જાતકમાલા · શ્લોક 28-47

અદ્રાક્ષીચ્ ચન્દનઃ સાર્થવાહસ્ તં ચાણ્ડાલકુમારકં દણ્ડખણ્ડશરાવવ્યગ્રહસ્તં લાલાજલપરિક્લિન્નવદનં ભિનિભિનાયમાનમક્ષિકાશતનિપાનભૂતમ્ બાહ્યાધ્યાત્મિકમલોપહતગાત્રં રથ્યારેણુવિરૂક્ષિતકતિપયશિરોરુહં પ્રકૃતિખરદર્ભસંસ્તરપરિવર્તનવિલિખિતતનુમ્ અકૃતશૌચસંસ્કારવિધાનં વિકૃતનાસિકાબિલાગલિતસિંહાણખણ્ડપર્યવનદ્ધબીભત્સાનનં વીથીમુખાત્ પ્રવિચિત્ય ધાન્યપુલાકાન્ રોમન્થાયમાનં પૂતનારૂપમ્ ઇવાતિવિરૂપં મૂર્તિમન્તં સંવેગં સાક્ષાદ્ ઇવ પાપ્માનમ્ અલક્ષ્મીપુઞ્જમ્ ઇવ સંપિણ્ડિતમ્ અપૂર્વમ્ ઇવ પિશાચનિર્માણં વિપાકસર્વસ્વમ્ ઇવાશુભસ્ય કર્મણઃ સમાહારમ્ ઇવ સંસારદુઃખાનાં રાહુમુ ખાન્યમ્ ઇવ જગચ્ચક્ષુષાં રહસ્યભૂમિમ્ ઇવાનાદેયતાયા વિગ્રહવન્તમ્ ઇવ પરિભવમ્ ઉપનિઘાતમ્ ઇવ નગરસ્ય પ્રત્યાદેશમ્ ઇવાપકારિણાં નિલયમ્ ઇવાધન્યતાયાઃ પદમ્ ઇવ દૌર્ભાગ્યસ્ય ગૃહદ્વારૈકદેશે નિષણ્ણં દણ્ડેન કાકાન્ નિવારયન્તમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ પૂર્વવૈરાનુશયોદ્બોધિતકોપ ઇવ સરભસો દૌવારિકમ્ અબ્રવીત્ । અરે કાપુરુષ નિર્વાસયૈનમ્ અમઙ્ગલમ્ અલક્ષ્મીકમ્ અપ્રેક્ષણીયં ચણ્ડાલાધમમ્ । તથા ચૈનં નિર્ભર્ત્સય યથા ન પુનર્ ઇહાગચ્છેદ્ ઇતિ ।
સ તથેતિ પ્રતિશ્રુત્ય તં ચણ્ડાલકુમારકમ્ ।
દણ્ડેન પ્રેરયામ્ આસ પરુષાં ગિરમ્ ઉદ્ગિરન્

યદિ ત્વાં પુનર્ આયાતમ્ ઇહ પશ્યામિ કશ્મલ ।
અસ્માત્ કષ્ટતરં તે ઽહં કરિષ્યામીતિ નિગ્રહમ્

ક્રૌર્યાભ્યાસાવલિપ્તસ્ય મનસો વૃત્તિવૈકૃતમ્ ।
ન હિ સંકોચમ્ આયાતિ ખલાનાં કૃપણેષ્વ્ અપિ

પપાત ભૂમૌ કૃપણઃ સ બાલો દણ્ડાભિઘાતક્ષતપૃષ્ઠવંશઃ ।
પ્રકાશયન્ કર્મફલં સ્વમ્ એવ કર્માતિરૌદ્રં નરકસ્ય તસ્ય

અથ સ તપસ્વી ભગ્નશિરઃકપાલભાગો વિકુઞ્ચિતજાનુમણ્ડલઃ પાષાણશકલકપાલશર્કરાપરિક્ષતક્ષામજઙ્ઘાબાહુદણ્ડકઃ સમન્તતો વિગલિતરુધિરધારાવસિચ્યમાનવિગ્રહો મહીરજઃકપાલાવરુદ્ધવદનવિવરો વિક્ષિપ્તદણ્ડકઃ સંચૂર્ણિતમલ્લકો ધરણિતલવિકીર્ણભિક્ષાશેષસ્ તીવ્રવેદનાભ્યાહતશરીરો મત્સ્ય ઇવ પ્રતપ્તસિકતામધ્યગતઃ સંપરિવર્તતે સ્મ । અથાસ્ય માતા ચિન્તયામ્ આસ । કિં નુ મે પુત્રકઃ પ્રપાતે પતિતઃ સ્યાચ્ છુના વા ભક્ષિત ઉત ગવા જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ પરિભૂય વા બાલદારકૈર્ વિહેઠિતો માર્ગપ્રનષ્ટો વાન્યેન પથા ગતઃ । કિં વા નાગચ્છતીતિ સા પુત્રસ્નેહાકૃષ્ટહૃદયા પુત્ર પુત્રેતિ ક્રન્દતી તં દેશમ્ ઉપજગામ । સ ચ બાલદારકો જનન્યાઃ સ્વરં પ્રત્યભિજ્ઞાય ભૃશતરં વિચુક્રોશ ।
સમાનસુખદુઃખાનાં સુહૃદામ્ અપિ સંગમે ।
નવીભવન્તિ દુઃખાનિ વ્યતીતાન્ય્ અપિ દેહિનામ્

માતેત્ય્ અપૂર્વમ્ એવૈતદ્ વિશ્રમ્ભાયતનં ભુવિ ।
પુત્ર ઇત્ય્ એવ નિષ્યન્દઃ સ્નેહસ્યાસ્ય દુરત્યયઃ

અમ્બેતિ દીનાં ગિરમ્ ઈરયન્તં સા તં પરિષ્વજ્ય તનુપ્રલાપમ્ ।
રુરોદ તીવ્રાયતદીનકણ્ઠા નિનાદયન્તી પુરચત્વરાણિ

કસ્ય પુત્ર દયા નાસીત્ ત્વયિ દુઃખૈકભાજને ।
ગર્વિતઃ કો ન્વ્ અસૌ લક્ષ્મ્યા ગજકર્ણાગ્રલોલયા

પ્રકાશિતમ્ ઇદં કેન કૃપણે ત્વયિ પૌરુષમ્ ।
ત્વયિ પ્રહરતઃ કસ્ય ભૂમૌ ન પતિતઃ કરઃ

હતસ્ ત્વં કેન મે વત્સ નિરનુક્રોશચેતસા ।
નિહતઃ પૂર્વકેણૈવ કટુપાકેન કર્મણા

ઇદમ્ અનાર્યતાચિહ્નં કેન ત્વયિ વિદર્શિતમ્ ।
કો ન્વ્ અસૌ માનુષાકારો રક્ષસામ્ અનુશિક્ષ્યતે

આયસં હૃદયમ્ કસ્ય કસ્ય વજ્રમયઃ કરઃ ।
કસ્ય વાક્ સવિષા કસ્ય ત્વયિ નાસીદ્ દયાલુતા

નિહીનકુલજે બાલે સુહૃદ્બન્ધુવિવર્જિતે ।
જાત્યન્ધે પરપિણ્ડાશે ત્વયિ કિં રોષકારણમ્

સ બાલભાવાત્ કૃપણો વરાકઃ સ્વભ્યસ્તમાત્સર્યતયા તયા ચ ।
શુશોચ ભૈક્ષં ક્ષિતિવિપ્રકીર્ણં ન તુ ક્ષરચ્છોણિતમ્ આત્મદેહમ્

અથ વૃદ્ધચણ્ડાલી તં દારકં ક્ષતવિક્ષતશરીરં શનૈઃ શનૈઃ પાણિના પરામૃશન્તી પ્રોવાચ । કેન તે પુત્રકેયમ્ અવસ્થા કૃતા નિર્દયેન પાપકર્મણા પુરુષાધમેનેતિ । સ પ્રાહ । અમ્બ આર્યચન્દનેન પુરુષો ઽભિહિતો નિર્વાસયૈનમ્ અમઙ્ગલમ્ અલક્ષ્મીકમ્ અપ્રેક્ષણીયં ચણ્ડાલાધમમ્ । તેનાહમ્ એવં પીડિત ઇતિ । અથ સા વૃદ્ધચણ્ડાલી દીર્ઘમ્ ઉષ્ણં વિનિશ્વસ્ય પઞ્ચાઙ્ગુલમ્ અભિનિપીડયન્તી કોપપરુષાક્ષરમ્ ઇત્ય્ અવોચત્ ।
અલ્પાયુષિ કુતસ્ તસ્મિન્ન્ આર્યતા પુરુષાધમે ।
વ્યસનોપહતે બાલે ત્વયીદં યસ્ય વૈકૃતમ્

એવં તસ્યાઃ શોકવશમ્ ઉપગતાયાઃ કૃપણાયાઃ સમીપે મહાજનકાયઃ સંનિપતિતઃ । અત્રાન્તરે
આકૃષ્યમાણહૃદયઃ કૃપયા મહત્યા વૈનેયકૃત્યમ્ અવલમ્બ્ય વિનાયકાગ્ર્યઃ ।
પ્રાવિક્ષદ્ અક્ષતમના ભગવાન્ પુરીં તાં બુદ્ધો વિબુદ્ધનવપઙ્કજસંક્રમેણ

ચામીકરાદ્રિમ્ ઇવ જઙ્ગમમ્ આપતન્તં તં તાયિનં સ્વકિરણૈઃ પરિવિષ્ટમૂર્તિમ્ ।
પૌરાઃ પ્રસાદશિથિલાવનતૈઃ શિરોભિર્ દૂરાત્ પ્રણેમુર્ ઉપશાન્તભવપ્રપઞ્ચમ્

સિતભવનગતાસ્ તં સંભ્રમોદ્ભ્રાન્તચેષ્ટાસ્ તડિત ઇવ સુમેરોઃ શૃઙ્ગપર્યન્તલગ્નાઃ ।
ઉપશમમ્ ઇવ સાક્ષાદ્ આપતન્તં તરુણ્યો મણિગુણકુસુમૌઘૈર્ અર્ચયામ્ આસુર્ આર્યમ્

અપેતપાષાણકપાલશર્કરઃ સમઃ સ નિમ્નોન્નતવર્જિતો ઽભવત્ ।
ભુવઃ પ્રદેશો હરિતાર્દ્રલેપનઃ પ્રમુક્તપુષ્પપ્રકરોત્તરચ્છદઃ

નિબદ્ધજીમૂતવિતાનમ્ અમ્બરં સમુદ્ગતેન્દ્રાયુધતોરણં બભૌ ।
વવુઃ શનૈઃ સ્પર્શસુખાઃ સમીરણાઃ સિરિન્ધ્રિકાપુષ્પરજોવિકર્ષિણઃ