કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.12

તતસ્ તસ્ય પુનર્ ગત્વા શિંશપાશાખિનો ઽન્તિકમ્ ।
તથૈવોલ્લમ્બમાનં તં દૃષ્ટ્વા નરશરીરગમ્ ॥

વેતાલમ્ અવતાર્યૈવ કૃત્વાસ્મૈ બહુ વૈકૃતમ્ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનો દ્રાગ્ ગન્તું પ્રવવૃતે તતઃ ॥

આગચ્છન્તં ચ તં તૂષ્ણીં વેતાલઃ પૂર્વવત્પથિ ।
રાત્રૌ મહાશ્મશાને ઽત્ર સ્કન્ધસ્થો વ્યાજહાર સઃ ॥

રાજન્ન્ અભિનિવિષ્ટો ઽસિ કષ્ટે ઽત્યન્તપ્રિયો ઽસિ ચ ।
તત્ તે ચેતોવિનોદાય વર્ણયામિ કથાં શૃણુ ॥

ઉજ્જયિન્યામ્ અભૂદ્ વિપ્રઃ પુણ્યસેનસ્ય ભૂપતેઃ ।
અનુજીવી પ્રિયો ઽમાત્યો હરિસ્વામીતિ સદ્ગુણઃ ॥

તસ્યાત્મનો ઽનુરૂપાયાં ભાર્યાયાં ગૃહમેધિનઃ ।
ગુણવાન્ સદૃશઃ પુત્રો દેવસ્વામીત્ય્ અજાયત ॥

તદ્વચ્ ચાનન્ય સામાન્ય રૂપલાવણ્ય વિશ્રુતા ।
કન્યા સોમપ્રભા નામ તસ્યાન્વર્થોદપદ્યત ॥

સા પ્રદેયા સતી કન્યા રૂપોત્કર્ષાભિમાનિની ।
માતુર્ મુખેન પિતરં ભ્રાતરં ચ જગાદ તમ્ ॥

શૂરસ્ય જ્ઞાનિનો વાહં દેયા વિજ્ઞાનિનો ઽપિ વા ।
અન્યસ્મૈ નાસ્મિ દાતવ્યા કાર્યં મજ્જીવિતેન ચેત્ ॥

તચ્ છ્રુત્વા તાદૃશં તસ્યાશ્ ચિન્વન્ન્ એકતમં વરમ્ ।
તત્પિતા સ હરિસ્વામી યાવચ્ ચિન્તાં વહત્ય્ અલમ્ ॥

તાવદ્ વ્યસર્જી રજ્ઞા સ પુણ્યસેનેન દૂત્યયા ।
સંધ્યર્થં વિગ્રહાયાત દાક્ષિણાત્યનૃપાન્તિકમ્ ॥

કૃતકાર્યશ્ ચ તત્રાસાવ્ એકેનાભ્યેત્ય તાં સુતામ્ ।
યાચિતો ઽભૂદ્ દ્વિજાગ્ર્યેણ શ્રુતતદ્રૂપસંપદા ॥

વિજ્ઞાનિનો જ્ઞાનિનો વા શૂરાદ્ વા નાપરં પતિમ્ ।
મત્પુત્રીચ્છતિ તત્ તેષાં મધ્યાત્ કથય કો ભવાન્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તેન ભાર્યાર્થઃ સ હરિસ્વામિના દ્વિજઃ ।
અહં જાનામિ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ તં પ્રત્યભાષત ॥

તર્હિ તદ્ દર્શયસ્વેતિ પુન ઉક્તશ્ ચ તેન સઃ ।
વિજ્ઞાની કલ્પયામાસ સ્વશક્ત્યા દ્યુચરં રથમ્ ॥

માયાયન્ત્રરથે તત્ર તં હરિસ્વામિનં ક્ષણાત્ ।
આરોપ્ય નીત્વા સ્વર્ગાદીં લોકાંસ્ તસ્મા અદર્શયત્ ॥

આનિનાય ચ તુષ્ટં તં તત્રૈવ કટકં પુનઃ ।
દાક્ષિણાત્યસ્ય નૃપતેર્ યત્રાયાતઃ સ કાર્યતઃ ॥

તતઃ સો ઽસ્મૈ હરિસ્વામી પ્રતિશુશ્રાવ તાં સુતામ્ ।
વિજ્ઞાનિને વિવાહં ચ નિશ્ચિકાયાહ્નિ સપ્તમે ॥

તત્કાલમ્ ઉજ્જયિન્યામ્ અપ્ય્ અન્યેનૈત્ય દ્વિજન્મના ।
દેવસ્વામી સ તત્પુત્રઃ સ્વસારં તામ્ અયાચ્યત ॥

જ્ઞાનિવિજ્ઞ્નાનિશૂરેભ્યો નાન્યમ્ ઇચ્છતિ સા પતિમ્ ।
ઇતિ તેનાપિ સો ઽપ્ય્ ઉક્તઃ શૂરમ્ આત્માનમ્ અભ્યધાત્ ॥

તતો દર્શિતશસ્ત્રાસ્ત્રશ્રિયે તસ્મૈ દ્વિજો ઽનુજામ્ ।
દેવસ્વામી સ શૂરાય દાતું તાં પ્રત્યપદ્યત ॥

સપ્તમે ઽહ્નિ ચ તત્રૈવ વિવાહં ગણકોક્તિતઃ ।
તસ્યાપિ સો ઽભ્યધાન્ માતુઃ પરોક્ષં કૃતનિશ્ચયઃ ॥

તન્માતાપિ ઃઅરિસ્વામિભાર્યા તત્કલમ્ એવ સા ।
કેનાપ્ય્ એત્ય તૃતીયેન સુતાં તાં યાચિતા પૃથક્ ॥

જ્ઞાની શૂરો ઽથ વિજ્ઞની ભર્તાસ્મદ્ દુહિતુર્ મતઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તશ્ ચ તયા માતર્ અહં જ્ઞનીતિ સો ઽભ્યધાત્ ॥

પૃષ્ટ્વા ભૂતં ભવિષ્યચ્ ચ તસ્મૈ તાં જ્ઞાનિને સુતામ્ ।
પ્રતિજજ્ઞે પ્રદાતું સાપ્ય્ અહ્નિ તત્રૈવ સપ્તમે ॥

અન્યેદ્યુશ્ ચાગતઃ સો ઽત્ર હરિસ્વામી યથા કૃતમ્ ।
પત્ન્યૈઃ પુત્રાય ચાચખ્યૌ તં કન્યાદાનનિશ્ચયમ્ ॥

તૌ ચ તં સ્વકૃતં તસ્મૈ ભિન્નં ભિન્નમ્ એવોચતામ્ ।
સો ઽપિ તેનાકુલો જજ્ઞે વરત્રયનિમન્ત્રણાત્ ॥

અથોદ્વાહદિને તસ્મિન્ હરિસ્વામિગૃહે વરાઃ ।
આયયુર્ જ્ઞાનિવિજ્ઞાનિશૂરાસ્ તત્ર ત્રયો ઽપિ તે ॥

તત્કાલં ચાત્ર સા ચિત્રં કન્યા સોમપ્રભા વધુઃ ।
અશઙ્કિતં ગતા ક્વાપિ ન વિચિત્યાપ્ય્ અલભ્યત ॥

તતો ઽબ્રવીદ્ ધરિસ્વામી જ્ઞાનિનં તં સસંભ્રમઃ ।
જ્ઞાનિન્ન્ ઇદાનીં બ્રૂહ્ય્ આશુ દુહિતા મે ક્વ સા ગતા ॥

તચ્ છ્રુત્વા સો ઽવદજ્ જ્ઞાની રાક્ષસેનાપહૃત્ય સા ।
નીતા વિન્ધ્યાટવીં ધૂમશિખેન વસતિં નિજામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો જ્ઞાનિના ભીતો હરિસ્વામી જગાદ સઃ ।
હા ધિક્ કથં સા પ્રપ્યેત વિવાહશ્ ચાપિ હા કથમ્ ॥

શ્રુત્વૈતત્ પ્રાહ વિજ્ઞાની ધીરો ભવ નયામિ વઃ ।
તત્રાધુનૈવ યત્રૈષો જ્ઞાની વદતિ તાં સ્થિતામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તત્ક્ષણં કૃત્વા રથં સર્વાસ્ત્રસંયુતમ્ ।
તત્રારોપ્ય હરિસ્વામિજ્ઞાનિશૂરાન્ ખગામિનિ ॥

તાન્ સ સંપ્રાપયામાસ ક્ષણાદ્ વિન્ધ્યાટવીભુવિ ।
જ્ઞાનિના તાં સમાખ્યાતાં વસતિં તત્ર રક્ષસઃ ॥

તત્ર તં રાક્ષસં ક્રુદ્ધં જ્ઞાતવૃત્તાન્તનિર્ગતમ્ ।
શૂરો ઽથ યોધયામાસ હરિસ્વામિપુરસ્કૃતઃ ॥

તદાશ્ચર્યમ્ અભૂદ્ યુદ્ધં તયોર્ માનુષરક્ષસોઃ ।
ચિત્રાસ્ત્રયોધિનોઃ સ્ત્ર્યર્થં રામરાવણયોર્ ઇવ ॥

ક્ષણેન ચ સ સઙ્ગ્રામદુઃમદસ્યાપિ રક્ષસઃ ।
અર્ધચન્દ્રેણ બાણેન શૂરસ્ તસ્યાચ્છિનચ્ છિરઃ ॥

હતે રક્ષસિ તાં સોમપ્રભામ્ આપ્તાં તદાસ્પદાત્ ।
આદાય વિજ્ઞાનિરથેનાજગ્મુસ્ તે તતો ઽખિલાઃ ॥

હરિસ્વામિગૃહં પ્રાપ્ય તેષાં લગ્ને ઽપ્ય્ ઉપસ્થિતે ।
જ્ઞાનિવિજ્ઞાનિશૂરાણાં વિવાદ ઉદભૂન્ મહાન્ ॥

જ્ઞાની જગાદ નાહં ચેજ્ જાનીયાં તદ્ ઇયં કથમ્ ।
પ્રાપ્યેત કન્યા ગૂઢસ્થા દેયા મહ્યમ્ અસાવ્ ઇતઃ ॥

વિજ્ઞાની ત્વ્ અવદન્ નાહં કુર્યાં ચેદ્ વ્યોમગં રથમ્ ।
ગમાગમૌ કથં સ્યાતાં દેવાનામ્ ઇવ વઃ ક્ષણાત્ ॥

કથં સ્યાચ્ ચારથં યુદ્ધં રથિના રક્ષસા સહ ।
તસ્માન્ મહ્યમ્ ઇયં દેયા લગ્નો હ્ય્ એષ મયાજિતઃ ॥

શૂરો ઽપ્ય્ ઉવાચ હન્યાં ચેન્ નાહં તં રાક્ષસં રણે ।
તદ્ યુવાભ્યાં કૃતે યત્ને ઽપ્ય્ એતાં કન્યાં ક આનયેત્ ॥

તન્ મહ્યમ્ એષા દાતવ્યેત્ય્ એવં તેષુ વિવાદિષુ ।
હરિસ્વામી ક્ષણં તૂષ્ણીમ્ આસીદ્ ઉદ્ભ્રાન્તમાનસઃ ॥

તત્ કસ્મૈ સાત્ર દેયેતિ રાજન્ વદતુ મે ભવાન્ ।
ન વદિષ્યસિ જાનંશ્ ચેત્ તત્ તે મૂર્ધા સ્ફુટિષ્યતિ ॥

ઇતિ વેતાલતસ્ તસ્માચ્ છ્રુત્વા મૌનં વિહાય ચ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તમ્ ઉવાચૈવં મહીપતિઃ ॥

શૂરાય સા પ્રદાતવ્યા યેન પ્રાણપણોદ્યમાત્ ।
અર્જિતા બહુવીર્યેણ હત્વા તં યુધિ રાક્ષસમ્ ॥

જ્ઞાનિવિજ્ઞાનિનૌ ત્વ્ અસ્ય ધાત્રા કર્મકરૌ કૃતૌ ।
સદા ગણકતક્ષણૌ પરોપકરણે ન કિમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તં મનુજપતેર્ નિશમ્ય તસ્ય સ્કન્ધાગ્રાત્ સપદિ સ પૂર્વવજ્ જગામ ।
વેતાલો નિજપદમ્ એવ સો ઽપિ રાજાનુદ્વેગસ્ તં પ્રતિ પ્રતસ્થે ॥