જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 33

પટલઃ - 33
અથ યોગાખ્યાનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશઃ પટલઃ ॥ 33-1
શ્રીભગવાન્ ---
અથ યોગવિભૂત્યર્થં યોગં યુઞ્જીત વૈષ્ણવઃ।
સુગુપ્તે વિજને દેશે નિર્દ્વન્દે શુભલક્ષણે

જિતદર્પાં મતિં કૃત્વા સર્વભૂતહિતે સ્થિતઃ।
દેવાગ્નિગુરુભક્તશ્ચ સચ્છાસ્ત્રાભિરતસ્સદા

ભૂતદ્રોહપરિત્યાગી આસ્તે યઃ સંયતેન્દ્રિયઃ।
આસને ચોપવિષ્ટસ્તુ સુશુભે લક્ષણાન્વિતે

શુભદારુસમુત્થે તુ ચતુર્વિંશાઙ્ગુલાયતે।
દ્વાદશાઙ્ગુલકોત્સેધે સુધૌતેનાપિ વાસસા

કુશૈશ્ચ મૃદુભિશ્છન્ને પવિત્રેણાથ ચર્મણા।
તત્રોપવિષ્ટઃ સતતં યોગાઙ્ગાનિ સમભ્યસેત્

[પ્રાણાયામસ્ય ત્રેવિધ્યમ્]
રેચકાદિચતુર્ભિસ્તુ માત્રાભેદકૃતૈસ્તુ સઃ।
કનીયાન્મધ્યમો જ્યેષ્ઠઃ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રત્યાહારં તતઃ કુર્યાચ્ચિત્તસંયમનં તુ સઃ।
બુદ્ધિર્મનસ્ત્વહઙ્કારસ્ત્રિભિશ્ચિત્તં પ્રકીર્તિતમ્

તથાપિ મનસઃ કુર્યાત્પ્રત્યાહારં પ્રયત્નતઃ।
મનશ્ચતુર્વિધં પ્રોક્તં પ્રત્યાહારેણ નિર્જિતમ્

તિષ્ઠતે લક્ષ્યમાર્ગે તુ અ(ના?)ન્યથા તુ કદાચન।
ધ્યાનં લક્ષ્યસ્ય નિષ્પત્તિશ્ચિન્તનં તત્પ્રકીર્તિતમ્

ધારણા તુ તતો ધાર્યા શીતદાહાપનુત્તયે।
પઞ્ચધા પૂર્વવત્સા તુ પ્રતિમન્ત્રવ્યવસ્થયા

જપં નિમીલિતાક્ષેણ કુર્યાન્મન્ત્રં તુ વાચકમ્।
વાચ્યસ્ય પ્રતિપત્ત્યર્થં પિણ્ડબીજપદાત્મકમ્

ત્રિવિધં વૈ સમુદ્દિષ્ટં પ્રાગુક્તવિધિભાવિતમ્।
યોગોઽપિ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તસ્તં ચ કાર્ત્સ્યેન મે શૃણુ

પ્રાકૃતં પૌરુષં ચૈવ ઐશ્વર્યં ચ તૃતીયકમ્।
ઉહસ્તુ કીર્ત્યતે તર્કસ્તચ્ચ સિદ્ધિવિચારકમ્

સમાધિસ્ત્વાત્મલાભઃ સ્યાદાત્મજઃ પરિકીર્તિતઃ।
સ તુ લક્ષ્યં પરિત્યજ્ય મન્ત્રોચ્ચારણવર્જિતમ્

સદા વિભજ્યતે બ્રહ્મન્ કલાંશવિધિવર્જિતમ્।
સમાધૌ પરિનિષ્પન્ને પરમાપ્નોતિ પૂરુષમ્

પ્રાણાયામાદિતો યાવત્સમાધ્યન્તં પ્રકીર્તિતમ્।
દ્વિગુણં ત્રિગુણં ચૈવ માત્રાભેદેન સંસ્થિતમ્

યોગાસનસ્થઃ કુર્વીત વિધિમેવ યથોદિતમ્।
યોગાસનાનિ ચત્વારિ યોગપટ્ટેન બન્ધયેત્

પર્યઙ્કં કમલં વાઽપિ ભદ્રં વા સ્વસ્તિકં દૃઢમ્।
એષામેકતમે સ્થિત્વા ઋજુકાયોર્ધ્વતઃ ક્રમાત્

સ્પષ્ટાઙ્ગસન્ધિઃ કુર્વીત વિસ્તીર્ણોરુઃ સ(સુ?)કન્ધરઃ।
બાહૂ પરિસમૌ કૃત્વા કિઞ્ચિદાકુઞ્ચયેચ્છિરઃ

નાભૌ જઘનમધ્યે વા હસ્તૌ કચ્છપસંસ્થિતૌ।
સવ્યસ્ય ચોપરિસ્થં તુ વામે સવ્યમથાપિ વા

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા કચ્છપીતાં (?) નિયો જયેત।
ગ્રીવાં તુ બિભૃયાદ્યત્નાન્નાતિસ્તબ્ધાં ન કુંચિતામ્

કિઞ્ચિન્નિમીલયેન્નેત્રૈ નાસાગ્રમવલોકયેત્।
સમુદ્ભવત્પિધાયાસ્યં દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશન્

સગર્ભં યોગમાતિષ્ઠેન્નિર્ગર્ભં વા સુયન્ત્રિતઃ।
તતઃ પ્રમથયેદ્વાયું પ્રાણાખ્યં ચિત્તસંયુતમ્

રેચકાદિચતુર્ભેદૈઃ પ્રાણાયામઃ પ્રકીર્તિતઃ।
ચિત્તં જયેત્સદા યત્નાદ્દુર્જયં દેવદાનવૈઃ

યદ્યપ્યભ્યાસવૈરાગ્યૈશ્ચિત્તં સંયમ્યતે બલાત્।
તથાપિ યત્નાદાતિષ્ઠેત્પૂર્વાધીનં તુ વર્જયેત્

દ્વિવિધાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાસ્સન્નિકૃષ્ટા મનોગતાઃ।
સન્નિકૃષ્ટાઃ સ્થાનગતાશ્ચિત્તોપા(શ્ચૈત્તા વા?)સનયા કૃતાઃ

ન દંશમશકાકીર્ણે નિશ્શબ્દે ગન્ધવર્જિતે।
નિમીલિતાક્ષસ્સન્તિષ્ઠેત્સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ

એવં પરિત્યજેત્સર્વાનુપાધીન્સન્નિકર્ષજાન્।
વાસનોત્થાંશ્ચ વિવિધાન્સમ્યગ્લક્ષ્યં સમાસ્થિતઃ

પ્રત્યાહરેત્ સદા ચિત્તં વિક્ષિપ્તં સર્વવસ્તુષુ।
તામસં તત્તુ બોદ્ધવ્યં ચિત્તં સર્વત્રગં સદા

ગતં રાગાદિતો જ્ઞેયમભ્યાસાદ્રાજસં તુ તત્।
સાત્વિકં કથ્યતે ચિત્તં સંશ્લિષ્ટં લક્ષ્યગોચરે

સંલીનં ચ તતો જ્ઞેયં ગુણાતીતં તપોધન।
ધ્યાનમેવંવિધં કુર્યાત્સગર્ભં પ્રાણનિગ્રહે

ઉચ્યતે ચ તતો ભૂયસ્ત્રિવિધં યોગિનાં હિતમ્।
સકલં નિષ્કલં વિષ્ણું તૃતીયં પરરૂપિણમ્

અન્યત્ર ત્રિવિધં જ્ઞેયં શબ્દં વ્યોમ સવિગ્રહમ્।
વિગ્રહં દેવરૂપસ્ય લક્ષ્યરૂપં વિચિન્તયેત્

ધ્યાનમેવં સમુદ્દિષ્ટં યાવદ્વ્યોમાન્તિમં ભવેત્।
તાવચ્ચ ભાવયેલ્લક્ષ્યં યાવલ્લક્ષ્યં ન ભાવયેત્

ભાવે હ્યભાવમાપન્ને સ્વસ્વભાવઃ પરઃ સ્મૃતઃ।
સ્થૂલં પૂર્વં સમભ્યસ્યેત્તતઃ સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્

એવં વિલીયતે ચિત્તં લક્ષ્યં ચોપાધિભિસ્સહ।
વિગ્રહં દેવદેવસ્ય ધ્યાયેદ્ધૃત્પદ્મગોચરે

તતોઽન્યચ્ચિન્તયેલ્લક્ષ્યં સ્તૂલં સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્।
એવમભ્યસ્યમાનસ્ય ગુણોત્કર્ષઃ પ્રજાયતે

ચન્દ્રાર્કાગ્નિમયં બિમ્બં રવિમણ્ડલસન્નિભમ્।
શુક્લરૂપધરઞ્ચાપિ ગુણોત્કર્ષપ્રદાયકમ્

તતઃ સૂક્ષ્મતરં બિન્દું રાજમુદ્ગસમપ્રભમ્।
તં વિદ્યાત્સર્વમન્ત્રાણામૂર્ધ્વમાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ

તતસ્તુ રાજકાબીજપ્રમાણં ચિન્તયેત્ક્રમાત્।
ઉત્પાદકમથાસ્યાપિ યસ્યાન્તે નાદમાશ્રિતઃ

તં વિલીય સમુત્પન્નમશ્વવાલપ્રમાણકમ્।
યસ્સદા ગચ્છતિ વ્યોમ્નિ મનશ્ચાગચ્છતે હૃદિ

તતો વિચિન્તયેત્સૂક્ષ્મં શિરોવાલપ્રમાણકમ્।
બ્રહ્મનાડીમનેનાશુ પશ્યન્તિ ધ્યાનસેચનાત્

તતોઽઙ્ગરોમમાત્રં તુ બિસવાલસમં તતઃ।
ધ્યાયેન્નિયમમાસ્થાય બ્રહ્મનાડીપ્રકાશકમ્

તદા સા દૃશ્યતે નાડી સાદૃશ્યરહિતા પરા।
તયા યાયાત્પરં સ્થાનં બ્રહ્મરન્ધ્રપથેન તુ

એવં તુ નિષ્કલં ધ્યાયેત્સોઽપિ લીનઃ પરે પદે।
પરં ત્વભ્યસમાનસ્ય ઉન્મનસ્ત્વં પ્રજાયતે

તતસ્તુ વ્યજ્યતે સત્તા સ્વકીયા બ્રહ્મરૂપિણી।
શબ્દરૂપં (1)તુ વા ધ્યાયેદેવં સકલનિષ્કલમ્

(1. નવા ચ્ લ્ નવાં સ્)
નારાયણાત્મકં મન્ત્રં પ્રણવાદિનમોન્તકમ્।
ધ્યાયેચ્છબ્દમયો હ્યેષ સકલઃ પરમેશ્વરઃ

નિષ્કલં વર્ણમેકં તુ ક્ષૌં હ્રીં(?)વાઽપિ ચિન્તયેત્।
તતોઽપિ નિષ્કલં બિન્દું તન્મૂર્ધસ્થં ત્રિદૈવતમ્

સા શક્તિસ્તત ઉત્પન્ના પ્રમાણાર્ધપ્રમાણકા।
સા શક્તિર્લીયતે નાદે નાદો યાતિ લયં પરે

એવં હિ ધ્યાનયોગેન પરં પશ્યન્તિ શાશ્વતમ્।
અથ વાઽઽલોકશબ્દૌ હિ પ્રથયિત્વા વિચિન્તયેત્

સ્વયં વિલીનો યત્રૈવ તત્રૈવ પરમં પદમ્।
અથવા વ્યોમરૂપં તુ ધ્યેયં તત્ત્વં સનાતનમ્

બાહ્યાન્તસ્થં શિખાતીતં ત્રિવ્યોમં ચિન્તયેત્સદા।
મુખ્યેઽન્તસ્થં પરં ધ્યાત્વા ન ભૂયો ભવભાક્મવેત્

એવં ધ્યાત્વા ભવેન્મુક્તિર્ભુક્તિસ્તુ સકલે સ્થિતા।
સકલો દેવદેવસ્ય વિગ્રહો વિષ્ણુરૂપિણઃ

શઙ્ખપદ્મધરો દેવો ગદાપદ્મવિમૂષિતઃ।
ચતુર્ભુજશ્ચતુર્મૂર્તિશ્ચતુર્વક્રઃ સુલોચનઃ

લક્ષ્મીવક્ષાઃ ખગારૂઢઃ સર્વરત્નોપશોભિતઃ।
કૃષ્ણસ્સુરોત્તમો વિષ્ણુર્જિષ્ણુસ્સર્વત્રગો હરિઃ

હલહેતિર્હયગ્રીવો (1)હરિરૂપધરઃ પ્રભુઃ।
નૃહરી ક્રોડરુપી ચ શક્ત્યઙ્ગશ્ચ મહેશ્વરઃ

(1. હર વ્ ચ્લ્ બલ અ)
એવમાસ્થાય(2) નિયમં પિણ્ડવત્ત્વં પરિત્યજેત્।
પરિજ્ઞાય પુરા પિણ્ડં(ણ્ડ?)પાક(ત ?)લક્ષણમુત્તમમ્

(2. ધ્યાય અ)
નિરુદ્ધં સન્ધિમાર્ગં તુ કૃત્વા દેહસમીરણમ્।
મુક્ત્વા સદ્બ્રહ્મરન્ધ્રેણોત્ક્રાન્તિકરણેન તુ

ધ્યાત્વા પરિત્યજેદ્દેહં નિત્યાભ્યાસરતો યદિ।
સ બ્રહ્મપરમભ્યેતિ વાસુદેવાખ્યમવ્યયમ્

નારદ :---
[દેહપાતકાલાભિજ્ઞાનલિઙ્ગાનુકીર્તનમ્] 33-2 ?
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ એતત્સંક્ષેપતસ્ત્વહમ્।
લક્ષણં દેહપાતસ્ય વાયોર્ગતિનિરોધનમ્

શ્રીભગવાન્ ---
યુક્તાહારવિહારસ્ય ક્રિયાસક્તસ્ય નારદ।
યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય સમધાતોઃ સદૈવ હિ

નિર્વર્તતે સદાશબ્દો હૃદ્ગતો દુન્દુભિસ્સ્વનઃ।
(3)સૃજચ્છીતાતપે કાલે ન જાનાત્યુષ્ણશીતલૌ

(3. સ્પર્શોઽગ્નિનાઽતપે અ)
ધ્યાત્વા જ્યોતિર્ભ્રુવોર્મધ્યે દ્વાદશાન્તેઽથ નારદ।
પ્રત્ય (સ્ત)મેતિ વૈ (4)શબ્દો ન ચોદેત્યથવા મુને

(4. શીઘ્રં અ)
ન જાનાતિ સમાધિસ્થો હ્રાદમાબ્જં યદાન્તરે।
પરિશુષ્યતિ ગાત્રસ્થં શોણિતં શ્લેષ્મલક્ષણમ્

ન વેત્તિ પાર્થિવં ગન્ધં સ બાહ્યાભ્યન્તરે યદા।
પિણ્ડપાતસ્તદા વિપ્ર બોદ્ધવ્યો ન ચિરેણ તુ

પાર્થિવ્યા સંસ્થિતશ્ચૈવ ધારણાયાં સમાહિતઃ।
ન વેત્તિ શબ્દં પ્રાગુક્તં પઞ્ચાહાત્પઞ્ચમે ક્ષણે

સ્થિતસ્સમાધૌ વાઽપ્યેતૌ શીતોષ્ણૌ નાનુવિન્દતિ।
પતેદ્દિનચતુષ્કેણ પિણ્ડસ્તત્કલિતે ક્ષણે

રૂપધ્યાનં સમાસાદ્ય પૂર્વોક્તવિધિના યદિ।
ન ભાતિ હૃદયાકાશે બહિર્વા જ્યોતિષાં પતિઃ

પિણ્ડપાતો હ્યવશ્યં સ્યાત્તૃતીયેઽહ્નિ તથા ક્ષણે।
સમાધૌ યદિ વાયવ્યે યોગી નારદ વર્તતે

ન વેત્તિ પરમાહ્લાદં તૃષિતઃ પરિક્રમ્પતે।
દિનદ્વયેન પિણ્ડસ્ય પાતઃ સ્યાદ્દ્વિતયે ક્ષણે

સ્થિતો (1)ગગનભાવે તુ પ્રાગુક્તવિધિના યદિ।
ન વેત્તિ વિવિધં ગન્ધમન્તર્બાહ્યે શુભાશુભમ્

(1. ભગન અ)
તત્રૈવાસ્ય દિને પાતઃ ક્ષણે પ્રથમલક્ષણે।
ધ્યાત્વૈવં મુનિશાર્દૂલ યોગી ધ્યાનૈકમાનસઃ

સ્વયમુત્ક્રમતે પિણ્ડાદ્યાયાદ્બ્રહ્મનિકેતનમ્।
પ્રવિશેત્પિણ્ડમન્યં વા પ્રાગ્વત્સન્ધાનયોજિતઃ

કાલો યદ્દેહપાતસ્ય લક્ષણેન સમાસતઃ।
કથિતઃ સારભૂતસ્ય વાયોસ્સંરોધ ઉચ્યતે

સગર્ભં હૃદયાવાસાદુદ્ધૃત્ય કતલાવધિ।
અપ્રમેયવિહીનં તુ વિકરાલં નિયોજયેત્

પ્રધાનં કણ્ઠકૂપે તુ ન યાતિ હૃદયં પુનઃ।
સ્મરેદ્વિજન્મપુટકે(?)પ્રધાનં વ્યાપકોજ્ઝિતમ્

પન્ધાનં ન(2)ન્દ.............યેત્પ્રન થમવર્જિતમ્।
રોધમાર્ગદ્વયસ્યૈવં દદ્યાત્સવ્યેતરસ્ય તુ

(2. દન્તકોટિસ્થં અ)
નેત્રનાસાનનાખ્યસ્ય તતશ્ચવ્યક્તભાસ્વરમ્।
મન્ત્રાન્તે કેવલં વાઽથ વષડ્‌ ધ્યાયેત્ખરન્ધ્રગમ્

પ્રાક્રમેત્પરમાત્માનં ત્યક્ત્વા પિણ્ડમિમં મુને।
પરિપવ્કસમાનં ચ આશ્રયેચ્છાશ્વતં પદમ્

ઇત્યેતત્કથિતં સર્વં પંચરાત્રાર્થમુત્તમમ્।
સર્વસ્વમિવ વિપ્રેન્દ્ર રક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ

[સંહિતાયા મહિમાનુવર્ણનમ્] 33-3 ?
સર્વોત્તમા સંહિતૈષા સર્વવિજ્ઞાનદીપિકા।
નાખ્યેયા દુષ્ટબુદ્ધીનાં નરાણાં કલુષાત્મનામ્

મત્સરાણામભક્તાનાં શઠાનાં છદ્મચારિણામ્।
ગર્વાન્મે શાસ્ત્રસદ્વસ્તુનિન્દકાનાં વિશેષતઃ

મદ્ભક્તદૂષકાણાં ચ શુષ્કતર્કરતાત્મનામ્।
શાસ્ત્રાપકર્તૄણામન્યદર્શને ભાવિતાત્મનામ્

દેયં વિવિક્તબુદ્ધીનાં સ્વધર્મનિરતાત્મનામ્।
સંસારભયભીતાનાં મદ્ભક્તિનિરતાત્મનામ્

મચ્છાસનપ્રપન્નાનાં યે પશ્યન્તિ સદા મુને।
મદ્ભાવિનો મત્સમયાદ્દૃષ્ટ્યા ચાતિવિશુદ્ધયા

તેષાં વાચ્યમિદં શાસ્ત્રં દીક્ષાં કૃત્વા યથાવિધિ।
પ્રદર્શ્ય મન્ત્રસંઘં વા પૂજિતં મણ્ડલં પુરા

શાસ્ત્રાર્થમનુવક્તવ્યં શાસ્ત્રમાદૌ પ્રપૂજ્ય ચ।
યેનાશુ વિવિધા સિદ્ધિર્દ્વયોર્ભવતિ શાશ્વતી

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં યોગાખ્યાનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશઃ પટલઃ।
સમાપ્તેયં જયાખ્યસંહિતા।
* * * * *