કૈવલ્યોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

[ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્ યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈર્ અઙ્ગૈસ્ તુષ્ટુવાંસસ્ તનૂભિર્ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ।
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્ તાર્ક્ષ્યો ઽરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્ દધાતુ ।
ઓં શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ।]
ઓં
અથાશ્વલાયનો ભગવન્તં પરમેષ્ઠિનમ્ ઉપસમેત્યોવાચ ।
અધીહિ ભગવન્ બ્રહ્મવિદ્યાં વરિષ્ઠાં સદા સદ્ભિઃ સેવ્યમાનાં નિગૂઢામ્ ।
યથાચિરાત્ [યયાચિરાત્] સર્વપાપં વ્યપોહ્ય પરાત્પરં પુરુષં યાતિ વિદ્વાન્

તસ્મૈ સ હોવાચ પિતામહશ્ ચ શ્રદ્ધા-ભક્તિ-ધ્યાન-યોગાદ્ અવૈહિ ।
ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમ્ આનશુઃ

પરેણ નાકં નિહિતં ગુહાયાં વિભ્રાજતે યદ્ યતયો વિશન્તિ ।
વેદાન્ત-વિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ સંન્યાસયોગાદ્ યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ

તે બ્રહ્મલોકેષુ પરાન્તકાલે પરામૃતાઃ [પરામૃતાત્] પરિમુચ્યન્તિ સર્વે ।
વિવિક્તદેશે ચ સુખાસનસ્થઃ શુચિઃ સમગ્રીવશિરઃશરીરઃ

અન્ત્યાશ્રમસ્થઃ સકલેન્દ્રિયાણિ નિરુધ્ય ભક્ત્યા સ્વગુરું પ્રણમ્ય ।
હૃત્પુણ્ડરીકં વિરજં વિશુદ્ધં વિચિન્ત્ય મધ્યે વિષદમ્ [વિશદં] વિશોકમ્

અચિન્ત્યમ્ અવ્યક્તમ્ અનન્તરૂપં શિવં પ્રશાન્તમ્ અમૃતં બ્રહ્મયોનિમ્ ।
તમ્ આદિમધ્યાન્તવિહીનમ્ એકં વિભું ચિદાનન્દમ્ અરૂપમ્ અદ્ભુતમ્

ઉમાસહાયં પરમેશ્વરં પ્રભું ત્રિલોચનં નીલકણ્ઠં પ્રશાન્તમ્ ।
ધ્યાત્વા મુનિર્ગચ્છતિ ભૂતયોનિં સમસ્તસાક્ષિં તમસઃ પરસ્તાત્

સ બ્રહ્મા સ શિવઃ સેન્દ્રઃ સો ઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્ ।
સ એવ વિષ્ણુઃ સ પ્રાણઃ સ કાલો ઽગ્નિઃ સ ચન્દ્રમાઃ

સ એવ સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભવ્યં સનાતનમ્ ।
જ્ઞાત્વા તં મૃત્યુમ્ અત્યેતિ નાન્યઃ પન્થા વિમુક્તયે

સર્વભૂતસ્થમ્ આત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સંપશ્યન્ બ્રહ્મ પરમં યાતિ નાન્યેન હેતુના

આત્માનમ્ અરણિં કૃત્વા પ્રણવં ચોત્તરારણિમ્ ।
જ્ઞાનનિર્મથનાભ્યાસાત્ પાપં [પાશં] દહતિ પણ્ડિતઃ

સ એવ માયાપરિમોહિતાત્મા શરીરમ્ આસ્થાય કરોતિ સર્વમ્ ।
સ્ત્રિયન્નપાનાદિવિચિત્રભોગૈઃ સ એવ જાગ્રત્ પરિતૃપ્તિમ્ એતિ

સ્વપ્ન [સ્વપ્ને] સ જીવઃ સુખદુઃખભોક્તા સ્વમાયયા કલ્પિતજીવલોકે ।
સુષુપ્તિકાલે સકલે વિલીને તમો ઽભિભૂતઃ સુખરૂપમ્ એતિ

પુનશ્ચ જન્માન્તરકર્મયોગાત્ સ એવ જીવઃ સ્વપિતિ પ્રબુદ્ધઃ ।
પુરત્રયે ક્રીડતિ યશ્ચ જીવસ્ તતસ્ તુ જાતં સકલં વિચિત્રમ્

ધારમાનન્દમ્ અખણ્ડબોધં યસ્મિંલ્ લયં યાતિ પુરત્રયં ચ ॥14*॥
એતસ્માજ્ જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્ જ્યોતિર્ આપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

યત્ પરં બ્રહ્મ સર્વાત્મા વિશ્વસ્યાયતનં મહત્ ।
સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરં નિત્યં તત્ ત્વમ્ એવ ત્વમ્ એવ તત્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિપ્રપઞ્ચં યત્ પ્રકાશતે ।
તદ્ બ્રહ્માહમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સર્વબન્ધૈઃ પ્રમુચ્યતે

ત્રિષુ ધામસુ યદ્ ભોગ્યં ભોક્તા ભોગશ્ ચ યદ્ ભવેત્ ।
તેભ્યો વિલક્ષણઃ સાક્ષી ચિન્માત્રો ઽહં સદા શિવઃ

મય્ય્ એવ સકલં જાતં મયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
મયિ સર્વંલ્ લયં યાતિ તદ્ બ્રહ્માદ્વયમ્ અસ્મ્ય્ અહમ્

[ઇતિ] પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
અણોર્ અણિયાન્ અહમ્ એવ તદ્વન્ મહાન્ અહં વિશ્વમ્ અહં વિચિત્રમ્ ।
પુરાતનો ઽહં પુરુષો ઽહમ્ ઈશો હિરણ્મયો ઽહં શિવરૂપમ્ અસ્મિ

અપાણિપાદો ઽહમ્ અચિન્ત્યશક્તિઃ પશ્યામ્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોમ્ય્ અકર્ણઃ ।
અહં વિજાનામિ વિવિક્તરૂપો ન ચાસ્તિ વેત્તા મમ ચિત્ સદાહમ્

વેદૈર્ અનેકૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યો વેદાન્તકૃદ્ વેદવિદ્ એવ ચાહમ્ ।
ન પુણ્યપાપે મમ નાસ્તિ નાશો ન જન્મ દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિર્ અસ્તિ

ન ભૂમિર્ આપો ન ચ વહ્નિર્ અસ્તિ ન ચાનિલો મે ઽસ્તિ ન ચામ્બરં ચ ।
એવં વિદિત્વા પરમાત્મરૂપં ગુહાશયં નિષ્કલમ્ અદ્વિતીયમ્

સમસ્તસાક્ષિં સદસદ્વિહીનં પ્રયાતિ શુદ્ધં પરમાત્મરૂપમ્ ॥23*॥
યઃ શતરૂદ્રીયમ્ અધીતે સો ઽગ્નિપૂતો ભવતિ સ વાયુપૂતો ભવતિ, સ આત્મપૂતો ભવતિ સ સુરાપાનાત્ પૂતો ભવતિ સ બ્રહ્મહત્યાત્પૂતો ભવતિ સ સુવર્ણસ્તેયાત્ પૂતો ભવતિ સ કૃત્યાકૃત્યાત્ પૂતો ભવતિ તસ્માદ્ અવિમુક્તમ્ આશ્રિતો ભવત્ય્ આશ્રમી સર્વદા સકૃદ્ વા જપેત્ ।
અનેન જ્ઞાનમ્ આપ્નોતિ સંસારાર્ણવનાશનમ્ ।
તસ્માદ્ એવં વિદિત્વૈનં કૈવલ્યં પદમ્ [ફલમ્] અશ્નુતે ।
કૈવલ્યં પદમ્ [ફલમ્] અશ્નુતે