કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 72

॥શ્રીભગવાનુવાચ॥
કામાખ્યાયાશ્ચ માહાત્મ્યં શૃણુતં ચ વદામિ વામ્।
સાઙ્ગ તદ્ સરહસ્યં ચ શૃણુ વેતાલ ભૈરવ

એકદા ગરુડેનાશુ વિષ્ણુર્વિષ્ણુપરાયણૌ।
ગચ્છન્ દેવીં તુ કામાખ્યાં નીલસ્થામાસસાદ હ

આસાદ્ય તં ગિરિશ્રેષ્ઠમવજ્ઞાય સ કેશવઃ।
ગચ્છ ગચ્છેતિ ગરુડં ચોદયામાસ તં ગતૌ

તં ચ દેવી મહામાયા કામાખ્યા જગતાં પ્રસૂઃ।
ગરુડેન સમં કૃષ્ણં સ્તમ્ભયામાસ રોદસી

સ તુ ગન્તું મહામાયા-માયયા પરિમોહિતઃ
ન ગન્તુમથ વાગન્તુમશકદ્ બદ્ધવત્ સ્થિતઃ

અશક્તં ગરુડં દૃષ્ટ્વા ગમને ગરુડધ્વજઃ।
ક્રુદ્ધસ્તં પર્વતશ્રેષ્ઠમુત્સારયિતુમુદ્યતઃ

તતઃ કરાભ્યાં તં શૈલં ક્રોડીકૃત્ય જગત્પતિઃ।
અભૂત્ ક્ષમશ્ચાલયિતું મનાગપિ ન કેશવઃ

તં ચિચાલયિષું શૈલં કામાખ્યા ક્રોધતત્પરા।
સિદ્ધસૂત્રેમ વૈકુણ્ઠં બબન્ધ ગરુડેન હિ

તં બદ્ધ્વા સિદ્ધસૂત્રેણ ગ્રાહાગ્રે લવણાર્ણવે।
ચિક્ષેપ હેલયા દેવી સંક્ષેપાત્ પ્રાપતત્ તલમ્

તં સાગરતલં પ્રાપ્તં પુનરેવ સ્વમાયયા।
યન્ત્રિયિત્વા સમાક્રમ્ય જગ્રાહાબ્ધિતલસ્થિતમ્

સ પ્રયત્નેન મહતા નોત્પ્લુતિં કર્તુંમિષ્ટવાન્।
મહાયત્નં પ્રકુર્વાણઃ પુનરુન્મજ્જનેહરિઃ

તસ્યાસારં પ્રસારં ચ કામાખ્યા પ્રતિષેધયેત્।
જ્ઞાનોદ્ગમનમપ્યસ્ય સા દેવી પ્રતિષેધયેત્

તતઃ પ્રજ્ઞાનરહિતઃ પ્રસારાસારવર્જિતઃ।
ગરુડેન સમં તોયતલે શીર્ણમભૂચ્ચિરમ્

માર્ગમાણસ્તુ તં સ્રષ્ટા સાગરાન્તરસંસ્થિતમ્।
હરિમાસાદયામાસ વિશીર્ણં પ્રાકૃતં યથા

તમાસાદ્ય સતાર્ક્ષ્યં તુ સ્રષ્ટા લોકપિતામહઃ।
હસ્તાભ્યાં ત સમાદાય વોત્પ્લાવયિતુમિષ્ટવાન્

તમુત્પ્લાવયિતું શક્તો નાભૂલ્લોકપિતામહઃ।
સ્વયં ચ દેવીમાવાભિર્બદ્ધઃ સન્ વિસ્મયન્ સ્થિતઃ

માર્ગમાણાસ્તુ તે સર્વે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ।
ચિરેમ ચાથ કાલેન સમાસે દુર્જલાન્તરે

તાવાસાદ્ય તતઃ સર્વે સુરાઃ શક્રપુરોગમાઃ।
સમુત્પ્લાવયિતું યત્નં ચક્રુર્નાશક્નુવંશ્ચ તે

તતઃ સર્વેઽપિ તે દેવા મોહિતા માયયા ભૃશમ્।
બિધિંવિષ્ણ સ્થિતૌ યદ્વત્ તદ્વત્ તે તત્ર સંસ્થિતાઃ

માર્ગમાણોઽથ તાન્ સર્વાન્ દેવાન્ દેવગુરુસ્તદા।
બૃહસ્પતિંર્મહાદેવં હિમવત્-સાનુસંસ્થિતમ્

સમાસાદ્ય સ દેવાનાં વૃત્તાન્તં દેવપૂજિતઃ।
પૃષ્ટવાન્ સાદરં સમ્મક્ સ્તુત્વા નત્વા યથાવિધિ

ગુરુરુવાચ
મહાદેવ જગદ્ધામ જગત્પ્રશમકારણ।
શક્રાદીન્માર્ગમાણોઽહં દેવાંસ્ત્વાં સમુપસ્થિતઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ન બ્રહ્મસદને નાપિ નાકતઃ।
સંસ્થિતૌ નાપિ કુત્રાપિ જ્ઞાયેને હ્યન્યદા યથા

તમિમં સંશયં દેવ ચ્છિન્ધિ ત્વં દેવદેવતાઃ।
કુત્ર તિષ્ઠન્તિ કસ્માદ્ વા તથા ભૂત્વા હ્યવસ્થિતાઃ

અનુયાસ્યામિ તાન્ સર્વાનુપદેશાત્ તવ પ્રભો।
તેષાં સ્થિતિં ત્વં કથય યદિ તે વર્તતે દયા

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા તદુદ્દેશમહં પુનઃ।
તત્ સર્વમુક્તવાન્ કર્મ યથા બદ્ધાશ્ચ માયયા

અવજ્ઞાતા મહાદેવી મહામાયા જગન્મયી।
તેન તન્માયયા બદ્ધો વિષ્ણુસ્તિષ્ઠતિ સાગરે

તં માર્ગમાણાસ્ત્રિદશા બ્રહ્માદ્યા માયયા પુનઃ।
નિબદ્ધા નિકટે તસ્ય સ્થિતાશ્ચાત્યર્થસંયતાઃ

તાંસ્તુમાર્ગયિતું યાસિયદિહ ત્વં મયા વિના।
બદ્ધસ્તથૈવ ત્વં ચાપિ નાયાતું ભવિતા પ્રભુઃ

તસ્માદ્ ગચ્છામ્યહં તત્ર યત્રાસ્તે ગરુડધ્વજઃ।
બ્રહ્મેન્દ્રાદ્યાસ્તથા ગુપ્તાન્મોચયિષ્યે ચ તાન્ ક્રમાત્

ઇત્યુક્ત્વા ગરુણા સાર્ધં સમ્ભૂય સ વૃષધ્વજઃ।
દેવૌઘા યત્ર તિષ્ઠન્તિ ગતસ્તત્ર મહેશ્વરઃ

તત્ર ગત્વા મહાદેવો વિષ્ણુમાભાષ્ય વેધસમ્।
સર્વાસ્તાન્ પરિપપ્રચ્છ કિમર્થં સંસ્થિતાસ્ત્વિહ

ગતાગતવિહીનાશ્ચ જજવજ્જ્ઞાનવર્જિતાઃ।
કિમર્થમભવન્ દેવાસ્તન્મે ભાષન્તુ સમ્પ્રતિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા મહાદેવસ્ય કેશવઃ।
શનૈર્ભર્ગમુવાચેદં બ્રહ્માદીનાં પુરસ્તદા

નીલકૂટસ્ય શિખરાદૂર્ધ્વભાગેન ગચ્છતા।
વિયતા ગરુડસ્થેન મયા નીલો મહાગિરિઃ

ધૃતઃ કરેણ ચોદ્ધર્તું ગરુડાગતિવારણે।
તત્ર માં સા મહામાયા કામાખ્યા કામરૂપિણી

યોગનિદ્રાં સ્વયં ધૃત્વા ચિક્ષેપામ્બુધિપુષ્કરે।
તતોઽહં તલમાસાદ્ય તોયરાશેઃ સવાહનઃ

પતિતો નિવસામ્યત્ર ચિરમન્ધકસૂદન।
નિવસાનિ ચિરં ચાહમત્ર સાગરતોયકે

નાદ્યાપિ સા મહામાયા નુદતે માં મહેશ્વર।
મદર્થમાગતા દેવા બ્રહ્મેન્દ્રાદ્યાઃ સમન્તતઃ

તેઽપિ બદ્ધા મહાદેવ્યા માયાપાશેન વૈ હઠાત્।
તસ્માન્નો હ્યનુગૃહ્ણીષ્વ નયેદાર્ની શિવાલયે

તાં ચ પ્રસાદયિષ્યામઃ સમ્યગ્બન્ધવિહિંસયા।
હરેસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા હ્યહં ચ કરુણાયુતઃ

ઉવાચ પરમપ્રીત્યા વિધિવિષ્ણૂ પ્રતિ સ્વયમ્।
ઈશ્વર્યાઃ કામપૂર્વાયાઃ કવચં સુમનોહરમ્

બદ્ધ્વા શરીરે ચાપ્લાવ્ય પશ્ચાદ્ ગચ્છન્તુ તાં પ્રતિ।
અહં નિબદ્ધકવચસ્તેનાહં માયયા ત્વિહ

ન બદ્ધો મમ સંસર્ગાત્ તથા ચેહ બૃહસ્પતિઃ।
તસ્માદ્ યૂયં તુ કવચં શૃણુધ્વ વચનાન્મમ

યેન સૌખ્યાત્ સમુત્પ્લુત્ય દ્રક્ષ્યામઃ પરમેશ્વરીમ્।
ૐ કામાખ્યાકાવચસ્ય ઋષિર્બૃહસ્પતિઃ સ્મૃતઃ

દેવી કામેશ્વરી તસ્ય અનુષ્ટુપ્છન્દ ઇષ્યતે।
વિનિયોગઃ સર્વસિદ્ધૌ તં ચ શૃણ્વન્તુ દેવતાઃ

શિરઃ કામેશ્વરી દેવી કામાખ્યા ચક્ષુષી મમ।
સારદા કર્ણયુગલં ત્રિપુરાવદનં તથા

કણ્ઠે પાતુ મહામાયા હૃદિ કામેશ્વરી પુનઃ।
કામાખ્યા જઠરે પાતુ શારદા માં તુ નાભિતઃ

ત્રિપુરા પાર્શ્વયોઃ પાતુ મહામાયા તુ મેહને।
ગુદે કામેશ્વરી પાતુ કામાખ્યોરુદ્વયે તુ મામ્

જાનુનોઃ શારદા પાતુ ત્રિપુરા પાતુ જઙ્ઘયોઃ।
મહામાયા પાદયુગે નિત્યં રક્ષતુ કામદા

કેશે કોટેશ્વરી પાતુ નાસાયાં પાતુ દીર્ઘિકા।
ભૈરવી દન્તસંઘાતે માતંગ્યવતુ ચાઙ્ગયોઃ

બાહ્વોર્માં લલિતા પાતુ પાણ્યોસ્તુ વનવાસિની।
વિન્ધ્યવાસિન્યઙ્ગુલિષુ શ્રીકામા નખકોટિષુ

રોમકૂપેષુ સર્વેષુ ગુપ્તકામા સદાવતુ।
પાદાઙ્ગુલિપાર્ષ્ણિભાગે પાતુ માં ભુવનેશ્વરી

જિહ્વાયાં પાતુ માં સેતુઃ કઃ કણ્ઠાભ્યન્તરેઽવતુ।
લઃ પાતુ ચાન્તરે વક્ષ હઃ પાતુ જઠરાન્તરે

સામીન્દુઃ પાતુ માં વસ્તાવિન્દુબિન્દ્વન્તરેઽવતુ।
તકારસ્ત્વચિ માં પાતુ રકારોઽસ્થિષુ સર્વદા

લકારઃ સર્વનાડીષુ ઈકારઃ સર્વસન્ધિષુ।
ચન્દ્રઃ સ્નાયુષુ માં પાતુ વિન્દુમજ્જાસુ સન્તતમ્

પૂર્વસ્યાં દિશિ ચાગ્નેય્યાં દક્ષિણે નૈરૃતે તથા।
વારુણે ચૈવ વાયવ્યાં કૌબેરે હરમન્દિરે

અકારાદ્યાસ્તુ વૈષ્ણવ્યા અષ્ટૌ વર્ણાસ્તુ મન્ત્રગાઃ।
પાન્તુ તિષ્ઠન્તુ સતતં સમુદ્ભવવિવૃદ્ધયે

ઊદ્ર્ધ્વાધઃ પાતુ સતતં માં તુ સેતુદ્વયં સદા।
નવાક્ષરાણિ મન્ત્રેષુ શારદામન્ત્રગોચરે

નવસ્વરં તુ માં નિત્યં નાસાદિષુ સમન્તતઃ।
વાતપિત્તકફેભ્યસ્તુ ત્રિપુરાયાસ્તુ ત્ર્યક્ષરમ્

નિત્યં રક્ષતુ ભૂતેભ્યઃ પિશાચેભ્યસ્તથૈવ ચ।
તત્સેતૂ સતતાંપાતાં ક્રવ્યાદ્ભ્યો માન્નિવારકૌ

નમઃ કામેશ્વરી દેવીં મહામાયાં જગન્મયીમ્।
યા ભૂત્વા પ્રકૃતિર્નિત્યં તનોતિ જગદાદ્યતામ્

કામાખ્યામક્ષમાલાભયવરદકરાં સિદ્ધસૂત્રૈકહસ્તાંશ્વેતપ્રેતોપરિસ્થાં મણિકનકયુતાં કુઙ્કુમાપીતવર્ણામ્।
જ્ઞાનધ્યાનપ્રતિષ્ઠામતિશયવિનયાંબ્રહ્મશક્રાદિવન્દ્યામગ્નૌ બિન્દ્વન્તમન્ત્રપ્રિયતમવિષયાં નૌમિ સિદ્ધ્યૈ રતિસ્થામ્

મધ્યે મધ્યસ્ય ભાગે સતતવિનમિતા ભાવહાવાવલીયાલીલા લોકસ્ય કોષ્ઠે સકલગુણયુતા વ્યક્તરૂપૈકનમ્રા।
વિદ્યાવિદ્યૈકશાન્તા સમનશમકરી ક્ષેમકર્ત્રી વરાસ્યા નિત્યં પાતાત્ પવિત્રપ્રણવવરકરા કામપૂર્વૈસ્વરી નઃ

ઇતિ હરકવચંતનુસ્થિતં શમયતિ વૈ શમનં તથા યદિ।
ઇહ ગૃહાણ યતસ્વ વિમોક્ષણે સહિત એષ વિધિઃ સહ ચામરૈઃ

ઇત્યયં કવચં યસ્તુ કામાખ્યાયાઃ પઠેદ્ બુધઃ।
સકૃત્ તં તુ મહાદેવી ત્વનુવ્રજતિ નિત્યદા

નાધિવ્યાધિભયં તસ્ય ન ક્રવ્યાદ્ભ્યો ભયં તથા।
નાગ્નિતો નાપિતોયેભ્યો ન રિપુભ્યો ન રાજતઃ

દીર્ઘાયુર્બહુભોગી ચ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ।
આવર્તયઞ્છતં દેવી-મન્દિરે મોદતે પરે

યથા તથા ભવેદ્ બદ્ધઃ સંગ્રામેઽન્યત્ર વા બુધઃ।
તત્ ક્ષણાદેવ મુક્તઃ સ્યાત્ સ્મરણાત્ કવચસ્ય તુ

ઈશ્વર ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા તુ કવચં હરિર્બ્રહ્મા સુરાસ્તથા।
શક્રોઽપિ કવચ દેહે ન્યાસં ચક્રુઃ પૃથક્ પૃથક્

તે તુ વિન્યસ્તકવચા મહામાયાપ્રભાવતઃ।
ઉત્પ્લુપ્ય સાગરસ્યામ્ભ આસેદુઃ ક્ષિતિમઞ્જસા

આસાદ્ય પૃથિવીં સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણવાદયઃ સુરાઃ।
નીલકૂટં સમાસાદ્યકામાખ્યાં દ્રષ્ટુમાગતાઃ

દૃષ્ટ્વા કામેશ્વરીં દેવી કેશવસ્તાં જગન્મયીમ્।
ઇદમાહ સ્વયં જ્ઞાત્વા પ્રભાવં તત્ પ્રતિષ્ઠિતમ્

ત્વમેવ પ્રકૃતિર્દેવી ત્વમેવ પૃથિવી જલમ્।
ત્વમેવ જગતાં માતા ત્વમેવ ચ જગન્મયી

ત્વં કર્ત્રી સર્વજગતાં વિદ્યા ત્વં મુક્તિદાયિની।
પરાપરાત્મિકા દેવી સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મિકા તથા

પ્રસીદ ત્વં મહાદેવી પ્રસન્નાયાં શુભે ત્વયિ।
દેવાઃ સર્વે પ્રસીદન્તિ ચતુર્વર્ગપ્રદેઽનઘે

પ્રત્યક્ષરૂપા કામાખ્યા કેશવસ્ય મહાત્મનઃ।
પ્રત્યક્ષરૂપા કામાખ્યા હરિમાભાષ્ય ચાબ્રવીત્

દેવ્યુવાચ
કેશવ બ્રહ્મણા સાર્ધં સર્વૈર્દેવૈસ્તથા ગણૈઃ।
મદ્યોનિસલિલેષ્વદ્ય સ્નાનં પાનં કુરુ દ્રુતમ્

તતસ્ત્વં નિરહઙ્કારઃ પરવીર્યસમન્વિતઃ।
આરુહ્ય ગરુડં યાહિ ત્રિદિવં સહ વેધસા

એવમુક્તો મહાદેવ્યા કેશવઃ સહ વેધસા।
યોનિમણ્ડલતોયેષુ સ્નાનં પાનં ચકાર હ

કૃતપ્લાવાસ્તતો દેવાઃ કૃતસ્નાનશ્ચ કેશવઃ।
ગતા દેવ્યાશ્ચ સમ્મત્યા ત્રિદિવં પ્રતિ હર્ષિતાઃ

ગચ્છન્તસ્તે દેવગણાઃ સહિતાઃ કેશવેન ચ।
બ્રહ્મણા ચ તદાદ્રાક્ષુઃ કામાખ્યાં તાં વિયદ્ગતામ્

નીલકૂટસહસ્રાણિ યોનિભિઃ સહ તદ્ગતૈ।
ઊર્ધ્વાધોભાગયોગેન દદૃશુઃ સંસ્થિતાનિ ચ

તાનિ પ્રત્યેકતો દેવા આરુહ્યારુહ્ય તત્ક્ષણાત્।
પપુઃ સસ્નુઃ પૂર્વવત્ તે પ્રીતિમાપુસ્તથાતુલામ્

નિરામયાસ્તથા જગ્મુર્વિસ્મયાક્લિષ્ટચેતનાઃ।
સ્તુવન્તઃ પ્રસ્તુવન્તશ્ચ કામાખ્યાયોનિમણ્ડલમ્

તતો દેવગુરું નત્વા માં સ્તુત્વા ચ મયા પુનઃ।
વિસૃષ્ટાસ્ત્રિદિવં યાતા હર્ષોત્ફુલ્લવિલોચનાઃ

માહાત્મ્યમીદૃશં દેવ્યાઃ કામાખ્યાયાસ્તુ ભૈરવ।
કવચં ચેદૃશં પ્રોક્તં તત્ત્વમાસાદ્ય પુત્રક

યથેષ્ટવિનિયોગેન તમાસાદ્ય સુખી ભવ।
કામાખ્યાયાશ્ચ માહાત્મ્યં કિમન્યત્ કથયામિ તે।
યસ્યા યોનિશિલાયોગાલ્લોહાદ્યા યાન્તિ સ્વર્ણતામ્

યદ્યોનિમણ્ડલે સ્નાત્વા સકૃત્ પીત્વા ચ માનવઃ।
નેહોત્પત્તિમવાપ્નોતિ પરં નિર્વાણમાપ્નુયાત્

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે કામાખ્યાકવચમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ