કાઠકસંહિતા · શ્લોક 1-2

અથ યજુર્વેદીય કાઠક-સંહિતા।
અથ પ્રથમ સ્થાનકમ્ ।
પુરોડાશઃ।
ઇષે ત્વોર્જે ત્વા વાયવસ્થોપાયવસ્સ્થ દેવો વસ્સવિતા પ્રાર્પયતુ શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણે ॥ આપ્યાય - ધ્વમઘ્ન્યા દેવભાગં પ્રજાવતીરનમીવા અયક્ષ્માઃ ॥ મા વસ્સ્તેન ઈશત માઘશંસઃ પરિ વો રુદ્રસ્ય હેતિર્વૃણક્તુ ॥ ધ્રુવા અસ્મિન્ ગોપતૌ સ્યાત બહ્વીર્યજમાનસ્ય પશૂન્ પાહિ યજમાનસ્ય પશુપા અસિ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે ગોષદસિ પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટારાતિઃ પ્રેયમગાદ્ધિષણા બર્હિરચ્છ મનુના કૃતા સ્વધયા વિતષ્ટા । ઉર્વન્તરિક્ષં વીહીન્દ્રસ્ય પરિષૂતમાસિ માધો મોપરિ પરુસ્ત ઋધ્યાસમાચ્છેત્તા તે મા રિષત્ ॥ દેવ બર્હિશ્શતવલ્શં વિરોહ સહસ્રવલ્શા વિ વયં રુહેમ । અદિત્યા રાસ્નાસીન્દ્રાણ્યાસ્સંનહનં પૂષા તે ગ્રન્થિં ગ્રથ્નાતુ સ તે મા સ્થાદિન્દ્રસ્ય ત્વા બાહુભ્યામુદ્યચ્છે બૃહસ્પતેસ્ત્વા મૂર્ધ્નાહરામિ દેવઙ્ગમમસિ ॥ તદાહરન્તિ કવયઃ પુરસ્તાદ્દેવેભ્યો જુષ્ટમિહ બર્હિરાસદે

વસોઃ પવિત્રમસિ શતધારં વસૂનાં પવિત્રમસિ સહસ્રધારમ્ ॥
અયક્ષ્મા વઃ પ્રજયા સઁસૃજામિ રાયસ્પોષેણ બહુલા ભવન્તીઃ ।
મધુમદ્ ઘૃતવત્ પિન્વમાના જીવા જીવન્તીરુપ વસ્સદેમ ॥
માતરિશ્વનો ઘર્મોઽસિ દ્યૌરસિ પૃથિવ્યસિ વિશ્વધાયાઃ પરેણ ધામ્નાહ્રુતાસિ મા હ્વાસ્સા વિશ્વાયુસ્સા વિશ્વવ્યચાસ્સા વિશ્વધાયા હુતસ્સ્તોકો હુતો દ્રપ્સોઽગ્નયે બૃહતે નાકાય સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ ॥
સંપૃચ્યધ્વમૃતાવરીરૂર્મિણા મધુમત્તમાઃ । મન્દ્રા ધનસ્ય સાતયઃ ॥
ઇન્દ્રસ્ય ત્વા ભાગઁ સોમેનાતનચ્મ્યદસ્તમસિ વિષ્ણવે વિષ્ણો હવ્યં રક્ષસ્વાપો જાગૃત

કર્મણે વાં વાનસ્પત્યમસિ પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટરાતિઃ । ઉર્વન્તરિક્ષં વીહિ ધૂરસિ ધૂર્વ ધૂર્વન્તં યોઽસ્માન્ ધૂર્વતિ તં ધૂર્વ યં વયં ધૂર્વામસ્તં ચ ધૂર્વ ॥ દેવાનામસિ વહ્નિતમં સસ્નિતમં પપ્રિતમં જુષ્ટતમં દેવહૂતમં વિષ્ણોઃ ક્રમોઽસ્યહ્રુતમસિ હવિર્ધાનં દૃઁહસ્વ મા હ્વાર્મિંત્રસ્ય ત્વા ચક્ષુષા પ્રેક્ષ ઉરુ ત્વા વાતાય દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામગ્નયે જુષ્ટં નિર્વપામિ યછન્તુ ત્વા પઞ્ચ રક્ષાયૈ ત્વા નારાત્યા ઇદં દેવાનામિદં નસ્સહ સ્વરભિવ્યખ્યં જ્યોતિર્વૈશ્વાનરં દૃઁહન્તાં દુર્યાસ્સ્વાહા પૃથિવ્યામુર્વન્તરિક્ષં પ્રેહ્યગ્ને હવ્યં રક્ષસ્વ

વિષ્ણોર્મનસા પૂતે સ્થઃ ॥ દેવો વસ્સવિતોત્પુનાત્વચ્છિદ્રેણ પવિત્રેણ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિઃ ॥ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામગ્નયે જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ શુન્ધન્તાં પાત્રાણિ દેવયજ્યાયૈ યદશુદ્ધઃ પરાજઘાન તદ્વ એતેન શુન્ધન્તામવધૂતં રક્ષોઽવધૂતારાતિરદિત્યાસ્ત્વગસિ પ્રતિ ત્વા પૃથિવી વેત્ત્વધિષવણમસિ વાનસ્પત્યં પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્વેત્તુ પૃથિવીં દૃઁહાગ્નેસ્તનૂરાસ વાચો વિસર્જનં દેવતાભ્યસ્ત્વા દેવવીતયે ગૃહ્ણામિ બૃહદ્ ગ્રાવાસિ વાનસ્પત્યસ્સ ઇદં દેવેભ્યો હવ્યઁ શમ્નીષ્વ સુશમિ શમ્નીષ્વાદ્રિરસિ શ્લોકકૃદપહતં રક્ષોઽપહતારાતિર્વયઁ સંઘાતઁ સંઘાતઁ સંજયેમ વર્ષવૃદ્ધમસિ પ્રતિ ત્વા વર્ષવૃદ્ધં વેત્તુ પરાપૂતં રક્ષઃ પરાપૂતારાતિર્નિરસ્તો અઘશઁસો વાયુર્વ ઇષ ઉર્જે વિવિનક્તુ

અવધૂતં રક્ષોઽવધૂતારાતિરદિત્યાસ્ત્વગસિ પ્રતિ ત્વા પૃથિવી વેત્તુ ધિષણાસિ પાર્વતી પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્વેત્તુ પૃથિવીં દૃઁહ ધિષણાસિ પાર્વતેયી પ્રતિ ત્વા પાર્વતી વેત્તુ દિવં દૃઁહ દિવસ્સ્કમ્ભધાન્યમસિ ધિનુહિ દેવાન્ ધિનુહિ યજ્ઞં ધિનુહિ યજ્ઞપતિં ધિનુહિ માં યજ્ઞન્યં પ્રાણાય વા વ્યાનાય ત્વાપાનાય ત્વા દીર્ઘામનુ સમૃતિમાયુષે ત્વા દેવો વસ્સવિતા હિરણ્યપાણિઃ પ્રતિગૃહ્ણાત્વદબ્ધેન વશ્ચક્ષુષાવપશ્યામિ રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય

નિર્દગ્ધં રક્ષો નિર્દગ્ધારાતિરપાગ્ને અગ્નિમામાદં જહિ નિષ્ક્રવ્યાદઁ સેધા દેવયજનં વહ ધ્રુવમસિ પૃથિવીં દૃઁહાયુર્દેહિ પ્રાણં દેહિ સજાતાનસ્મૈ યજમાનાય પર્યૂહ ધરુણમસ્યન્તરિક્ષં દૃઁહ ચક્ષુર્દેહિ શ્રોત્રં દેહિ સજાતાનસ્મૈ યજમાનાય પર્યૂહ ધર્ત્રમસિ દિવં દૃઁહૌજો દેહિ બલં દેહિ સજાતાનસ્મૈ યજમાનાય પર્યૂહ ધર્માસિ દિશો દૃઁહ રયિં દેહિ પોષં દેહિ સજાતાનસ્મૈ યજમાનાય પર્યૂહ યન્ત્રમસ્યાશા દૃઁહ રૂપં દેહિ બલં દેહિ સજાતાનસ્મૈ યજમાનાય પર્યૂહ ચિતસ્સ્થ પરિચિતો યજમાનસ્ય સજાતા ભૃગૂનામાઙ્ગિરસાં તપસા તપ્યધ્વમ્ ॥
યાનિ ઘર્મે કપાલાન્યુપચિન્વન્તિ વેધસઃ । પૂષ્ણસ્તાન્યપિ વ્રત ઇન્દ્રવાયૂ વિમુઞ્ચતામ્

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામગ્નયે જુષ્ટઁ સંવપામિ સમાપ ઓષધીભિસ્સમોષધયો રસેન મધુના મધુમતીઃ પૃચ્યન્તાં યદ્વો રેવતી રેવત્યં યદ્વો હવિષ્યા હવિષ્યં યદ્વો જગતીર્જગત્યં તેનાસ્મૈ યજ્ઞપતય આશાસાના મધુના મધુમતીસ્સંપૃચ્યધ્વં જનયત્યૈ ત્વા મખસ્ય શિરોઽસિ ઘર્મોઽસિ વિશ્વાયુરુરુ પ્રથસ્વોરુ તે યજ્ઞપતિઃ પ્રથતાં પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યુષ્ટારાતિર્દેવસ્ત્વા સવિતા શ્રપયતુ વર્ષિષ્ઠેઽધિનાકેઽગ્નિસ્તે તન્વં મા હિંસીદગ્ને બ્રહ્મ ગૃહીષ્વૈકતાય સ્વાહા દ્વિતીય સ્વાહા ત્રિતાય સ્વાહા

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદ ઇન્દ્રસ્ય બાહુરસિ દક્ષિણસ્સહસ્રભૃષ્ટિશ્શતતેજા વાયુરસિ તિગ્મતેજાઃ પૃથિવિ દેવયજન્યોષધ્યાસ્તે મૂલં મા હિઁસિષં વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનં વર્ષતુ તે દ્યૌર્બધાન દેવ સવિતઃ પરમસ્યાં પૃથિવ્યાઁ શતેન પાશૈર્યોઽસ્માન્ દિપ્સતિ યં વયં દિપ્સામસ્તમતો મા મૌગ્દ્રપ્સસ્તે દ્યાં મા સ્કાન્ વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનં વર્ષતુ તે દ્યૌર્બધાન દેવ સવિતઃ પરમસ્યાં પૃથિવ્યાઁ શતેન પાશૈર્યોઽસ્માન્ દિપ્સતિ યં વયં દિપ્સામસ્તમતો મા મૌગરરુર્દ્યાં મા પપ્તદ્ વ્રજં ગચ્છ ગોસ્થાનં વર્ષતુ તે દ્યૌર્બધાન દેવ સવિતઃ પરમસ્યાં પૃથિવ્યાઁ શતેન પાશૈર્યોઽસ્માન્ દિપ્સતિ યં વયં દિપ્સામસ્તમતો મા મૌગપારરુમદેવયજનં પૃથિવ્યા દેવયજનાઞ્જહિ ॥ ઇમાં નરઃ કૃણુત વો દેવેભ્યો જુષ્ટામદિત્યા ઉપસ્થે । ઇમાં દેવા અજુષન્ત વિશ્વે રાયસ્પોષા યજમાનં વિશન્તુ। વસવસ્ત્વા પરિગૃહ્ણન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્રુદ્રાસ્ત્વા પરિગૃહ્ણન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદાદિત્યાસ્ત્વા પરિગૃહ્ણન્તુ જાગતેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદ્ધા અસિ સ્વધા અસિ ॥
પુરા ક્રૂરસ્ય વિસૃપો વિરપ્શિન્નુદાદાય પૃથિવીં જીરદાનુમ્ ॥
તામૈરયઁશ્ચન્દ્રમસિ સ્વધાભિસ્તાં ધીરાસો અનુદૃશ્યાયજન્ત કવયઃ

પૃશ્ન્યાઃ પયોઽસિ તસ્ય તેઽક્ષીયમાનસ્ય પિન્વમાનસ્ય પિન્વમાનં નિર્વપામિ ॥
આશાસાના સૌમનસં પ્રજાં સૌભાગ્યં રયિમ્ । અગ્નેરનુવ્રતા ભૂત્વા સંનહ્ય સુકૃતાય કમ્॥ અગ્ને ગૃહપત ઉપ મા હ્વયસ્વ દેવાનાં પત્નીરુપ મા હ્વયધ્વમદિતિરિવ ત્વા સુપુત્રોપનિષદેયમિન્દ્રાણીવાવિધવેષે ત્વાદબ્ધેન ત્વા ચક્ષુષાવપશ્યામિ રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાયોર્જે ત્વાગ્નેર્જિહ્વાસિ સુપૂર્દેવેભ્યો ધામ્ને ધામ્ને ત્વા યજુષે યજુષે હવિરસિ વૈશ્વાનરમુન્નીતશુષ્મૈં સત્યૌજાસ્સહો નામાસિ સહસ્વારાતિઁ સહસ્વ પૃતનાયતસ્સહસ્રવીર્યમસિ તન્માર્જિત્વાજ્યસ્યાજ્યમસિ હવિષો હવિસ્સત્યાભિઘૃતમસિ સત્યેન ત્વાભિઘારયામિ ॥ તેજોઽસિ શુક્રમસિ જ્યોતિરસિ ધામાસિ પ્રિયં દેવાનામનાધૃષ્ટં દેવયજનં દેવતાભ્યસ્ત્વા યજ્ઞિયેભ્યો ગૃહ્ણામિ પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યારાતિરનિશિતાસ્સ્થ સપત્નક્ષયણીરાયુઃ પ્રાણં મા નિર્દૃક્ષં વાજિનં ત્વા વાજિન્વાજયત્યાયૈ સંમાર્જ્મિ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મા નિર્દૃક્ષં વાજિનીં ત્વા વાજિનિ વાજયત્યાયૈ સંમાર્જ્મિ પ્રજાં યોનિં મા નિર્દૃક્ષં વાજિનીં ત્વા વાજયત્યાયૈ સંમાર્જ્મિ ગોષ્ઠં યજમાનસ્ય રાયસ્પોષં મા નિર્દૃક્ષં વાજિનીં ત્વા વાજિનિ વાજયત્યાયૈ સંમાર્જ્મિ

દેવીરાપો અગ્રેગુવઃ પ્રેમં યજ્ઞં નયત પ્ર યજ્ઞપતિં તિરત યુષ્માનિન્દ્રોઽવૃણીત વૃત્રતૂર્યે યૂયમિન્દ્રમવૃણીધ્વં વૃત્રતૂર્યે મેક્ષિતાસ્સ્થ કૃષ્ણોઽસ્યાખરેષ્ઠા અગ્નયે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ વેદિસિ બર્હિષે ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ બર્હિરસિ સ્રુગ્ભ્યસ્ત્વા જુષ્ટં પ્રોક્ષામિ પિતૄણાં ભાગધેયીસ્સ્થોર્જા પૃથિવીં ગચ્છત વિષ્ણોસ્સ્તુપોઽસ્યૂર્ણમ્રદઃ પ્રથસ્વ સ્વાસસ્થં દેવેભ્યો ગન્ધવોંઽસિ વિશ્વાવસુર્વિશ્વસ્માદીષતો યજમાનસ્ય પરિધિરિડ ઈડિત ઇન્દ્રસ્ય બાહુરસિ દક્ષિણો યજમાનસ્ય પરિધિરિડ ઈડિતો મિત્રાવરુણૌ ત્વા પરિધત્તાં ધ્રુવેણ ધર્મણેડ ઈડિતમ્ ॥
વીતિહોત્રં ત્વા કવે દ્યુમન્તસ્સમિધીમહિ । અગ્ને બૃહન્તમધ્વરે ॥
સૂર્યસ્ત્વા પુરસ્તાત્ પાતુ કસ્યાશ્ચિદભિશસ્ત્યાઃ । વર્ષિષ્ઠેઽધિ નાકે ॥
સવિતુર્બાહૂ સ્થો દેવજનાનાં વિધરણિર્વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં સદનમસિ જુહ્વેહિ ઘૃતાચી દ્યૌર્જન્મનાદિતિરચ્છિન્નપત્રા પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ ધામ્ના પ્રિયે સદસિ સીદોપભૃદેહિ ઘૃતાચ્યન્તરિક્ષં જન્મનાદિતિરચ્છિન્નપત્રા પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ ધામ્ના પ્રિયે સદસિ સીદ ધ્રુવ એહિ ઘૃતાચી પૃથિવી જન્મનાદિરતિચ્છિન્નપત્રા પ્રિયા દેવાનાં પ્રિયેણ ધામ્ના પ્રિયે સદસિ સીદર્ષભોઽસિ શાક્વરો વાયુર્જન્મનાદિતિરચ્છિન્નપત્રઃ પ્રિયો દેવાનાં પ્રિયેણ ધામ્ના પ્રિયે સદસિ સીદ ધુવા અસદન્નૃતસ્ય યોનૌ સુકૃતસ્ય લોકે તા વિષ્ણો પાહિ પાહિ યજ્ઞં પાહિ યજ્ઞપતિં પાહિ માં યજ્ઞન્યમ્

ભુવનમસિ વિપ્રથસ્વાગ્નિર્યષ્ટેદં નમો જુહ્વેહ્યગ્નિસ્ત્વાહ્વયતિ દેવયજ્યાય ઉપભૃદેહિ દેવસ્ત્વા સવિતાહ્વયતિ દેવયજ્યાયા અઙ્ઘ્રિણા વિષ્ણૂ મા વામવક્રમિષં પાહિ માગ્ને દુશ્ચરિતાદા મા સુચરિતે ભજ વિજિહાથાં મા મા સંતાપ્તં લોકં મે લોકકૃતૌ કૃણુતં વિષ્ણોસ્સ્થામ્ન ઇત ઇન્દ્રો વીર્યમકૃણોત્॥ ઊર્ધ્વો અધ્વરો દિવિસ્પૃગહ્રુતો યજ્ઞો યજ્ઞપતેઃ ॥ ઇન્દ્રવાન્ બૃહદ્ભાસ્સ્વાહા ॥ સં જ્યોતિષા જ્યોતિર્વાજસ્યાહં પ્રસવેનાગ્નીષોમાભ્યાં દેવતયોજ્જયામિ વાજસ્યાહં પ્રસવેનાગ્નીષોમાભ્યાં દેવતયાસું પ્રતિનુદે ॥
વાજસ્ય મા પ્રસવેનોદ્ગ્રાભેનોદજીગ્રભમ્ । અથા સપત્નાઁ ઇન્દ્રો મે નિગ્રાભેનાધરાઁ અકઃ॥
ઉદ્ગ્રાભશ્ચ નિગ્રાભશ્ચ બ્રહ્મ દેવાઁ અવીવૃધત્ ।
અથા સપત્નાનિન્દ્રાગ્ની મે વિષૂચીનાન્ વ્યસ્યતામ્ ॥
પૃથિવ્યૈ ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા દિવે ત્વાર્થં રિહાણા વ્યન્તુ વયઃ ॥
મરુતાં પૃષતી વશા પૃશ્નિર્ભૂત્વા દિવં ગચ્છ। તતો નો વૃષ્ટિમેરય ॥
અહીનઃ પ્રાણશ્ચક્ષુષ્પા અસિ ચક્ષુર્મે પાહિ ॥
યં પરિધિં પર્યધત્થા અગ્ને દેવ પણિભિરિધ્યમાનઃ ।
તં ત એતમનુ જોષં ભરામ્યેષ નેત્ત્વપચેતયાતૈ ॥
અગ્નેઃ પાથ ઉપેહીન્દ્રસ્ય પાથ ઉપેહિ વિશ્વેષાં દેવાનાં પાથ ઉપેહિ યજમાનં પ્રથત ॥
સઁસ્રાવભાગાસ્સ્થેષા બૃહન્તઃ પ્રસ્તરેષ્ઠાઃ પરિધેયાશ્ચ દેવાઃ ।
યજ્ઞસ્ય ગોપા ઉત રક્ષિતારસ્સ્વાહા દેવા અમૃતા માદયન્તામ્ ॥
અગ્નેઽદબ્ધાયોઽશીર્તતનો પાહિ વિદ્યોત્પાહિ પ્રસિત્યાઃ પાહિ દુરિષ્ટ્યાઃ પાહિ દુરદ્મન્યા અવિષં નઃ પિતું કૃધિ સુધીન્યોનીન્ સુષદાં પૃથિવીઁ સ્વાહા દેવા ગાતુવિદો ગાતું વિત્ત્વા ગાતુમિત મનસસ્પત ઇમં દેવયજ્ઞઁ સ્વાહા વાચિ સ્વાહા વાતે ધાઃ

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામિઠિમિકાયાં પુરોડાશો નામ પ્રથમં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્