કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 40

અથ ચત્વારિંશં સ્થાનકમ્ ।
હિરણ્યગર્ભઃ।
હિરણ્યગર્ભસ્સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ !
સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામુતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યઃ પ્રાણતો નિમિષતશ્ચ રાજા પતિર્વિશ્વસ્ય જગતો બભૂવ ।
ઈશે યો અસ્ય દ્વિપદશ્ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ય ઓજોદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ ।
યસ્ય ચ્છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા યેન સ્વસ્સ્તભિતં યેન નાકમ્ ।
યો અન્તરિક્ષં વિમમે વરીયઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ય ઇમે દ્યાવાપૃથિવી તસ્તભાને અધારયદ્ રોદસી રેજમાને ।
યસ્મિન્નધિ વિતતસ્સૂર એતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
યસ્યેમે વિશ્વે ગિરયો મહિત્વા સમુદ્રં યસ્ય રસયા સહાહુઃ ।
દિશો યસ્ય પ્રદિશઃ પઞ્ચ દેવીઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
આપો હ યન્મહતીર્વિશ્વમાયન્ ગર્ભં દધાના જનયન્તીરગ્નિમ્ ।
તતો દેવાનાં નિરવર્તતાસુરેકઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
આ નઃ પ્રજાં જનયતુ પ્રજાપતિર્ધાતા દધાતુ સુમનસ્યમાનઃ ।
સંવત્સર ઋતુભિશ્ચાક્લૃપાનો મયિ પુષ્ટિં પુષ્ટિપતિર્દધાતુ

પ્રાણાપાનાભ્યાં ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મ્યાઘારાભ્યાં ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મીન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મિ ચ્છન્દોભિસ્ત્વા સ્તોમેભિસ્ત્વોક્થેભિસ્ત્વા તેજસે ત્વા વર્ચસે ત્વા રય્યૈ ત્વા પોષાય ત્વા સજાતાનાં મધ્યમેષ્ઠેયાય મયા ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મિ ॥
ત્વામગ્ને વૃષભશ્ચેકિતાનં પુનર્યુવાનં જનયન્નુપાગામ્ ।
અસ્થૂરિ ણૌ ગાર્હપત્યાનિ સન્તુ તિગ્મેન નૌ બ્રહ્મણા સઁશિશાધિ ॥
સંવત્સરસ્ય પ્રતિમાં યે ત્વા રાત્ર્યુપાસતે ।
તેષામાયુષ્મતીં પ્રજાં રાયસ્પોષેણ સઁસૃજ

યો અપ્સ્વન્તરગ્નિર્યો વૃત્રે યઃ પુરુષે યો અશ્મનિ ।
ય આવિવેશ ભુવનાનિ વિશ્વા તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વેતત્ ॥
પૃષ્ટો દિવિ પૃષ્ટો અગ્નિઃ પૃથિવ્યાં પૃષ્ટો વિશ્વા ઓષધીરાવિવેશ ।
વૈશ્વાનરસ્સહસા પૃષ્ટો અગ્નિસ્સ નો દિવા સ રિષઃ પાતુ નક્તમ્ ॥
યસ્સોમે અન્તર્યો ગોષ્વન્તર્વયાઁસિ ય આવિવેશ યો મૃગેષુ ।
ય આવિવેશ દ્વિપદો યશ્ચતુષ્પદસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વેતત્ ॥
વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીમન્તરિક્ષં યચ્છાન્તરિક્ષં દૃઁહાન્તરિક્ષં મા હિઁસીર્વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાય વ્યાનાયાપાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય વાયુષ્ટ્વાભિપાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદાન્તરિક્ષમધિદ્યૌર્બ્રહ્મણા વિષ્ટં રુદ્રા રક્ષિતારો વાયુરધિવિયત્તો અસ્યાં તાં ત્વા પ્રપદ્યે સા મે શર્મ ચ વર્મ ચ ભવ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ તેજોઽસિ તેજો મે યચ્છાન્તરિક્ષં દૃઁહાન્તરિક્ષં મા પાહિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
હુતાદમગ્નિં યમુ કામમાહુર્યં દાતારં પ્રતિગ્રહીતારમાહુઃ।
યં જોહવીમિ પૃતનાસુ સાસહિં તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વેતત્ ॥
યેનેન્દ્રસ્ય રથઁ સંબભૂવુર્વૈશ્વાનર ઉત વિશ્વદાવ્યઃ।
ધીરો યશ્શક્રઃ પરિભૂરદાભ્યસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વેતત્ ॥
વેદિરસિ સુધાં મે ધેહિ વરુણસ્ય કુક્ષી સ્થો મા મા સંતાપ્તં તાર્ક્ષ્યારિષ્ટનેમેઽભિ મા સચ સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન નમોઽગ્નેર્વૈશ્વાનરસ્ય હરસે નમશ્શરવે ત્રાયમાણ ત્રાયસ્વ નો હન્તરધિ નો બ્રૂહિ ॥
વર્ચ આધાયિ મે તનૂસ્સહ ઓજો મહદ્બલમ્ । ત્રયસ્ત્રિઁશદ્વીર્યાણિ તાન્યગ્નિઃ પ્રદદાતુ મે ॥
આ મા વર્ચોઽગ્નિના દત્તમેતુ મહિ રાધસ્સહ ઓજો મહદ્બલમ્ ।
દીર્ઘાયુત્વાય શતશારદાય પ્રતિગૃહ્ણામિ મહત ઇન્દ્રિયાય ॥
અગ્ને દુધ્રાગ્ને કહ્યાગ્ને કિઁશિલાગ્ને વન્યાગ્ને કક્ષ્ય યા ત ઇષુર્યુવા નામ તસ્યૈ તે વિધેમ તયા નઃ પાહિ તસ્યૈ તે સ્વાહા

રોહિતેષુ ત્વા જીમૂતેષુ સાદયામ્યરુણેષુ ત્વા જીમૂતેષુ સાદયામિ કૃષ્ણેષુ ત્વા નીલેષુ ત્વાસિતેષુ ત્વા જીમૂતેષુ સાદયામ્યમ્બા નામાસિ દુલા નામાસિ નિતત્ની નામાસિ ચુપુણીકા નામાસ્યભ્રયન્તી નામાસિ મેઘયન્તી નામાસિ વર્ષયન્તી નામાસિ જ્યોતિષ્મતીં ત્વા સાદયામિ જ્યોતિષ્કૃતં ત્વા સાદયામિ
જ્યોતિર્વિદં ત્વા સાદયામિ જ્વલન્તીં ત્વા સાદયામિ દીપ્યમાનાં ત્વા સાદયામિ મલ્મલાભવન્તીં ત્વા સાદયામિ રોચમાનાં ત્વા સાદયામિ બૃહજ્જ્યોતિષં ત્વા સાદયામિ ભાસ્વતીં ત્વા સાદયામિ બોધયન્તીં ત્વા સાદયામિ જાગ્રતીં ત્વા સાદયામ્યજસ્રાં ત્વા સાદયામિ પ્રસવાય ત્વોપયામાય ત્વા કાટાક્ષાય ત્વાર્ણવાય ત્વા સિન્ધવે ત્વા સમુદ્રાય ત્વા સરસે ત્વા વિશ્વવ્યચસે ત્વા ધર્ણસાય ત્વા દ્રવિણાય ત્વા સુભૂતાય ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા

દ્યૌરપરાજિતામૃતેન નષ્ટાદિત્યા રક્ષિતારસ્સૂર્યોઽધિવિયત્તો અસ્યાં તાં ત્વા પ્રપદ્યે સા મે શર્મ ચ વર્મ ચ ભવ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ સ્વરસિ સ્વર્મે યચ્છ દિવં દૃઁહ દિવો મા પાહિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ પરમેષ્ઠી ત્વા સાદયતુ દિવઃ પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વ્યચસ્વતીં પ્રથસ્વતીં ભાસ્વતીં રશ્મિવતીમા યા દ્યાં ભાસ્યા પૃથિવીમુર્વન્તરિક્ષં દિવં યચ્છ દિવં દૃઁહ દિવં મા હિઁસીર્વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાય વ્યાનાયાપાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય સૂર્યસ્ત્વાભિપાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
ઉક્ષાન્નાય વશાન્નાય સોમપૃષ્ઠાય વેધસે। વૈશ્વાનરજ્યેષ્ઠેભ્યસ્તેભ્યો અગ્નિભ્યો હુતમસ્ત્વેતત્॥
પ્રાણોઽસિ વ્યાનોઽસ્યપાનોઽસિ શ્રોત્રમસિ ચક્ષુર્નામ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
યત્ તેઽચિતં યદુ ચિતં તે અગ્ને યદૂનં યદ્વાત્રાતિરિક્તમ્ ।
વિશ્વે દેવા અઙ્ગિરસશ્ચિનવન્નાદિત્યાસ્તે ચિતિમાપૂરયન્તુ ।
યાસ્તે અગ્ને સમિધો યાનિ ધામ યા જિહ્વા જાતવેદો યો અર્ચિઃ।
યે તે અગ્ને મેડવો ય ઇન્દવસ્તેભિરાત્માનં ચિનુહિ પ્રજાનન્ ॥
ચિત્તિમચિત્તિં ચિનવો વિવિદ્વાન્ પૃષ્ઠેવ વીતા વૃજિના ચ મર્તાન્ ।
રાયે ચ નસ્સ્વપત્યાય દેવ દિતિં ચ રાસ્વાદિતિમુરુષ્ય ॥
વયમગ્ને ધનવન્તસ્સ્યામાલં યજ્ઞાયોત દક્ષિણાયૈ ।
ગ્રાવા વદેદભિ સોમસ્યાઁશુમૈન્દ્રઁ શિક્ષેમેન્દુના સુતેન ॥
રાયસ્પોષં નો ધેહિ જાતવેદ ઊર્જો ભાગં મધુમત્ સૂનૃતાવત્ ।
દધામ યજ્ઞઁ સુનવામ સોમં યજ્ઞેન ત્વામુપશિક્ષેમ શક્ર ॥
ઈશાનં ત્વા શુશ્રુમા વયં ધનાનાં ધનપતે ।
ગોમદગ્ને અશ્વવદ્ભૂરિ પુષ્ટઁ હિરણ્યવદન્નવદ્ધેહિ મહ્યમ્ ॥
દુહાં તે દ્યૌઃ પૃથિવી પયો જગરસ્ત્વા સોદકો વિસર્પતુ । પ્રજાપતિનાત્માનમાપ્રીણેઽરિક્તો મ આત્મા ॥
યો રુદ્રો અગ્નૌ યો અપ્સુ ય ઔષધીષુ યો વનસ્પતિષુ ।
યો રુદ્રો વિશ્વા ભુવનાવિવેશ તસ્મૈ રુદ્રાય નમો અસ્તુ દેવાઃ

પિતા માતરિશ્વાચ્છિદ્રા પદા ધાદચ્છિદ્રોશિજઃ કવયઃ પદાનુતક્ષિષુસ્સોમો વિશ્વવિન્નેતા નેષદ્બૃહસ્પતિરુક્થામદાનિ શઁસિષત્ ॥
યદક્રન્દઃ॥
યમેન દત્તં ત્રિત એનમાયુનગિન્દ્ર એનં પ્રથમો અધ્યતિષ્ઠત્ ।
ગન્ધર્વો અસ્ય રશનામગૃભ્ણાત્ સૂરાદશ્વં વસવો નિરતષ્ટ ॥
અસિ યમો અસ્યાદિત્યો અર્વન્નસિ ત્રિતો ગુહ્યેન વ્રતેન ।
અસિ સોમેન સમયા વિપૃક્ત આહુસ્તે ત્રીણિ દિવિ બન્ધનાનિ ॥
ત્રીણિ ત આહુર્દિવિ બન્ધનાનિ ત્રીણ્યપ્સુ ત્રીણ્યન્તસ્સમુદ્રે ।
ઉતેવ મે વરુણશ્છન્ત્સ્યર્વન્યત્રા ત આહુઃ પરમં જનિત્રમ્ ॥
ઇમા તે વાજિન્નવમાર્જનાનીમા શફાનાઁ સવિતુર્નિધાના ।
અત્રા તે ભદ્રા વૃષભા અગૃભ્ણામૃતસ્ય યા અભિરક્ષન્તિ ગોપાઃ ॥
સંવત્સરોઽસિ પરિવત્સરોઽસીદાવત્સરોઽસ્યનુવત્સરોઽસ્યુદ્વત્સરોઽમિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામિન્દ્રવન્તં ત્વા સાદયામિ ધામચ્છદસિ સ્વે યોનૌ સીદ સ્વે પૃથિવ્યા યોનૌ સીદર્તવસ્તે કલ્પન્તાં માસાસ્તે કલ્પન્તામર્ધમાસાસ્તે કલ્પન્તામહોરાત્રાણિ તે કલ્પન્તામઙ્ગાનિ તે કલ્પન્તાં પરૂઁષિ તે કલ્પન્તાઁ શરીરાણિ તે કલ્પન્તામેત્યા પ્રેત્યા સં ચા ચ પ્ર ચ સારયાગ્નિર્જ્યોતિર્જ્યોતિરગ્નિરિન્દ્રો જ્યોતિર્જ્યોતિરિન્દ્રસ્સૂર્યો જ્યોતિર્જ્યોતિસ્સૂર્યઃ ॥
ઇમઁ સ્તનમૂર્જસ્વન્તં ધયાપાં પ્રપીનમગ્ને સરિરસ્ય મધ્યે ।
ઉત્સં જુષસ્વ મધુમન્તમૂર્મિઁ સમુદ્રિયઁ સદનમાવિશસ્વ

સમુદ્રાદૂર્મિર્મધુમાઁ ઉદારદુપાઁશુના સમમૃતત્વમાનટ્ ।
ઘૃતસ્ય નામ ગુહ્યં યદસ્તિ જિહ્વા દેવાનામમૃતસ્ય નાભિઃ ॥
વયં નામ પ્રબ્રવામ ઘૃતસ્યાસ્મિન્ યજ્ઞે ધારયામા નમોભિઃ ।
ઉપ બ્રહ્મા શૃણવચ્છસ્યમાનં ચતુશ્શૃઙ્ગોઽવમીદ્ગૌર એતત્ ॥
ચત્વારિ શઙ્ગા ત્રયો અસ્ય પાદા દ્વે શીર્ષે સપ્ત હસ્તાસો અસ્ય ।
ત્રિધા બદ્ધો વૃષભો રોરવીતિ મહો દેવો મર્ત્યાઁ આવિવેશ ॥
ત્રિધા હિતં પણિભિર્ગુહ્યમાનં ગવિ દેવાસો ઘૃતમન્વવિન્દન્ ।
ઇન્દ્ર એકઁ સૂર એકં જજાન વેનાદેકઁ સ્વધયા નિષ્ટતક્ષુઃ ॥
એતા અર્ષન્તિ હૃદ્યાત્ સમુદ્રાચ્છતવ્રજા રિપુણા નાવચક્ષે ।
ઘૃતસ્ય ધારા અભિચાકશીમિ હિરણ્યયો વેતસો મધ્ય આસામ્ ॥
સમ્યક્ સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેના અન્તર્હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ ।
એતે અર્ષન્ત્યૂર્મયો ઘૃતસ્ય મૃગા ઇવ ક્ષિપણોરીષમાણાઃ ॥
સિન્ધોરિવ પ્રાધ્વને શૂઘનાસો વાતપ્રમિયઃ પતયન્તિ યહ્વાઃ ।
ઘૃતસ્ય ધારા અરુષો ન વાજી કાષ્ઠા ભિન્દન્નૂર્મિભિઃ પિન્વમાનઃ ॥
અભિ પ્રવન્ત સમનેવ યોષાઃ કલ્યાણ્યસ્સ્મયમાનાસો અગ્નિમ્ ।
ઘૃતસ્ય ધારાસ્સમિધો નસન્ત તા જુષાણો હર્યતિ જાતવેદાઃ ॥
કન્યા ઇવ વહતુમેતવા ઉ અઞ્જ્યઞ્જાના અભિચાકશીમિ ।
યત્ર સોમસ્સૂયતે યત્ર યજ્ઞો ઘૃતસ્ય ધારા અભિ તત્ પવન્તે ॥
અભ્યર્ષત સુષ્ટુતિં ગવ્યમાજિમસ્માસુ ભદ્રા દ્રવિણાનિ ધત્ત ।
ઇમં યજ્ઞં નયત દેવતા નો ઘૃતસ્ય ધારા મધુમત્ પવન્તે ॥
ધામન્તે વિશ્વં ભુવનમધિશ્રિતમન્તસ્સમુદ્રે હૃદ્યન્તરાયુષિ ।
અપામનીકે સમિથે ય આભૃતસ્તમશ્યામ મધુમન્તં ત ઊર્મિમ્

પિતું નુ સ્તોષં મહો ધર્માણં તવિષીમ્ । યસ્ય ત્રિતો વ્યોજસા વૃત્રં વિપર્વમર્દયત્ ॥
સ્વાદો પિતો મધો પિતો વયં ત્વા વવૃમહે । અસ્માકમવિતા ભવ ॥
ઉપ નઃ પિતવાચર શિવશ્શિવાભિરૂતિભિઃ । મયોભૂરદ્વિષેણ્યસ્સખા સુશૈવો અદ્વયાઃ ॥
તવ ત્યે પિતો રસા રજાઁસ્યનુ વિષ્ઠિતાઃ । દિવિ વાતા ઇવ શ્રિતાઃ॥
તવ ત્યે પિતો દદતસ્તવ સ્વાદિષ્ઠ તે પિતો । પ્ર સ્વાદ્માનો રસાનાં તુવિગ્રીવા ઇવેરતે ॥
ત્વે પિતો મહાનાં દેવાનાં મનો હિતમ્ । અકારિ ચારુ કેતુના તવાહિમવસાવધીત્ ॥
યદદઃ પિતો અજગન્ વિવસ્વ પર્વતાનામ્ । અત્રા ચિન્નો મધો પિતોઽરં ભક્ષાય ગમ્યાઃ॥
યદપામોષધીનાં પરિઁશમારિશામહે । વાતાપે પીવ ઇદ્ભવ ॥
યત્ તે સોમ ગવાશિરો યવાશિરો ભજામહે । વાતાપે પીવ ઇદ્ભવ ॥
કરમ્ભ ઓષધે ભવ પીવો વૃક્ક ઉદારથિઃ । વાતાપે પીવ ઇદ્ભવ ॥
તં ત્વા વયં પિતો વચોભિર્ગાવો ને હવ્યાં સુષૂદિમ ।
દેવેભ્યસ્ત્વા સધમાદમસ્મભ્યં ત્વા સધમાદમ્

મહ્યમાપો મધુમદૈરયન્ત મહ્યં જ્યોતિરભરત્ સૂર્યસ્તત્ ।
માં દેવા અનુ વિશ્વે તપોજા મહ્યં દેવસ્સવિતા વ્યચો ધાત્ ॥
અહમસ્તભ્નાં પૃથિવીમુત દ્યામહમૃતૂઁરજનઁ સપ્ત સાકમ્ ।
અહં વાચં પરિ સર્વાં બભૂવ ય ઇન્દ્રાગ્ની અસનઁ સખાયૌ ॥
અહં દ્યાવાપૃથિવી આબભૂવાહં વિશ્વા ઓષધીસ્સપ્ત સિન્ધૂન્ ।
મહ્યં વિશસ્સમનમન્ત દૈવીરહમુગ્રશ્શતહવ્યો બભૂવ ॥
રાયે જાતસ્સહસે વૃદ્ધઃ ક્ષત્રાણાં ક્ષત્રભૃત્તમો વયોધાઃ ।
મહાન્ મહિત્વા સઁસ્તમ્ભે ક્ષત્રે રાષ્ટ્રે ચ જાગૃહિ ॥
નવ કૃત્વ ઇન્દ્રો રાજા સવિતા ત્વાભિષિઞ્ચતુ ।
મિત્રો વાયુર્બૃહસ્પતિર્ધાતા ક્ષત્રં દધાતુ તે ॥
અદિતિસ્ત્વા સુષ્વતુ રાજન્ મહતે ક્ષત્રાય મહતે જ્યૈષ્ઠ્યાય મહતે રાજ્યાય મહતે જાનરાજ્યાય મહતે વિશ્વસ્ય ભુવનસ્યાધિપત્યાય સમાસ્ત્વાગ્ને દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાઁ સરસ્વત્યા વાચા યન્તુર્યન્ત્રેણેમમમુમામુષ્યાયણમમુષ્યાઃ પુત્રમગ્નેસ્સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચામીન્દ્રસ્ય સામ્રાજ્યેનાભિષિઞ્ચામિ

મમાગ્ને વર્ચો વિહવેષ્વસ્તુ વયં ત્વેન્ધાનાસ્તન્વં પુષેમ।
મહ્યં નમન્તાં પ્રદિશશ્ચતસ્રસ્ત્વયાધ્યક્ષેણ પૃતના જયેમ ॥
મમ દેવા વિહવે સન્તુ સર્વ ઇન્દ્રવન્તો મરુતો વિષ્ણુરગ્નિઃ ।
મમાન્તરિક્ષમુરુલોકમસ્તુ મહ્યં વાતઃ પવતે કામે અસ્મિન્ ॥
મયિ દેવા દ્રવિણમાયજન્તાં મમાશીરસ્તુ મમ દેવહૂતિઃ ।
દૈવ્યા હોતારો વનિષન્ન એતદરિષ્ટાસ્સ્યામ તન્વા સુવીરાઃ॥
મહ્યં યજન્તાં મમ યાનીષ્ટાકૂતિસ્સત્યા મનસો મે અસ્તુ ।
એનો મા નિગાં કતમચ્ચનાહં વિશ્વે દેવા અનુતિષ્ઠન્તુ મેહ ॥
અગ્નિર્મન્યું પ્રતિનુદન્ પુરસ્તાદદબ્ધો ગોપઃ પરિપાતુ વિશ્વતઃ ।
અપાઞ્ચો યન્તુ નિરૃથં પુનસ્તેઽમૈષાં ચિત્તં પ્રબુધા વિનશ્યતુ ॥
ધાતા ધાતૄણાં ભુવનસ્ય યસ્પતિર્દેવઁ સવિતારમભિમાતિષાહમ્ ।
ઇમં યજ્ઞં બૃહસ્પતેઽશ્વિનોભેન્દ્રાવત કાવ્યૈર્દઁસનાભિઃ ॥
ત્રયીષ્ષડુર્વીરુરુ ણસ્કૃણોત વિશ્વે દેવા ઇહ વીરયધ્વમ્ ।
મા હાસ્મહિ પ્રજયા મા તનૂભિર્મા રધામ દ્વિષતે સોમ રાજન્ ॥
ઉરુવ્યચા નો મહિષશ્શર્મ યઁસદસ્મિન્ હવે પુરુહૂતઃ પુરુક્ષુઃ ।
સ નઃ પ્રજાયૈ હર્યશ્વ મૃડેન્દ્ર મા નો રીરધો મા પરા દાઃ ॥
તિસ્રો દેવીર્મહિ નશ્શર્મ યચ્છત પ્રજાયૈ નસ્તન્વે યચ્ચ પુષ્ટમ્ ।
મા નો વધીદભિભા મો અશસ્તિર્મા નો વૃધદ્વૃજના દ્વેષ્યા યા ।
યે નસ્સપત્ના અપ તે ભવન્ત્વિન્દ્રાગ્નિભ્યામવબાધામહે તાન્ ।
આદિત્યા રુદ્રા ઉપરિસ્પૃશં મોગ્રં ચેત્તારમધિરાજમક્રન્ ॥
અર્વાઞ્ચમિન્દ્રમમુતો હવામહે યો ગોજિદ્ધનજિદશ્વજિદ્યઃ ।
ઇમં નો યજ્ઞં વિહવે જુષસ્વેહ કૃણ્મો હરિવો મેદિનં ત્વા

તવ શ્રિયે વ્યજિહીત પર્વતો ગવાં ગોત્રમુદસૃજો યદઙ્ગિરઃ।
ઇન્દ્રેણ યુજા તમસા પરીવૃતં બૃહસ્પતે નિરપામૌબ્જો અર્ણવમ્ ॥
બૃહસ્પતે અતિ યદર્યો અહાદ્ દ્યુમદ્વિભાતિ ક્રતુમજ્જનેષુ ।
યદ્દીદયચ્છવસર્તપ્રજાત તદસ્માસુ દ્રવિણં ધેહિ ચિત્રમ્ ॥
બૃહસ્પતિસ્સમજયદ્વસૂનિ મહો વ્રજાન્ ગોમતો દેવ એષઃ ।
અપસ્સિષાસન્ સ્વરપ્રતીતો બૃહસ્પતિર્હન્ત્યમિત્રમર્કૈઃ ॥
યમો દાધાર પૃથિવીં યમો દ્યામુત સૂર્યમ્ ।
યમાય સર્વમિત્ તસ્થે યત્ પ્રાણદ્વાયુરક્ષિતમ્ ॥
યથા પઞ્ચ યથા ષડ્ યથા પઞ્ચદશર્ષયઃ । યમં યો વિદ્યાત્ સ બ્રૂયાદ્યથૈકર્ષિર્વિજાનતે ॥
ત્રિકદ્રુકેભિઃ પતતિ ષડુર્વીરેકમિદ્બૃહત્ ।
ગાયત્રી ત્રિષ્ટુપ્ છન્દાંસિ સર્વા તા યમ આહિતા ॥
મૃડા નો રુદ્રોત નો મયસ્કૃધિ ક્ષયદ્વીરાય નમસા વિધેમ તે ।
યચ્છં ચ યોશ્ચ મનુરાયેજે પિતા તદશ્યામ તવ રુદ્ર પ્રણીતિષુ ॥
અશ્યામ તે સુમતિં દેવયજ્યયા ક્ષયદ્વીરસ્ય તવ રુદ્ર મીઢ્વઃ ।
સુમ્નાયન્નિદ્વિશો અસ્માકમાચરારિષ્ટવીરા જુહવામ તે હવિઃ॥
ત્વેષં વયં રુદ્રં યજ્ઞસાધમઙ્કું કવિમવસે નિહ્વયામહે ।
આરે અસ્મદ્દૈવ્યં હૈડો અસ્યતુ સુમતિમિદ્વયમસ્યા વૃણીમહે ॥
અવ તે હેડો વરુણ નમોભિરવ યજ્ઞેભિરીમહે હવિર્ભિઃ ।
ક્ષયન્નસ્મભ્યમસુર પ્રચેતો રાજન્નેનાઁસિ શિશ્રથઃ કૃતાનિ ॥
ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાધમં વિ મધ્યમઁ શ્રથાય ।
અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥
ઇમં મે વરુણ શ્રુધી હવમદ્યા ચ મૃડય ! ત્વામવસ્યુરાચકે ॥
તત્ત્વા યામિ બ્રહ્મણા વન્દમાનસ્તદાશાસ્તે યજમાનો હવિર્ભિઃ ।
અહેડમાનો વરુણેહ બોધ્યુરુશઁસ મા ન આયુઃ પ્રમોષીઃ

હવ્યં પ્રીણીહિ હવ્યઁ શ્રીણીહિ હવ્યઁ શ્રપય ॥
હવ્યં પચ હવ્યમસિ હવ્યાય ત્વા હવ્યવાડસિ હવ્યે સીદ ॥
સ્વયં કૃણ્વાણસ્સુગમપ્રયાવં તિગ્મશૃઙ્ગો વૃષભશ્શોશુચાનઃ ।
પ્રત્નઁ સધસ્થમનુપશ્યમાન આ તન્તુમગ્નિર્દિવ્યં તતાન ॥
ત્વં નસ્તન્તુરુત સેતુરગ્ને ત્વં પન્થા ભવસિ દેવયાનઃ ।
ત્વયાગ્ને પૃષ્ઠં વયમારુહેમાથા દેવૈસ્સધમાદં મદેમ ॥
અતિસર્ગં દદતો માનવાય સ્વર્ગં પન્થામનુપશ્યમાનાઃ ।
અજુષન્ત મરુતો યજ્ઞમેતં વૃષ્ટિદ્યાવાનમમૃતઁ સ્વર્વિદમ્ ॥
આવર્તમાનો ભુવનસ્ય મધ્યે પ્રજા વિકૃણ્વઞ્જનયન્ વિરૂપમ્ ।
સંવત્સરઃ પરમેષ્ઠી ધૃતવ્રતો યજ્ઞં નઃ પાતુ રજસઃ પરસ્માત્ ॥
પ્રજાં પિપર્તુ પરિવત્સરો નો ધાતા દધાતુ સુમનસ્યમાનઃ।
બહ્વીસ્સાકં બહુધા વિશ્વરૂપા એકવ્રતા મામભિસંવિશન્તુ

યદાકૂતાત્ સમસુસ્રોદ્ધૃદો વા મનસસ્સંભૃતં ચક્ષુષો વા ।
તમનુપ્રેહિ સુકૃતસ્ય લોકં યત્રર્ષયો જગ્મુઃ પ્રથમાઃ પુરાણાઃ ॥
એતઁ સધસ્થાઃ પરિ વો દદામિ યમાવહાચ્છેવધિં જાતવેદાઃ।
અન્વાગન્તા યજમાનસ્સ્વસ્તિ તઁ સ્મ જાનીત પરમે વ્યોમન્ ॥
એતં જાનીત પરમે વ્યોમન્નગ્ને સધસ્થા વિદ લોકમસ્ય ।
યદાગચ્છાત્ પથિભિર્દેવયાનૈરિષ્ટાપૂર્તં કૃણુતાદાવિરસ્મૈ ॥
ઇમઁ સ્તનમિષ્ટો યજ્ઞઃ ॥
યેન સહસ્રં વહસિ યેનાગ્ને સર્વવેદસમ્ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે ॥
યેનાગ્ને સુકૃતઃ પથા મધોર્ધારા વ્યાનશુઃ । તેનેમં યજ્ઞં નો નય સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે ॥
યેનાગ્ને દક્ષિણાવન્તં યજ્ઞં વહન્ત્યૃત્વિજઃ । તેનેમં યજ્ઞં નો વહ સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે ॥
પ્રસ્તરેણ પરિધિના સ્રુચા વેદ્યા ચ બર્હિષા । ઋચેમં યજ્ઞં નો નય સ્વર્દેવેષુ ગન્તવે ॥
યત્ર ધારા મધુમતીસ્સદા સ્યન્દન્તે અક્ષિતાઃ । તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણસ્સ્વર્દેવેષુ નો દધત્ ॥
અપૂપકૂલા નદ્યસ્સદા સ્યન્દન્તે અક્ષિતાઃ। તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણસ્સ્વર્દેવેષુ નો દધત્ ॥
ઉપક્ષરન્તિ મધુનો ઘૃતસ્ય કુલ્યાઃ પૂર્ણાસ્સદમક્ષીયમાણાઃ ।
તદગ્નિર્વૈશ્વકર્મણસ્સ્વર્દેવેષુ નો દધત્ ॥
યાસ્તે અગ્ને યા વો દેવાઃ ॥
રોચય મા બ્રાહ્મણેષ્વથો રાજસુ રોચય ।
રોચય મા વિશ્યેષુ શૂદ્રેષુ મયિ ધેહિ રુચા રુચમ્ ॥
સ્વર્ણઘર્મસ્સ્વાહા સ્વર્ણશુક્રસ્સ્વાહા સ્વર્ણસૂર્યસ્સ્વાહા સ્વર્ણાર્કસ્સ્વાહા સ્વર્ણાગ્નિસ્સ્વાહા

ઈડે અગ્નિં વિપશ્ચિતં ગિરા યજ્ઞસ્ય સાધનમ્ । શ્રુષ્ટીવાનં ધિતાવાનમ્ ॥
અગ્ને શકેમ તે વયં યમં દેવસ્ય વાજિનઃ । અતિ દ્વેષાઁસિ તરેમ ॥
પૃથુપાજા અમર્ત્યો ઘૃતનિર્ણિક્ સ્વાહુતઃ ।
અગ્નિર્યજ્ઞસ્ય હવ્યવાટ્ ॥
તઁ સાધો યતસ્રુચ ઇત્થા ધિયો યજ્ઞવન્તઃ ।
આચક્રુરગ્નિમૂતયે ॥
નવં નુ સ્તોમમગ્નયે દિવશ્શ્યેનાય જીજનમ્ ।
વસ્વઃ કુવિદ્વનાતિ નઃ॥
સ્પાર્હા યસ્ય શ્રિયો દૃશે રયિર્વીરવતો યથા।
અગ્રે યજ્ઞસ્ય ચેતતઃ॥
ઉપ ત્વા રણ્વસંદૃશં પ્રયસ્વન્તસ્સહસ્કૃત ।
અગ્ને સસૃજ્મહે ગિરઃ ॥
ઉપ છાયામિવ ઘૃણેરગન્મ શર્મ તે વયમ્ ।
અગ્ને હિરણ્યસંદૃશઃ॥
અગ્ને મૃડ મહાઁ અસિ ય ઈમા દેવયું જનમ્ ।
ઇયેથ બર્હિરાસદમ્ ॥
સ માનુષીષુ દૂડભો વિક્ષુ પ્રાવીરમર્ત્યઃ ।
દૂતો વિશ્વેષાં ભુવત્ ॥
ઔર્વભૃગુવચ્છુચિમપ્નવાનવદાહુવે ।
અગ્નિં સમુદ્રવાસસમ્ ॥
આ સવઁ સવિતુર્યથા ભગસ્યેવ ભુજિઁ હુવે ।
અગ્નિઁ સમુદ્રવાસસમ્ ॥
હુવે વાતસ્વનં કવિં પર્જન્યક્રન્દ્યઁ સહઃ।
અગ્નિઁ સમુદ્રવાસસમ્ ॥
ઉપ ત્વા જામયો ગિરો દેદિશતીર્હવિષ્કૃતઃ ।
વાયોરનીકે અસ્થિરન્ ॥
યસ્ય ત્રિધાત્વવૃતં બર્હિસ્તસ્થા અસંદિનમ્ ।
આપશ્ચિન્નિદધા પદમ્ ॥
અગ્નિર્મૂર્ધા ॥
ઉદગ્ને શુચયસ્તવ શુક્રા ભ્રાજન્ત ઈરતે ।
તવ જ્યોતીઁષ્યર્ચયઃ॥
ઈશિષે વાર્યસ્ય હિ દાત્રસ્યાગ્ને સ્વર્પતિઃ।
સ્તોતા સ્યાં તવ શર્મણિ ॥
ત્વામગ્ને મનીષિણસ્ત્વાઁ હિન્વન્તિ ચિત્તિભિઃ ।
ત્વાં વર્ધન્તુ નો ગિરઃ ॥
અદબ્ધસ્ય સ્વધાવતો દૂતસ્ય રેભતસ્સદા ।
અગ્નેસ્સખ્યં વૃણીમહે ॥
અગ્નિશ્શુચિવ્રતતમશ્શુચિર્વિપ્રશ્શુચિષ્કવિઃ ।
શુચી રોચત આહુતઃ

॥
ઇત્યેકોત્તરશતશાખાધ્વર્યુપ્રભેદભિન્ને શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામોરિમિકાયાં હિરણ્યગર્ભં નામ ચત્વારિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્

॥ શ્રીગ્રન્થત્રયે મધ્યપઠિતાશ્ચ યાજ્યાનુવાક્યાઃ સંપૂર્ણાઃ ॥
॥ અસ્મિન્ ગ્રન્થત્રયાભ્યન્તરે યાજ્યાનુવાક્યા નામ ચતુર્થો ગ્રન્થઃ॥
॥ સંપૂર્ણા ચેયમોરિમિકા ॥