કઠિનાવદાન · અધ્યાય 31

પુણ્યં નરાણાં તમસિ પ્રદીપો
ભયેષુ રક્ષા વ્યસનેષુ બન્ધુઃ ।
રુજાસુ ભૈષજ્યમ્ અનુત્તરં ચ
પ્લવં ચ સંસારમહાસમુદ્રે ॥

દાનેન ભોગા ન પરોપતાપાચ્
છીલેન સ્વર્ગો ન ગિરિપ્રપાતાત્ ।
સત્યેન શૌચ્યં ન જલપ્રવેશાજ્
જ્ઞાનેન મોક્ષો ન શરીરશોષાત્ ॥

અદત્તદાનેન દરિદ્રભાવં
દરિદ્રભાવાચ્ ચ કરોતિ પાપમ્ ।
પાપં ચ કૃત્વા નરકં પ્રયાતિ
નરકાદ્ વિમુક્તઃ પુનર્ એવ પાપી ॥

દારિદ્રનાશનં દાનં શીલં દુર્ગતિનાશનમ્ ।
અજ્ઞાનનાશનં પ્રજ્ઞા ભાવના ભવનાશનમ્ ॥

શુદ્ધેન મનસા દ્રવ્યં સ્વં દદાતિ યદા પુમાન્ ।
તત્ક્ષણં કુશલસ્કન્ધૌ દાનમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥
31.6.અ
લક્ષ્મીર્ જાજ્વલ્યમાના વસતુ ઇહ સદા કીર્તિર્ અપ્ય્ ઉત્સ્ફુરન્તી
નિઃશેષારિઃ ક્ષિતીશઃ ક્ષિતિમ્ અવતુ ચિરં વ્યાધિદુર્ભિક્ષમુક્તામ્ ।
શીલાઢ્યા દક્ષિણીયાઃ પ્રવચનનિચયે વૃદ્ધિમ્ આયાન્તુ નિત્યમ્
આચન્દ્રાર્કપ્રકાશં જયતુ ભગવતઃ શાસનં નિષ્પ્રકમ્પમ્ ॥

પ્રશાસ્તુ ધર્મેણ મહીં મહીપતિર્
ભવન્તુ રત્નત્રયપૂજના જનાઃ ।
પ્રશાન્તપાપાઃ પૃથુગોકુલાઃ કુલાઃ
સદૈવ નન્દન્તુ ચ સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ ॥

વિભાતિ કરભાઃ સુરો નભસિ યાવદ્ ઉષ્ણપ્રભઃ
પ્રભાજટિલમણ્ડલો હરિણલાઞ્છનશ્ ચોદિતઃ ।
સ્ફુરન્તિ કમલાલયાઃ સ્વ્ભુવિ યાવદ્ અવ્યાહતં
સુરાસુરનમસ્કૃતં સુગતશાસનં તિષ્ઠતુ ॥
32 બ્
અથ સ્થવિરસ્થવિરા ભિક્ષવઃ । ભગવન્તં પરિપૃચ્છન્તિ । કિં ભગવતા કર્મ કૃતં । યસ્ય કર્મણો વિપાકેન ભગવતો ઽભિસંબુદ્ધસ્ય પાષાણાશર્કરયા પાદાઙ્ગુષ્ટઃ ક્ષતઃ । ભગવાન્ આહ । તથાગતેનૈવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાનીતિ વિસ્તરઃ । ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ સામગ્રીમ્ પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનાં । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વન્ય્ અસંખ્યેયે ઽન્યતમસ્મિન્ કર્વટકવિષયે ગૃહપતિઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તેન સદૃશં કલત્રમ્ આનીતં । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમતઃ પરિચારયતઃ પત્ન્ય્ આપન્નસત્ત્વા સંવૃત્તા । કાલાન્તરેણાષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પુત્રો જાતઃ । ઉન્નીતો વર્ધિતો મહાન્ સંવૃત્તઃ । અથાપરેણ સમયેન તસ્ય ગૃહપતેઃ પત્ની કાલગતા । તેનાન્યા પત્ન્ય્ આનીતા તસ્ય તયા સાર્ધં ક્રીડતો રમતઃ પરિચારયતઃ પુત્રો જાતઃ । તેન તસ્ય જ્યેષ્ઠપુત્રસ્ય નિવેશનઃ કૃતઃ । તસ્ય ક્રીડતો રમતઃ પરિચારયતઃ પુત્રઃ પ્રસૂતો દુહિતા ચ જાતા । અથાપરેણ સમયેન ગૃહપતિઃ સપત્નીકઃ કાલગતઃ । સ દારકઃ તસ્યૈવ ભ્રાતુઃ સકાશે તિષ્ઠતિ । સ ગૃહપતિપુત્રઃ પત્ન્યોચ્યતે । આર્યપુત્ર તવૈષ દારકઃ । મમાયં ભ્રાતા । સા કથયતિ । આર્યપુત્રાસ્યાપિ ગૃહપ્રત્યંશો દાતવ્યઃ । સ કથયતિ । અર્ધમ્ અસ્યોપાર્ધમ્ અસ્માકમ્ । સા કથયતિ । આર્યપુત્ર નામાસ્યૈકસ્ય પુરુષસ્ય ભૂત્વોપાર્ધમ્ અસ્માકં પ્રભૂતાનામ્ ઉપાર્ધં ભવિષ્યતિ । સ કથયતિ । લોકસ્યૈષ ધર્મઃ । સા કથયતિ । આર્યપુત્ર યદ્ય્ એવં પ્રઘાતયસ્વેતિ । સ કથયતિ ભદ્રે કથં નામ સ્વાપતેયસ્યાર્થે ભ્રાતરં પ્રઘાતયિષ્યામિ । સ તયા ભૂયો ભૂય ઉચ્યતે । કામાન્ ખલુ સેવમાનસ્ય નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ પાપકર્માકરણીયમ્ ઇતિ । તેનાભ્યુપગતં । તેન ભ્રાતુર્ ઉચ્યતે । ભ્રાતઃ । પુષ્પસંનિધાનસ્યાર્થે ઽરણ્યં ગચ્છામ । સ તેન સાર્ધં ગતઃ । તેન તત્ર પર્વતકુહરે પ્રક્ષિપ્ય પાષાણેન પ્રઘાતિત ઇતિ । તત્ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ ગૃહપતિપુત્રઃ । યેનાસૌ વૈમાતૃકો ભ્રાતા સ્વાપતેયકારણાત્ પ્રઘાતિતઃ । અહમ્ એવ તેન કાલેન તેન સમયેન । યત્ તન્ મયા વૈમાત્રિકો ભ્રાતા સ્વાપતેયકારણાત્ પ્રઘાતિતઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન બહૂનિ વર્ષકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ નરકેષૂપપન્નઃ । તેનૈવ કર્માવશેષેણૈતર્હિ તથાગતસ્યાભિસંબુદ્ધસ્ય પાષાણશર્કરયા પાદઃ ક્ષતઃ ॥
33 બ્
કિં ભદન્ત ભગવતા કર્મ કૃતં યસ્ય કર્મણો વિપાકેન ભગવતો ઽભિસંબુદ્ધસ્ય ખદિરશલાકયા પાદઃ ક્ષતઃ । તથાગતેનૈવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાનીતિ વિસ્તરઃ । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો દ્વૌ સાર્થવાહૌ નિપુણતઃ સામુદ્રયાનપાત્રં પ્રતિપાદ્ય મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણૌ ધનહારકૌ । તાવ્ અનુગુણેન વાયુના રત્નદ્વીપમ્ અનુપ્રાપ્તૌ । તત્રૈકેન યાનપાત્રયા વહનં પૂરિતં । દ્વિતીયેનામાત્રયા । તૌ પ્રસ્થિતૌ । તત્ર યેનામાત્રયા વહનં પૂરિતં । તસ્ય તદ્ વિપન્નઃ । સ તેન સાર્થવાહેન તુલયા તુલયિત્વા રત્નાન્ય્ અપનીય સ સાર્થવાહ આલાપિતઃ । સંલક્ષયતિ । અયં સંપન્નાર્થો યાસ્યતિ અહં વિપન્નાર્થ ઇતિ । સ તદ્વહનં છિદ્રયિતુમ્ આરબ્ધઃ । સ છિદ્રયમાણઃ સાર્થવાહેન દૃષ્ટઃ । ઉક્તં ચ સાર્થવાહેન મા વહનં છિદ્રય । મા સર્વ એવાનયેન વ્યસનમ્ આપત્સ્યામ ઇતિ । સ નિવાર્યમાણો ઽપિ ન તિષ્ઠતિ । સ તેન શક્તિપ્રહારેણ ઘાતિત ઇતિ । તત્ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ સાર્થવાહો યેન શક્તિપ્રહારેણ પ્રઘાતિતઃ । અહમ્ એવ તેન કાલેન તેન સમયેન યત્ તન્ મયા શક્તિપ્રહારેણ પ્રઘાતિતઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ નરકેષૂપપન્નઃ । તેનૈવ કર્માવશેષેણ તથાગતસ્યાભિસંબુદ્ધસ્ય ખદિરશલાકયા વજ્રપાદઃ ક્ષતઃ ॥
34 બ્

કિં ભદન્ત ભગવતા કર્મ કૃતં યસ્ય કર્મણો વિપાકેન સુન્દરિકાયા માનવિકાયા અભૂતેનાભ્યાખ્યાતઃ । તથાગતેનૈવ ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનીતિ વિસ્તરઃ । યાવત્ ફલન્તિ ખલુ દેહિનાં । ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ । અશીતિવર્ષસહસ્રાયુષ્કાયાં પ્રજાયાં વિપશ્યી નામ શાસ્તા લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ભગવાન્ । વિપશ્યિનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પ્રવચનેન દ્વૌ ભ્રાતરૌ પ્રવ્રજિતૌ બભૂવતુર્ વસિષ્ઠો ભરદ્વાજસ્ ચ । વસિષ્ઠેણ સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કૃતં । ભરદ્વાજેનાપિ પઠતા સ્વાધ્યાયતા ત્રીણિ પિટકાન્ય્ અધીતાનિ । ત્રિપિટકઃ સંવૃત્તઃ । યુક્તમુક્તપ્રતિભાનઃ । તેન ગૃહપતિર્ અન્વાવર્તિતઃ । તેન તમ્ ઉદ્દિશ્ય સર્વોપકરણસંપન્નવિહારઃ કારિતઃ । તેન તસ્ય ભ્રાતુઃ સમ્વૃત્તમ્ આગચ્ચૈકધ્યે વાસં કલ્પયામઃ । સ તત્ર ગતઃ તેન ગૃહપતિના દૃષ્ટઃ । અર્હદ્ ભિક્ષુઃ કાયપ્રાસાદિકશ્ ચિત્તપ્રાસાદિકશ્ ચ દૃષ્ટ્વાભિપ્રસન્નઃ । સ તેન પ્રસાદજાતેન પૂજયિત્વા મહાર્હેણ ચ વસ્ત્રેણાચ્છાદિતઃ । સ તેન ભ્રાત્રા દૃષ્ટઃ । અહમ્ અસ્ય ગૃહપતેઃ સર્વત્ર પૂર્વંગમઃ । સ વસ્ત્રેણ છાદયત્ય્ એષ છાદિત ઇતિ તસ્યાન્તિકે ઽવતારપ્રેક્ષી સંવૃત્તઃ । સ તેન દૃષ્ટઃ પર્યવસ્થિતઃ સ સંલક્ષયતિ યદ્ય્ અહમ્ અસ્ય દાસ્યામિ । ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રસાદં પ્રવેશયિષ્યતીતિ કૃત્વા સ તસ્યૈવાતિસૃષ્ટઃ । તવૈવ ભવત્વ્ ઇતિ । તસ્ય ગૃહપતેઃ પ્રેષ્યદારિકા તસ્મિન્ વિહાર આગત્ય પરિકર્મ કરોતિ । સા તેનોચ્યતે । દારિકે ઽહમ્ તવૈતદ્ વસ્ત્રયુગમ્ અનુપ્રયચ્છામિ । ત્વયા મમ વચનં કર્તવ્યં । સા કથયતિ । આર્ય કિમ્ મયા કર્તવ્યં । ત્વં ચ તદ્ વસ્ત્રયુગં પ્રાવૃત્ય ગૃહપરિકર્મ કુરુ । યદિ ગૃહપતિઃ પૃચ્છેત્ કુતસ્ તવૈતદ્ વસ્ત્રયુગમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ અમુકેનાર્યેણ મમ દત્તમ્ ઇતિ । યદિ કથયતિ કસ્યાર્થે તવાર્યેણ દત્તં । વક્તવ્યમ્ આર્યેણૈતદ્ અપિ પ્રષ્ટવ્યં કિમર્થમ્ પુરુષાઃ સ્ત્રીણામ્ અનુપ્રયચ્છન્તીતિ । સા તં વસ્ત્રં પ્રાવૃત્ય ગૃહપરિકર્મ કર્તુમ્ આરબ્ધા । સ તેન ગૃહપતિના વસ્ત્રઃ પરિજ્ઞાતઃ । સા તેનોક્તા । દારિકે કુત એતદ્ વસ્ત્રયુગં । સા કથયતિ । અમુનાર્યેણૈતન્ મમ દત્તં । દારિકે કિંકારણં તવાર્યેણૈતદ્ વસ્ત્રયુગમ્ અનુપ્રદત્તં । સા કથયતિ । આર્યૈતદ્ અપિ પ્રષ્ટવ્યં । કિંકારણં પુરુષાઃ સ્ત્રીણામ્ અનુપ્રયચ્છન્તીતિ । સ તસ્યાન્તિકે ઽપ્રસાદઃ પ્રવેદયિતુમ્ આરબ્ધઃ । અસત્કારભીરવસ્ તે મહાત્મનઃ । સોત્થાય પ્રક્રાન્તઃ । તત્ કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ ભરદ્વાજો નામ યેન તદ્ અર્હન્ન્ અભૂતેનાભ્યાખાતઃ । અહમ્ એવ તેન કાલેન તેન સમયેન યત્ સ મયાર્હદ્ ભિક્ષુર્ અભૂતેનાભ્યાખ્યાતઃ । તસ્ય કર્મણો વિપાકેન બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષકોટીશતાનિ નરકેષૂપપન્નઃ । યાવત્ તેનૈવ કર્માવશેષેણૈતર્હિ તથાગતઃ સુન્દરિકાયા માનવિકાયા અભૂતેનાભ્યાખ્યાત ઇત્યાદિ વિસ્તરઃ ।