર્ મદ-વિઘૂર્ણિતેક્ષણૈર્
મદ-જાલસૈઃ કર-વિલોલ-ચામરૈઃ ।
અભિસેવિતે સ્ખલિત-મઞ્જુ-ભાષિતૈઃ
સ્તન-ભાર-ભઙ્ગુર-કૃશાવલગ્નકૈઃ

સ્ત્રી-શતૈર્ મદ-વિઘૂર્ણિત-નેત્રૈર્ મદ-જનિતાલસ્ય-સહિતૈઃ હસ્ત-સ્થિત-ચઞ્ચલ-ચામરૈર્ ઈષત્-સ્ખલિત-મનોહર-વચનૈઃ સ્તન-ભાર-નમ્ર-સૂક્ષ્મ-મધ્ય-પ્રદેશૈઃ પરિતઃ સેવિતે

કથમ્ભૂતસ્ય સુરપાદપસ્ય ?
અવિરામ-ધાર-મણિ-વર્ય-વર્ષિણઃ
શ્રમ-હાનિદામૃત-રસ-ચ્યુતો ઽપ્ય્ અધઃ ।
સુર-પાદપસ્ય મણિ-ભૂતલોલ્લસત્
પૃથુ-સિંહ-વક્ત્રચરણામ્બુજાસને

અવિશ્રાન્ત-મણિ-શ્રેષ્ઠ-ધારા-વર્ષિણઃ । પુનઃ કીદૃશસ્ય ? શ્રમ-હાનિકરામૃત-રસ-શ્રાવિણઃ

કીદૃશમ્ અચ્યુતમ્ ?
અભિચિન્તયેત્ સુખ-નિવિષ્ટમ્ અચ્યુતં
નવ-નીલ-નીર-રુહ-કોમલ-ચ્છવિમ્ ।
કુટિલાગ્ર-કુન્તલ-લસત્-કિરીટકં
સ્મિત-પુષ્પ-રત્ન-રચિતાવતંસકમ્

નૂતન-નીલોત્પલ-રમ્ય-કાન્તિમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? કુટિલાગ્ર-કેશેષુ સ્ફુરત્ કિરીટં યસ્ય તમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સ્મિતમ્ ઈષદ્ વિકસિતં પુષ્પં રત્નાનિ ચ તે રચિતો ઽવતંસો યેન તમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
સુલલાટમ્ ઉન્નસમુદઞ્ચિત-ભ્રુવં
વિપુલારુણાયત-વિલોલ-લોચનમ્ ।
મણિ-કુણ્ડલાસ્ર-પરિદીપ્ત-ગણ્ડકં
નવ-બન્ધુ-જીવ-કુસુમારુણાધરમ્

તથા શોભમાન-લલાટં તથા ઉચ્ચ-નાસિકમ્ ઉદ્ગચ્છદ્-ભ્રૂ-લતાકમ્, તથા સ્થૂલારુણ-વર્ણ-દીર્ઘ-ચઞ્ચલ-નયનં, તથા મણિ-મય-કુણ્ડલ-કિરણ-પરિશોભિત-ગણ્ડ-સ્થલં યથા નૂતન-બન્ધુ-જીવ-પુષ્પ-સદૃશારુણાધરમ્

પુનઃ કીદૃશં પરમેશ્વરમ્ ?
સ્મિત-ચન્દ્રિકોજ્જ્વલિત-દિઙ્મુખં સ્ફુરત્
પુલક-શ્રમામ્બુ-કણ-મણ્ડિતાનનમ્ ।
સ્ફુરદ્-અંશુ-રત્ન-ગણ-દીપ્ત-ભૂષણોત્-
તમ-હાર-દામભિર્ ઉપસ્કૃતાંસકમ્

હાસ-ચન્દ્ર-કિરણ-ધવલી-કૃત-દિઙ્-મુખં તથા સ્ફુરદ્-રોમાઞ્ચ-જન્ય-પ્રસ્વેદ-બિન્દુ-શોભિત-વદનમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? સ્ફુરદ્-દેદીપ્યમાન-કિરણ-રત્ન-સમૂહ-પ્રકાશમાન-ભૂષણ-શ્રેષ્ઠ-હાર-માલાભિઃ શોભિત-સ્કન્ધમ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
ઘન-સાર-કુઙ્કુમ-વિલિપ્ત-વિગ્રહં
પૃથુ-દીર્ઘ-ષડ્-દ્વય-ભુજા-વિરાજિતમ્ ।
તરુણાબ્જ-ચારુ-ચરણાબ્જ-મઙ્ગલોન્-
મથિતાઙ્ગમ્ અઙ્કગ-કરામ્બુજ-દ્વયમ્

પુનશ્ ચન્દન-કુઙ્કુમાભ્યાં પરિલિપ્ત-શરીરં પુનઃ સ્થૂલ-દીર્ઘ-દ્વાદશ-હસ્તૈર્ વિરાજિતં તથા નૂતનારુણ-વર્ણ-પદ્મ-સદૃશ-ચરણ-પદ્મં પુનઃ કામ-પીડિત-દેહં પુનઃ સ્વાઙ્કે આરોપિત-હસ્ત-દ્વયમ્

સ્વાઙ્ક-સ્થ-ભીષ્મક-સુતોરુ-યુગાન્તર-સ્થલં
તાં તપ્ત-હેમ-રુચિમ્ આત્મ-ભુજામ્બુજાભ્યામ્ ।
શ્લિષ્યન્તમ્ આર્દ્ર-જઘનામ્ ઉપગૂહમાનામ્
આત્માનમ્ આયત-લસત્-કર-પલ્લવાભ્યામ્

પુનઃ સ્વાઙ્કે સ્થિતાયા રુક્મિણ્યા ઊરુ-દ્વયાભ્યન્તરે વિદ્યમાનં । પુનસ્ તાં રુક્મિણીં તપ્ત-સુવર્ણ-કાન્તિં સ્વીય-હસ્ત-પદ્માભ્યામ્ આલિઙ્ગન્તમ્ । કીદૃશીં તામ્ ? આર્દ્ર-જઘનામ્ પુનર્ આત્માનમ્ શ્રી-કૃષ્ણં દીર્ઘ-મનોહર-પાણિ-પલ્લવાભ્યાં આલિઙ્ગન્તીમ્

આનન્દોદ્રેક-નિઘ્નાં મુકુલિત-નયનેન્દીવરાં સ્રસ્ત-ગાત્રીં
પ્રોદ્યદ્-રોમાઞ્ચ-સાન્દ્ર-શ્રમ-જલ-કણિકા-મૌક્તિકાલઙ્કૃતાઙ્ગીમ્ ।
આત્મન્ય્ આલીન-બાહ્યાન્તર-કરણ-ગણામ્ અઙ્ગકૈર્ નિસ્તરઙ્ગૈર્
મજ્જન્તીં લીન-નાના-મતિમ્ અતુલ-મહાનન્દ-સન્દોહ-સિન્ધૌ

પુનઃ સ્વાત્માનન્દોદ્રેક-વ્યાપ્તાં । પુનઃ મુદ્રિત-નયન-નીલોત્પલાં । પુનઃ પ્રોદ્યત્-તનુ-પુલક-જન્ય-નિવિડ-પ્રસ્વેદ-બિન્દુ-રૂપ-મૌક્તિક-શોભિત-દેહાં । પુનઃ આત્મનિ શ્રી-કૃષ્ણે સમ્યગ્-વિલીન-બાહ્યાભ્યન્તરેન્દ્રિય-સમૂહાં । પુનર્ વ્યાપાર-રહિતૈઃ શરીરઆવયવૈર્ અતિશયિત-મહાનન્દ-સમૂહ-સાગરે નિમગ્નાં । પુનઃ વિગત-ચઞ્ચલ-મતિમ્

પુનઃ કીદૃશં પરમેશ્વરમ્ ?
સત્યાજામ્બવતીભ્યાં
દિવ્ય-દુકૂલાનુલેપનાભરણાભ્યામ્ ।
મન્મથ-શર-મથિતાભ્યાં
મુખ-કમલ-ચઞ્ચલ-લોચન-ભ્રમરાભ્યામ્

સત્યભ્હામા-જામ્બવતીભ્યામ્ આલિઙ્ગનમ્ । કથમ્ભૂતાભ્યામ્ ? ઉત્કૃષ્ટાનિ પટ્ટ-વસ્ત્રાનુલેપનાભરણાનિ યયોસ્ તાભ્યાં । પુનઃ કામ-શર-પીડિતાભ્યાં । પુનઃ કૃષ્ણ-મુખ-વિષયક-ચઞ્ચલ-નેત્ર-ભ્રમરાભ્યામ્

ભુજગ-યુગલાશ્લિષ્ટાભ્યાં
શ્યામારુણ-લલિત-કોમલાઙ્ગ-લતાભ્યામ્ ।
આશ્લિષ્ટ્મ્ આત્મ-દક્ષિણ-
વામ-ગતાભ્યાં કરોલ્લસત્ કમલાભ્યામ્

પુનઃ પરમેશ્વરસ્ય ભુજ-યુગલેનાલિઙ્ગિતાભ્યામ્ । યથા-ક્રમ-નીલારુણ-વર્ણે મનોહરે કોમલે ચાઙ્ગ-લતે યયોસ્ તાભ્યાં । પુનઃ પરમેશ્વરસ્ય દક્ષિણ-વામ-ગતાભ્યાં । પુનઃ પાણિ-સ્ફુરિત-પદ્માભ્યામ્

પુનઃ કીદૃશમ્ ?
પૃષ્ટગયા કલિન્દ-સુતયા કર-કમલ-યુજા
સમ્પરિરબ્ધમ્ અઞ્જન-રુચા મદન-મથિતયા ।
પદ્મ-ગદા-રથાઙ્ગ-દર-ભૃદ્-ભુજ-યુગલં
દોર્-દ્વય-સક્ત-વંશ-વિલસન્-મુખ-સરસિ-રુહમ્

પરમેશ્વર-પૃષ્ઠ-દેશ-વર્તિન્યા યમુનયા હસ્ત-ધૃત-કમલયા સમાલિઙ્ગિતમ્ । કિમ્ભૂતયા શ્યામયા ? પુનઃ કામ-પીડિતયા । પુનઃ કીદૃશં પરમેશ્વરમ્ ? પદ્મ-ગદા-શઙ્ખ-ચક્ર-યુક્ત-હસ્ત-ચતુષ્ટયં હસ્ત-દ્વય-ધૃત-વંશ-વિલસન્-મુખ-કમલમ્

દિક્ષુ બહિઃ સુરર્ષિ-યતિભિઃ ખેચર-પરિવૃઢૈર્
ભક્તિ-ભરાવનમ્ર-તનુભિઃ સ્તુતિ-મુખર-મુખૈઃ ।
સન્તત-સેવ્યમાનમ્ અમનોવચન-વિષયકમ્
અર્થ-ચતુષ્ટય-પ્રદમ્ અમું ત્રિભુવન-જનકમ્

તૃતીય-પટલોક્ત-ક્રમેણેત્ય્ અર્થઃ । પુનઃ બહિર્ દિક્ષુ દેવર્ષિ-યતિભિઃ ખેચર-મુખ્યૈર્ ભક્ત્ય્-અતિશય-નમ્ર-દેહૈઃ । પરિવૃઢૈઃ પ્રધાનૈઃ સ્તુતિભિઃ વાચાલ-વદનૈર્ નિરન્તરં સેવિતં પુનઃ મનસો વાચામ્ અગોચરં પુનર્ ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષ-ફલ-ચતુષ્ટય-પ્રદં પુનસ્ ત્રૈલોક્ય-જનકમ્

સાન્દ્રાનન્દ-મહાબ્ધિ-મગ્નમ્ અમલ-ધામ્નિ સ્વકે ઽવસ્થિતં
ધ્યાત્વૈવં પરમં પુમાંસમ્ અનઘાત્ સમ્પ્રાપ્ય દીક્ષાં ગુરોઃ ।
લબ્ધ્વામું મનુમ્ આદરેણ સિત-ધીર્ લક્ષં જપેદ્ યોષિતાં
વાર્તાકર્ણન-દર્શનાદિ-રહિતો મન્ત્રી ગુરૂણામ્ અપિ

પુનર્ નિવિડાનન્દ-મહા-સમુદ્ર-મગ્નમ્ । સ્વીયે નિર્મલે તેજસિ-તદ્-રૂપેણાવસ્થિતમ્ એવમ્ ઉક્ત-રૂપં પરમેશ્વરં વિચિન્ત્ય નિષ્પાપાત્ ગુરોર્ દીક્ષા-મન્ત્રોપદેશ-વિધિં પ્રાપ્યામું મન્ત્રં લબ્ધ્વા તીક્ષ્ણ-બુદ્ધિઃ આદરાત્ લક્ષમ્ એકં જપેત્ । કીદૃશઃ સાધકઃ ? સ્ત્રીણાં વૃદ્ધાનામ્ અપિ કથા-શ્રવણ-નિરીક્ષણ-પરાઙ્મુખઃ

હોમં સેવાં ચાહ-
જુહુયાચ્ ચ દશાંશકં હુતાશે
સસિતાક્ષૌદ્ર-ઘૃતેન પાયસેન ।
પ્રથમોદિત-પીઠ-વર્યકે ઽમું
પર્યજેન્ નિત્યમ્ અનિત્યતા-વિમુક્તયે

હુતાશે વહ્નૌ દશાંશકં । અયુતમ્ એકં શર્કરા-મધુ-ઘૃત-યુક્તેન પરમાન્નેન જુહુયાત્ । કિં ચ પૂર્વોક્ત-દશાષ્ટાદશાક્ષર-કથિતે પીઠ-શ્રેષ્ઠે નિત્યમ્ અમું યજેત્ । કિમ્ અર્થમ્ ? અનિત્યઃ સંસારસ્ તસ્ય પરિહરણાય

આરભ્યાથ વિભૂતિ-ન્યાસ-ક્રમતઃ શરાન્તમ્ અભ્યર્ચ્ય ।
મૂર્ત્ય્-આદ્ય્-અઙ્ગાન્તં ચાત્માનં વિંશત્ય્-અર્ણોદિત-યન્ત્ર-વરે

મધ્ય-બીજં પરિતો વરુણેન્દુ-યમેન્દ્ર-દિક્ષુ સંલિખ્ય ।
બીજ-ચતુષ્કં તદ્ અપિ ચત્વારિંશદ્ભિર્ અક્ષરૈર્ દ્વ્ય્-અધિકૈઃ

શિષ્ટૈઃ પ્રવેષ્ટ્ય શિવ-હરિ-વસ્વ્-આદ્ય્-અશ્રિષ્વ્ અથ ક્રમાદ્ વિલિખેત્ ।
વાઙ્-માયા-શ્રી-મન્ત્રાસ્ તદ્વદ્ રક્ષો ઽમ્બુપાનિલાશ્રિષુ ચ

શેષં પૂર્વોદિતવદ્ વિધાય પીઠં યથાવદ્ અભ્યર્ચ્ય ।
સઙ્કલય્ય મૂર્તિમ્ અત્રાવાહ્યાભ્યર્ચયતુ મધ્ય-બીજે તમ્

આરભ્યેત્ય્ આદિ વિભૂતિ-પઞ્જરમ્ આરભ્ય ન્યાસ-ક્રમેણ બાણ-પર્યન્તં પૂજયિત્વા મૂર્તિ-ન્યાસમ્ આરભ્યાઙ્ગ-ન્યાસ-પર્યન્તં ચાત્મ-રૂપં સમ્પૂજ્ય પૂર્વોક્ત-વિંશત્ય્-અક્ષર-મન્ત્રોક્તં યન્ત્ર-શ્રેષ્ઠ-કર્ણિકા-મધ્ય-સ્થિત-વહ્નિ-પુર-યુગ-મધ્યે મધ્યમ-બીજ-મધ્યે બીજમ્ ઇતિ પાઠ-સ્વરસાત્ હલ્-લેખા-બીજમ્ ઇતિ રુદ્રધર-ગોવિન્દ-મિશ્ર-પ્રભૃતયઃ । પરસ્તહ્-મધ્યમ-બીજમ્ ઇતિ પાઠે કામ-બીજં વિલિખ્ય તત્-પરિતશ્ ચ પશ્ચિમોત્તર-પૂર્વ-દક્ષિણ-દિક્ષુ બીજ-ચતુષ્કં દ્રીં ત્રીં જીં ઝ્રીં ઇતિ બીજ-ચતુષ્ટયં વિલિખ્ય તદ્ અપિ બીજ-ચતુષ્ટયં દ્વિ-ચત્વારિંશત્ જપાદિ-સ્વાહાન્તૈઃ શિષ્ટૈર્ મન્ત્રાક્ષરૈર્ ઉપરિ વેષ્ટયેત્ । અનન્તરં શિવ ઈશાનઃ હરિર્ ઇન્દ્રઃ પૂર્વાદિ દિગ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વસુર્ અગ્નિઃ આગ્નેયાદિક એવં નૈરૃતી-વારુણી-વાયવી-દિગ્
એતેષુ કોણેષુ ક્રમેણ વાગ્-ભવ-ભુવનેશ્વરી-શ્રી-બીજાનિ ત્રિર્ આવૃત્ય વિલિખેત્ ।
અવશિષ્ટં પીઠ-વિધાનં પૂર્વવત્ સમાપ્ય પીઠં યથાવત્ પૂજયિત્વા તત્ર પીઠે કર્ણિકા-મધ્ય-સ્થિત-કામ-બીજે રુક્મિણી-વલ્લભ-મૂર્તિં સઙ્કલ્પ્ય ધ્યાત્વા તમ્ આવાહ્ય પૂજયેત્ ॥ ક્ર્દ્ચ્_8.82-85 ॥
મુખ-દક્ષ-સવ્ય-પૃષ્ઠગ-બીજેષ્વ્ અર્ચ્યાસ્ તુ શક્તયઃ ક્રમશઃ ।
રુક્મિણ્ય્-આદ્યાઃ ષટ્સ્વ્ અથ કોણેષ્વ્ અઙ્ગાનિ કેશરેષુ શરાન્

અનન્તરં દેવસ્ય સન્-મુખ-દક્ષિણ-વામ-પૃષ્ઠ-પ્રદેશ-ગતેષુ બીજ-ચતુષ્ટયેષુ રુક્મિણ્ય્-આદ્યાઃ શક્તયઃ પૂજ્યાઃ ષટ્-કોણેષુ અઙ્ગાનિ કેશરેષુ શરાન્ પૂજયેત્

લક્ષ્મ્ય્-આદ્યા દલ-મધ્યેષ્વ્ અગ્ન્ય્-આદિષુ તદ્ બહિર્ ધ્વજ-પ્રમુખાન્ ।
અગ્રે કેતું શ્યામ પૃષ્ઠે વિપમ્ અરુણમ્ અમલ-રક્ત-રુચી

પાર્શ્વ-દ્વયે નિધીશૌ સન્તત-ધારાભિવૃષ્ટ-ધન-પુઞ્જૌ ।
હેરમ્બ-શાસ્તૃ-દુર્ગા-વિષ્વક્સેનાન્ વિદિક્ષુ વહ્ન્ય્-આદિ

વિદ્રુમ-મરકત-દૂર્વા-સ્વર્ણાભાન્ બહિર્ અથેન્દ્ર-વજ્રાદ્યાન્ ।
યજન-વિધાનમ્ ઇતીરિતમ્ આવૃતિ-સપ્તક-યુતં મુકુન્દસ્ય

અગ્ન્ય્-આદિ-પત્ર-મધ્યેષુ લક્ષ્મ્ય્-આદ્યા પૂજ્યાઃ । તત્ર બહિર્-ભાગે ધ્વજ-પ્રભૃતીન્ પૂજયેત્ । અનન્તરં દેવસ્ય સન્-મુખે શ્યામ-વર્ણ-કેતુ-નામાનં ગણં પૂજયેત્ । દેવ-પૃષ્ઠ-ભાગે અરુણ-વર્ણં ગરુડં પૂજયેત્ । દેવ-પાર્શ્વ-દ્વયે નિર્મલ-રક્ત-રુચીર્ નિધીશ્વરૌ પૂજ્યૌ કીદ્ર્શૌ ? નિરન્તર-ધારાભિર્ વૃષ્ટ-ધન-સમૂહૌ ।
વહ્ન્ય્-આદિ-વિદિક્ષુ હેરમ્બાદીન્ પ્રવાલાદિ-વર્ણાન્ પૂજયેત્ । અનન્તરં બહિર્-દિક્ષુ ઇન્દ્રાદિ-લોક-પાલાન્ તથા વર્જાર્દ્ય્-આયુધાનિ પૂજયેત્ । ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ મુકુન્દસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્યાવરણ-સપ્તકં પૂજા-વિધાનં કથિતમ્ ઇતિ ॥ ક્ર્દ્ચ્_8.87-89 ॥
ઇત્ય્ અર્ચયન્ન્ અચ્યુતમ્ આદરેણ
યો ઽમું ભજેન્ મન્ત્રવરં જિતાત્મા ।
સો ઽભ્યર્ચ્ય દિવ્ય-જનૈર્ જનાનાં
હૃન્-નેત્ર-પઙ્કેરુહ-તિગ્મ-ભાનુઃ

ઇતિ અમુના પ્રકારેણ યો જિતેન્દ્રિયો અચ્યુતં કૃષ્ણં ભક્ત્યા પૂજયન્ અમું મન્ત્ર-શ્રેષ્ઠં સેવતે સ પુરુષઃ સુરૈર્ અપિ પૂજ્યતે । કીદૃશઃ ? લોકાનાં હૃદય-પદ્મ-લોચન-પદ્મયોઃ સૂર્યઃ સર્વ-જન-વશીકરણ-મન્ત્રઃ સમર્થ ઇત્ય્ અપિ પાઠઃ

સિત-શર્કરોત્તર-પયઃ-પ્રતિપત્ત્યા
પરિતર્પયેદ્ દિન-મુખે દિન-શસ્તમ્ ।
સલિલૈઃ શતં શત-મખ-શ્રિયમ્ એષ
સ્વ-વિભૂત્ય્-ઉદન્વતિ કરોત્ય્ ઉદ-બિન્દુમ્

સિત-શર્કરા-પ્રધાન-પ્રતિપત્ત્યા દુગ્ધ-બુદ્ધ્યાઃ જલૈર્ એવ દિન-મુખે પ્રાતઃ-કાલે પ્રતિદિનં શત-કૃત્વસ્ તં તર્પયેત્ । અનન્તરં સાધકઃ સ્વાધિપત્ય-સમુદ્રે ઇન્દ્રસ્ય લક્ષ્મીં જલ-બિન્દુવત્

વિદલ-હલૈઃ સુમનસઃ સુમનોભિર્
ઘનસાર-ચન્દન-બહુ-દ્રવ-મગ્નૈઃ ।
મનુનામુના હવનતો ઽયુત-સઙ્ખ્યં
ત્રિજગત્ પ્રિયઃ સ મનુવિત્ કવિરાટ્ સ્યાત્

અનેન મન્ત્રેણ સુમનસો જાતી-માલતીનામ્ અધેયસ્ય સુમનોભિઃ પુષ્પૈઃ વિકસિ । તૈઃ કર્પૂર-યુક્ત-ચન્દનસ્ય બહુ-દ્રવ-વ્યાપ્તૈર્ અયુત-સઙ્ખ્યં હવનતો ઽયુત-હોમે ન સ મન્ત્રી ત્રૈલોક્યસ્ય પ્રિયઃ કવિ-શ્રેષ્ઠશ્ ચ ભવતિ

ધ્યાનાદ્ એવાસ્ય સદ્યસ્ ત્રિદશ-મૃગ-દૃશોર્ વશ્યતાં યાન્ત્ય્ અવશ્યં
કન્દર્પાર્તાજપાદ્યૈઃ કિમ્ અથ ન સુલભં મન્ત્રતો ઽસ્માન્ નરસ્ય ।
સ્પર્ધામ્ ઉદ્ધૂય ચિત્રં મહદ્ ઇદમ્ અપિ નૈસર્ગિકીં શશ્વદ્ એનં
સેવેતે મન્ત્રિ-મુખ્યં સરસિજ-નિલયા ચાપિ વાચામ્ અધીશા

અસ્ય રુક્મિણી-વલ્લભસ્ય ધ્યાનાત્ શીઘ્રં ત્રિદશ-મૃગ-દૃશઃ દેવાઙ્ગના અવશ્યં વશ્યતામ્ આયાત્તતાં પ્રાપ્નુવન્તિ । કથમ્ભૂતાઃ ? કામ-પીડિતા । અથાનન્તરં જપ-હોમાદિનાસ્માત્ મન્ત્રાત્ સાધકસ્ય કિં ન સુલભમ્ । અપિ તુ સર્વમ્ એવ સુલભમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ, ઇદમ્ અપિ મહચ્ ચિત્રં યત્ સરસિજ-નિલયા લક્ષ્મીઃ વાચામ્ અધીશા સરસ્વતી ચ સ્વાભાવિકીમ્ અસૂયાં ત્યક્ત્વા નિત્યમ્ એનં સાધક-શ્રેષ્ઠં સેવેતે

આધિ-વ્યાધિ-જરાપમૃત્યુ-દુરિતૈર્ ભૂતૈઃ સમસ્તૈર્ વિષૈર્
દૌભાગ્યેન દરિદ્રતાદિભિર્ અસૌ દૂરં વિમુક્તશ્ ચિરમ્ ।
સત્-પુત્રૈઃ સુસુતાસુમિત્રનિવહૈર્ જુષ્ટોખિલાભિઃ સદા
સમ્પદ્ભિઃ પરિજુષ્ટ ઈડિત-યશા જીવેદ્ અનેકાઃ સમાઃ

કિં ચ મનો-દુઃખ-રોગ-જરાપમૃત્યુ-શોક-શૂન્યઃ સકલ-પ્રાણિભિર્ વિષૈઃ તથા દુરદૃષ્ટેન તથા દરિદ્રતાદિભિર્ અતિશયેન પરિત્યક્તો બહુ-કાલં વ્યાપ્ય-વિશિષ્ટ-પુત્ર-સમેતઃ સત્-પુત્રી-મિત્ર-સમૂહેન સેવિતઃ સદા સમૃદ્ધઃ ઈદિત-યશાઃ સ્તુત-યશાઃ અસૌ સાધકઃ અનેકાઃ સમા હાયનાનિ જીવેત્

મન્ત્રાન્તરેભ્યો ઽસ્યાતિશયિત્વમ્ આહ-
અખિલ-મનુષુ મન્ત્રા વૈષ્ણવા વીર્યવન્તો
મહિતતર-ફલાઢ્યાસ્ તેષુ ગોપાલ-મન્ત્રાઃ ।
પ્રબલતર ઇહૈષો ઽમીષુ સંમોહનાખ્યો
મનુર્ અનુપમ-સમ્પત્-કલ્પનાકલ્પ-શાખી

સર્વેષુ મન્ત્રેષુ વૈષ્ણવ-મન્ત્રા અતિશયેન સવીર્યાઃ તેષ્વ્ અપિ વૈષ્ણવ-મન્ત્રેષુ ગોપાલ-મન્ત્રા અતિપૂજિત-ફલ-યુક્તાઃ તેષ્વ્ અપિ ગોપાલ-મન્ત્રેષુ એષ સંમોહનાખ્ય-મન્ત્રઃ પ્રબલતરઃ પ્રકૃષ્ટ-બલ-યુક્તઃ । પુનઃ નિરુપમૈશ્વર્ય-દાનૈક-કલ્પ-વૃક્ષઃ

મનુમ્ ઇમમ્ અતિહૃદ્યં યો ભજેદ્ ભક્તિ-નમ્રો
જપ-હુત-યજનાદ્યૈર્ ધ્યાનવાન્ મન્ત્રિ-મુખ્યઃ ।
ત્રુટિત-સકલ-કર્મ-ગ્રન્થિર્ ઉદ્બુદ્ધ-ચેતાઃ
વ્રજતિ સ તુ પદં તન્ નિત્ય-શુદ્ધં મુરારેઃ

યો મન્ત્રિ-મુખ્યઃ સાધક-શ્રેષ્ઠઃ ધ્યાન-યુક્તઃ ભક્ત્યા આરાધ્યત્વ-જ્ઞાનેન ઇમં મન્ત્રં મનોહરં જપ-ધ્યાન-હોમાદિભિર્ ભજેત્ સ મુરારેસ્ તત્-પ્રસિદ્ધં પદં વ્રજતિ પ્રાપ્નોતિ મુરા અવિદ્યા તસ્યા નાશકસ્ય પદમ્ । કીદૃશં પદમ્ ? અવિનાશિ સર્વ-કાલુષ્ય-રહિતમ્ । સ કીદૃશઃ ? વિનાશિત-સકલ-કર્મ-બન્ધનઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? ઉદ્બુદ્ધ-ચેતા વસ્તુ-ગ્રહણોન્મુખ-ચિત્તઃ

અથ યોગમ્ આહ-
અઙ્ગીકૃત્યૈકમ્ એષાં મનુમ્ અથ જપ-હોમાર્ચનાદ્યૈર્ મનૂનામ્
અષ્ટાઙ્ગોત્સારિતારિઃ પ્રમુદિત-પરિશુદ્ધ-પ્રસન્નાન્તરાત્મા ।
યોગી યુઞ્જીત યોગાન્ સમુચિત-વિહૃતિ-સ્વપ્ન-બોધા હૃતિઃ સ્યાત્
પ્રાગાસ્યશ્ ચાસને સ્વે સુમૃદુનિ સમુખં મીલિતાક્ષો નિવિષ્ટઃ

એષાં મનૂનાં મન્ત્રાણાં મધ્યે એકં મનુમ્ મન્ત્ર-જપ-હોમાદિભિઃ સ્વીકૃત્ય વશીકૃત્ય અષ્ટાઙ્ગેન યમ-નિયમ-પ્રાણાયામ-પ્રત્યાહાર-ધ્યાન-ધારણા-સમાધિ-લક્ષણેન ઉત્સારિતાસ્ ત્યક્તાઃ કામ-ક્રોધાદયો ઽરયો યેન સ તથા હર્ષિત-નિર્મલ-પ્રસન્ન-ચિત્તો યોગી પ્રાગ્-વદનઃ સન્ યોગાન્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધાદીન્ કરોતુ । કીદૃશો યોગી ? યથોચિત-વિહાર-નિદ્રા-પ્રબોધાહારઃ । પુનઃ સ્વકીયે સુકોમલે આસને સમુપવિષ્ટઃ । પુનઃ કીદૃશઃ ? સુખેનાનાયસેન સંમીલિતે મુદ્રિતે અક્ષિણી યેન સઃ ॥97॥
વિશ્વં ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃકરણ-મયમિનેન્દ્વ્-અગ્નિ-રૂપં સમસ્તં
વર્ણાત્મૈતત્ પ્રધાને કલ-નયન-મયે બીજ-રૂપે ધ્રુવેણ ।
નીત્વા તત્-પુંસિ બિન્દ્વ્-આત્મનિ તમ્ અપિ પરાત્મન્ય્ અથો કાલ-તત્ત્વે
તં વૈ શક્તૌ ચિદ્-આત્મન્ય્ અપિ નયતુ ચ તાં કેવલે ધામ્નિ શાન્તે

એતદ્-વર્ણાત્મકં સમસ્તં વિશ્વં ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃ-કરણ-રૂપં સૂર્યેન્દ્વ્-અગ્નિ-રૂપં પ્રધાને પ્રકૃતિ-રૂપે કામ-બીજે પ્રણવેન નીત્વા તત્ર વિલીનં વિચિન્ત્ય તત્ કામ-બીજં બિન્દ્વ્-આત્મનિ પ્રસિદ્ધે ઽનુસ્વારાખ્યે તમ્ અપિ બિન્દ્વ્-આત્માનં નાદાખ્યે કાલ-તત્ત્વે પરમાત્મનિ સંહરેત્ તમ્ અપિ કાલ-તત્ત્વં ચિદ્-રૂપાયાં શક્તૌ સંહરેત્ તામ્ અપિ શક્તિં કેવલે તેજો-મયે સ્વ-પ્રકાશે ધામ્નિ તેજસિ શાન્તે સર્વોપદ્રવ-રહિતે નયતુ

કીદૃશે ?
નિર્દ્વન્દ્વે નિર્વિશેષે નિરતિશય-મહાનન્દ-સાન્દ્રે ઽવસાના-
પેતે ઽર્થે કૃષ્ણ-પૂર્વમલ-રહિત-ગિરાં શાશ્વતે સ્વાત્મનીત્થમ્ ।
સંહૃત્યાભ્યસ્ય બીજોત્તમમ્ અથ શનકૈર્ લીન-નિશ્વાસ-ચેતાઃ
પ્રક્ષીણાપુણ્ય-પુણ્યો નિરુપમ-પર-સંવિત્-સ્વરૂપઃ સ ભૂયાત્

નિર્દ્વન્દ્વે શીતોષ્ણાદિ-દ્વન્દ્વ-વિશેષ-રહિતે વિશેષો વૈધર્મ્યં તદ્-રહિતે અત્યન્તાનન્દ-ઘને અનન્તે કૃષ્ણ-ગોવિન્દાદિ-નિર્મલ-શબ્દાનાં પ્રતિપાદ્યે આત્મ-સ્વરૂપે ઇત્થમ્ અમુના પ્રકારેણ સંહૃત્ય સંહારં કૃત્વા કામ-બીજં જપન્ । અથાનન્તરં સ્વયમ્ એવ નિશ્ચલ-શ્વાસ-ચિત્તો ભૂત્વા પ્રક્ષીણ-પાપ-પુણ્યશ્ ચ ભૂત્વા સ યોગી નિરુપમઃ પરમ-સંવિન્-મયો ભવતિ

મૂલાધારે ત્રિ-કોણે તરુણતરણિભાભાસ્વરે વિભ્રમન્તં
કામં બાલાર્ક-કાલાનલ-જઠર-કુરઙ્ગાઙ્ક-કોટિ-પ્રભાસમ્ ।
વિદ્યુન્-માલા-સહસ્ર-દ્યુતિ-રુચિર-હસદ્-બન્ધુ-જીવાભિરામં
ત્રૈગુણ્યાક્રાન્ત-બિન્દું જગદ્-ઉદય-લયૈકાન્ત-હેતું વિચિન્ત્ય

ત્રિકોણાત્મકે મૂલાધારે ઉદ્યદ્-આદિત્યવત્ પ્રકાશમાને ભ્રમમાણં કામ-બીજં નૂતનાદિત્ય-પ્રલય-કાલીન-વહ્નિ-ચન્દ્ર-કોટિ-તુલ્ય-કાન્તિં પુનસ્ તડિન્-માલા-સહસ્ર-કાન્તિં પુનઃ નૂતન-પુષ્પિત-બન્ધુકવન્ મનોહરં સત્ત્વાદિ-ગુણ-ત્રયેણ વ્યાપ્તો ઽનુસ્વાર-સંજ્ઞકો બિન્દુર્ યેન તં પુનઃ વિશ્વોત્પત્તિ-નાશૈક-કારણમ્

તસ્યોર્ધ્વે વિસ્ફુરન્તીં સ્ફુટ-રુચિર-તડિત્-પુઞ્જ-ભાભાસ્વરાભામ્
ઉદ્ગચ્છન્તીં સુષુમ્ણા-સરણિમ્ અનુ-શિખામ્ આલલાટેન્દુ-બિમ્બમ્ ।
ચિન્-માત્રાં સૂક્ષ્મ-રૂપાં કલિત-સકલ-વિશ્વાં કલાં નાદ-ગમ્યાં
મૂલં યા સર્વ-ધામ્નાં સ્મરતુ નિરુપમાં હુઙ્કૃતોદઞ્ચિતેરઃ

તસ્ય કામ-બીજસ્ય ઉપરિ બિદ્નુ-ગત-કુણ્ડલિનીં શક્તિં દીપ્યમાનાં ચિન્તયતુ । કિમ્ભૂતામ્ ? પ્રવ્યક્ત-મનોહર-વિદ્યુત્-સહસ્રવત્ પ્રકાશમાન-કાન્તિં, પુનઃ લલાટ-ચન્દ્ર-બિમ્બાન્તં સુષુમ્ણા-રન્ધ્રં યાન્તીં, પુનઃ અનુ અનુગતા બીજ-ગત-બિઇમ્બાત્મકે વહ્નિ-શિખા જ્વાલા યસ્યાં સા તથા તામ્ । પુનઃ કિમ્ભૂતામ્ ? ચિત્-સ્વરૂપામ્ । પુનઃ દુર્લક્ષાં । પુનર્ આપ્ત-સકલ-વિશ્વાં । પુનઃ કલા-રૂપામ્ । પુનઃ નાદાનુમેયાં । પુનઃ સર્વ-તેજસાં મૂલ-ભૂતામ્ । કીદૃશો ઽધિકારી ? હુઙ્કારેણ ઉદઞ્ચિત ઊર્ધ્વમ્ ઉત્પાટિત ઇરો વાયુર્ અપાનાખ્યો યેન સ તથા

નીત્વા તા શનકૈર્ અધોમુખ-સહસ્રારારુણાબ્જોદર-
દ્યોતત્-પૂર્ણ-શશાઙ્ક-બિમ્બમ્ અમુતઃ પીયૂષ-ધારા-સૃતિમ્ ।
રક્તાં મન્ત્રમયીં નિપીય ચ સુધા-નિસ્યન્દ-રૂપાં વિશેદ્
ભૂયો ઽપ્ય્ આત્મ-નિકેતનં પુનર્ અપિ પ્રોત્થાય પીત્વા વિશેત્

તાં કુણ્ડલિનીં શક્તિં શનકૈર્ યથા સ્યાદ્ એવમ્ અધોમુખ-સહસ્ર-દલારુણ-કમલ-મધ્ય-દ્યોતમાન-પૂર્ણ-ચન્દ્ર-મણ્ડલં નીત્વા અસ્માચ્ ચન્દ્ર-બિમ્બાદ્ અમૃત-ધારા-વૃષ્ટિં રક્ત-વર્ણાં વર્ણાત્મિકામ્ અમૃત-સ્રવ-રૂપાં પાયયિત્વા આત્મ-નિકેતનં મૂલાધારે પ્રવેશયેત્ । ભૂયો ઽનન્તરમ્ અપિ તથૈવ તામ્ ઉત્થાપ્ય તથા કૃત્વા પુનસ્ તથા નિજ-સ્થાનં પ્રાપયેદ્ ઇતિ

એતાદૃશાભ્યાસસ્ય ફલમ્ આહ-
યો ઽભ્યસ્યત્ય્ અનુદિનમ્ એવમ્ આત્મનો ઽન્તં
બીજેશં દુરિત-જરાપમૃત્યુ-રોગાન્ ।
જિત્વાસૌ સ્વયમ્ ઇવ મૂર્તિમાન્ અનઙ્ગઃ
સંજીવેચ્ ચિર-મલિનીલકેશ-પાશઃ

યઃ પ્રત્યહમ્ અનેન પ્રકારેણ શરીર-મધ્યે કામ-બીજમ્ અભ્યસ્યત્ય્ આત્મનો ઽન્તં મનો-લયાન્તમ્ ઇદમ્ અભ્યસ્યતીતિ ક્રિયા-વિશેષણમ્ અસૌ સાધકઃ દુરિત-જરાપમૃત્યુ-રોગાન્ પરાભૂય સ્વયમ્ એવ દેહ-ધારિ-કન્દર્પો ભૂત્વા ચિર-કાલં જીવતિ । કીદૃશઃ ? ભ્રમર-વર્ણવત્ શ્યામ-કેશ-સમૂહઃ

સ્ફુટ-મધુર-પદાર્ણ-શ્રેણિર્ અત્યદ્ભુતાર્થા
ઝટિતિ-વદન-પદ્માદ્ વિસ્ફુરત્ય્ અસ્ય વાણી ।
અપિ ચ સકલ-મન્ત્રાસ્ તસ્ય સિધ્યન્તિ મઙ્ક્ષુ
વ્યુપરમ-ઘન-સૌખ્યૈકાસ્પદં વર્તતે સઃ

અસ્ય સાધકસ્ય મુખ-કમલાન્ શીઘ્રં સરસ્વતી પ્રભવતી । કિમ્ભૂતા ? પ્રવ્યક્ત-મનોહર-પદ-વર્ણ-સમૂહાત્મિકા અત્યાશ્ચર્ય-વિષયા કિન્તુ અસ્ય સાધકસ્ય મઙ્ક્ષુ અન્યે ઽપિ મન્ત્રાઃ સિધ્યન્તિ કિં ચ સ સાધકઃ અવિશ્રાન્ત-નિવિડ-સુખ-માત્ર-સ્થાન્ં ભૂત્વા તિષ્ઠતિ

ભ્રામ્યન્-મૂર્તિં મૂલ-ચક્રાદ્ અનઙ્ગ
સ્વાભિર્ ભાભીરક્ત-પીયૂષ-યુગ્ભિઃ ।
વિશ્વાકાશં પૂરયન્તં વિચિન્ત્ય
પ્રત્યાવેશ્યાસ્ તત્ર વશ્યાય સાધ્યાઃ

નાર્યો નરો વા નગરી સભાપિ વા
પ્રવેશિતાસ્ તત્ર નિશાત-ચેતસા ।
સ્યુઃ કિઙ્કરાસ્ તસ્ય ઝટિત્ય્ અનારતં
ચિરાય તન્ નિઘ્ન-ધિયો ન સંશયઃ

મૂલ-ચક્રાન્ મૂલાધારે અત્ર સપ્તમ્ય્-અર્થે પઞ્ચમી ભ્રમણ-મૂર્તિં કામ-બીજં સ્વકીયાભિર્ દીપ્તિભિર્ લોહિતામૃત-યુક્તાભિર્ બ્રહ્માણ્ડ-મધ્ય-પ્રદેશે પૂર્યમાણં ધ્યાત્વા નિશાત-ચેતસા તીક્ષ્ણ-મતિના તત્ર નારી-પ્રભૃતયઃ સાધ્યાવશ્યાર્થં પ્રત્યાવેશ્યાઃ પ્રક્ષેપ્તવ્યા । અનન્તરં તત્ર પ્રવેશિતાઃ પ્રવેશ-પ્રાપિતાઃ સ્ત્રી-પ્રભૃતયસ્ તન્-નિમગ્ન-ધિયસ્ તેન હૃત-ચિત્તાઃ । તસ્ય સાધકસ્ય શીઘ્રં ચિર-કાલમ્ આજ્ઞા-કારિણો ભવન્તિ નાત્ર સન્દેહઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_8.105-106 ॥
તરણિ-દલ-સનાથે શક્ર-ગોપારુણે યો
રવિ-શશિ-શિખિ-બિમ્બ-પ્રસ્ફુરચ્-ચારુ-મધ્યે ।
હૃદય-સરસિજે ઽમું શ્યામલં કોમલાઙ્ગં
સુસુખમ્ ઉપનિવિષ્ટં તં સ્મરેદ્ વાસુદેવમ્

તદ્-દ્વાદશ-દલ-યુક્તે હૃદય-કમલે ઇન્દ્ર-ગોપાખ્યો રક્ત-કીટ-વિશેષઃ તદ્વદ્ અરુણે સૂર્ય-વહ્નિ-ચન્દ્ર-મણ્ડલ-શોભિત-ચારુ-મધ્ય-પ્રદેશે અમું શ્યામ-વર્ણં કોમલાઙ્ગં સુકુમારાઙ્ગં સુખ-પ્રકારેણોપવિષ્ટં વાસુદેવં ચિન્તયેત્

પાદામ્ભોજ-દ્વયે ઽઙ્ગુલ્ય્-અમલ-કિશલયેષ્વ્ આબલૌ સન્-નખાનાં
સત્-કૂર્મોદાર-કાન્તૌ પ્રપદ-યુજિ લસજ્-જઙ્ઘિકા-દણ્ડયોશ્ ચ ।
જાન્વોર્ ઊર્વોઃ પિશઙ્ગે નવ-વસન-વરે મેખલા-દામ્નિ નાભૌ
રોમાવલ્યામ્ ઉદારોદર-ભુવિ વિપુલે વક્ષસિ પ્રૌઢ-હારે

આદિ-પુંસઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય પાદામ્ભોજમ્ આરભ્ય હસિતાન્તેષુ સ્થાનેષુ વક્ષ્યમાણેષુ શનૈર્ યથા સ્યાત્ તથા ઇતિ ક્રમતઃ સ્થાન-ક્રમતઃ સ્થાન-ક્રમેણ સ્વીયં મનઃ સ્થાપયતુ । તથા પાદ-પદ્મ-દ્વયે પ્રથમં મનઃ સ્થાપયેત્ । તદ્-અનન્તરં પૂર્વં પૂર્વં અપોહ્યાપર-સ્થાનેષુ મનો નિદધ્યાદ્ અઙ્ગુલ્ય એવામલ-કિશલયા નિર્મલ-પલ્લવાસ્ તેષુ । તદ્ અનુ નખાનાં શોભમાન-પઙ્ક્તૌ તદ્-અનુ પ્રપદ-યુજિ પાદ-દ્વયે । કીદૃશે ? કૂર્મ-પૃષ્ઠવદ્ ઉપરિ-ભાગે ઉન્નતે । તદ્-અનુ દેદીપ્યમાન-જઙ્ઘા-દ્વયે । તદ્-અનુ જાનુ-દ્વયે ઊરુ-દ્વયે પીત-વર્ણે નૂતન-વસ્ત્રયોઃ શ્રેષ્ઠે ક્ષુદ્ર-ઘણ્ટિકા-માલાયાં નાભિ-પ્રદેશે તન્-નિષ્ઠ-રોમ-પઙ્ક્તૌ ચ વિપુલોદર-સ્થાને મહાહાર-યુક્તે વિસ્તીર્ણે વક્ષસિ

શ્રીવત્સે કૌસ્તુભે ચ સ્ફુટ-કમલ-લસદ્-બદ્ધ-હૃદ્-દામ્નિ બાહ્વોર્
મૂલે કેયૂર-દીપ્તે જગદ્-અવન-પટૌ દોર્-દ્વયે કઙ્કણાઢ્યે ।
પાણિ-દ્વન્દ્વાઙ્ગુલિ-સ્થે ઽતિમધુર-રવ-સંલીન-વિશ્વે ચ વેણૌ
કણ્ઠે સત્-કુણ્ડલોસ્રસ્ફુટ-રુચિર-કપોલ-સ્થ-દ્વન્દ્વકે ચ

શ્રીવત્સે વિપ્ર-પાદાવઘાત-તર્જન્યોર્ધ્વ-રોમાત્મકે કૌસ્તુભે હૃદય-નિવિષ્ટ-મણિ-વિશેષે વિકસિત-પદ્મ-માલાયાં કેયૂર-શોભિત-બાહ્વોર્ મૂલે સંસાર-રક્ષણ-દક્ષે કઙ્કણ-યુક્તે બાહુ-દ્વયે હસ્ત-દ્વયાઙ્ગુલિ-નિષ્ઠે અતિમધુર-શબ્દેન મગ્નં જગત્-ત્રયં યેન એવમ્ભૂતે વેણૌ । તદ્-અનુ કણ્ઠે રમ્ય-કુણ્ડલ-કિરણ-પ્રકાશિત-મનોહર-કપોલ-સ્થ-યુગલે

કર્ણ-દ્વન્દ્વે ચ ઘોણે નયન-નલિનયોર્ ભ્રૂ-વિલાસે લલાટે
કેશેષ્વ્ આલોલ-બર્હેષ્વ્ અતિસુરભિ-મનોજ્ઞ-પ્રસૂનોજ્જ્વલેષુ ।
શોણે વિન્યસ્ત-વેણાવ્ અધર-કિશલયે દન્ત-પઙ્ક્ત્યાં સ્મિતાખ્યે
જ્યોત્સ્નાયામ્ આદિ-પુંસઃ ક્રમ ઇતિ ચ શનૈઃ સ્વં મનઃ સંનિધત્તામ્

કર્ણ-દ્વયે નાસા-યુગલે નેત્ર-પદ્મ-દ્વયે ભ્રૂ-વિક્ષેપે લલાટે ચઞ્ચલ-મયૂર-પુચ્છ-યુક્તેષુ અતિસુગન્ધિત-મનોહર-પુષ્પોજ્જ્વલેષુ કેશેષુ શોણ-વર્ણે આરોપિત-વેણૌ અધર-પલ્લવે દન્ત-પઙ્ક્ત્યાં સ્મિતમ્ આખ્યા નામ યસ્યા તસ્યાં જ્યોત્સ્નાયામ્ ચન્દ્ર-કાન્તૌ જ્યોત્સ્ના-તુલ્યે સ્મિતે

યાવન્ મનો-વિલયમ્ એતિ હરેર્ ઉદારે
મન્દ-સ્મિતે ઽભ્યસતુ તાવદ્ અનઙ્ગ-બીજમ્ ।
અષ્ટાદશાર્ણમ્ અથવાપિ દશાર્ણકં વા
મન્ત્રી શનૈર્ અથ સમાહિત-માતરિશ્વા

હરેર્ ઉદારે શોભમાને મન્દ-સ્મિતે મનો યાવદ્ વિલયમ્ વિશેષતો લયમ્ એતિ તાવદ્ અનઙ્ગ-બીજમ્ અષ્ટાદશાર્ણમ્ દશાર્ણં વા પ્રજપતુ । કિમ્ભૂતઃ ? સમાહિત-માતરિશ્વા પ્રત્યાહરીકૃતઃ પ્રાણ-વાયુઃ

આરોપ્યારોપ્ય મનઃ પદારવિન્દાદિ-મન્દ-હસિતાન્તમ્ ।
તત્ર વિલાપ્ય ક્ષીણે ચેતસિ સુખ-ચિત્-સદ્-આત્મકો ભવતિ

મનઃ પદારવિન્દમ્ આરભ્ય ઈસદ્-હાસ્ય-પર્યન્તં સમારોપ્યાનન્તરમ્ । તત્ર વિલાપ્ય લીનં કૃત્વા ક્ષીણે શુદ્ધે ચિત્તે સતિ સુખ-જ્ઞાન-સદ્-આત્મકો ભવતિ સાધકઃ

ન્યાસ-જપ-હોમ-પૂજા-તર્પણ-મન્ત્રાભિષેક-વિનિયોગાનામ્ ।
દીપિકયૈવ મયોદ્ભાષિતઃ ક્રમઃ કૃત્સ્ન-મન્ત્ર-ગણ-કથિતાનામ્

કૃષ્ણ-મન્ત્ર-સમૂહ-કથિતાનાં ન્યાસ-જપાદીનાં ક્રમ-દીપિકયૈવ ક્રમઃ પ્રકાશિતઃ

સંશય-તિમિર-ચ્છિદુરા સૈષા ક્રમ-દીપિકા કરેણ સદ્ભિઃ ।
કર-દીપિકેવ ધાર્યા સસ્નેહમ્ અહર્નિશં સમસ્ત-સુખાપ્ત્યૈ

સૈષા ક્રમ-દીપિકા સાધુ-જનૈઃ સ-સ્નેહં યથા સ્યાત્ તથા કર-દીપિકેવ ધાર્યા । કિમ્ભૂતા ? સંશય-રૂપાન્ધકાર-ચ્છેદયિત્રી અન્યાપિ તૈલાદિ-સ્નેહ-સહિતં યથા સ્યાત્ તથા ધાર્યતે અન્ધકાર-નાશિની ભવતિ । કિમ્ અર્થં ધાર્યા ? સમસ્ત-સુખ-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થમ્

જગદ્ ઇદમ્ અનુબિદ્ધં યેન યસ્માત્ પ્રસૂતે
યદ્ અનુ તતમ્ અજસ્રં પાતિ ચાધિષ્ઠિતા યમ્ ।
યદ્ ઉરુ મહ ઉદર્ચિર્ યં વિધત્તે ચ ગોપી
તમ્ અમૃત-સુખ-બોધ-જ્યોતિષં નૌમિ કૃષ્ણમ્

જગદ્ ઇદમ્ અનુવિદ્ધમ્ અનુસ્યૂતં યેન જ્યોતિષા યસ્માત્ પરમેશ્વરાત્ ઇમં જન-લોકં સંસારાખ્યં પ્રસૂતે પ્રસૂતિં પ્રાનોતીત્ય્ અર્થઃ । યસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અપિ પાઠઃ । તથા પરમેશ્વરમ્ અધિષ્ઠાતારમ્ આશ્રિતા સતી અનુતતં વિસ્તૃતં જગત્ અજસ્રં સર્વદા પાતિ રક્ષતિ યસ્ય પરમેશ્વરસ્ય ઊરુ વિપુલં મહઃ તેજઃ તત્ ઉદર્ચિસ્ તત્-તેજસા ઉદિત-દીપ્તિઃ સતી યં પ્રતિબિમ્બ-રૂપેણ ધત્તે તમ્ ઉક્તાનન્દં સ્વ-પ્રકાશં નૌમિ સ્તૌમિ

યશ્ ચક્રં નિજ-કેલિ-સાધનમ્ અધિષ્ઠાન-સ્થિતો ઽપિ પ્રભુર્
દત્તં મન્મથ-શત્રુણાવન-કૃતે વ્યાવૃત્ત-લોકાત્તિકમ્ ।
ધત્તે દીપ્ત-નવેન શોભનમ્ અઘાપેતાત્ત-માયં ધ્રુવં
વન્દે કાય-વિમર્દનં વધ-કૃતાં ભુઞ્જદ્-દ્યુકં યાદવમ્

યઃ પરમેશ્વરઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ વક્ષ્યમાણ-લક્ષણં ચક્રં ધત્તે તં વન્દે ઇત્ય્ અન્વયઃ । કથમ્ભૂતં ચક્રમ્ ? નિજ-કેલિ-સાધનં નિજ-યુદ્ધ-ક્રીડા-કરણમ્ । કીદૃશઃ પરમેશ્વરઃ ? અધિષ્ઠાન-સ્થિતો ઽપિ સમાધિ-સ્થિતો ઽપિ । યદ્ વા, બાહ્ય-સ્થિતો ઽપિ પ્રભુઃ સ્વામી । પુનઃ કીદૃશૈઃ ? મન્મથ-શત્રુણા મહા-દેવેન અવને અવન-કૃતે સર્વ-લોક-રક્ષાર્થં દત્તમ્ । પુનર્ દૂરીકૃતાતિવૃષ્ટ્ય્-અનાવૃષ્ટ્ય્-આદ્ય્-અપદ્રવં, પુનઃ દીપ્ત-નવેન ઇવ શોભનં દેદીપ્યમાનમ્ । કિં ભૂતં કૃષ્ણમ્ ? પાપ-રહિતં સ્વીકૃત-માયં પુનર્ ધ્રુવમ્ અવિનાશિનં પુનર્ વધ-કૃતામ્ ઉપદ્રવ-કારિણાં કાય-વિમર્દનં શરીર-નાશકં પુનઃ ભુઞ્જદ્-દ્યુકં ભુઞ્જત્-સ્વર્ગ-લોકં પુનર્ જાત્યાયાદ્ અવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ
। અત્ર પદ્યે ચક્ર-બન્ધે ગ્રન્થ-કર્તા સ્વ-નામ પ્રક્ષિપ્તવાન્ ઇતિ બોધ્યમ્