જાતકમાલા · શ્લોક 33-52

અર્થાય નેત્રવ્યસનં તુ જાતમ્ અસ્યા ન માં દ્રક્ષ્યતિ માર્યમાણમ્ ।
યદ્ અસ્ય તીક્ષ્ણેન દુરાધરેણ વ્યાધપ્રયુક્તેન શિલીમુખેન

કૃત્વા ચ યત્ પાપમ્ અયં તપસ્વી દુઃખાનિ સંપ્રાપ્સ્યતિ દારુણાનિ ।
એતન્ મનો નિર્દહતીવ મહ્યં પ્રાણોપરોધં સ્વમ્ અચિન્તયિત્વા

ધિગ્ અસ્તુ સંક્લેશપિશાચવૈશસં પૃથગ્જનત્વં ધિગ્ અનર્થપણ્ડિતમ્ ।
વિપત્તિપાતાલતલે દુરુત્તરે વૃથૈવ યલ્ લોકમ્ ઇમં વિમુઞ્ચતિ

અથ સ પ્રકૃતિશુદ્ધસત્ત્વસ્ તદવસ્થો ઽપ્ય્ અનભિજાતવિષાદદૈન્યસંભ્રમમનાસ્ તં વ્યાધમ્ અબ્રવીત્ ।
અમોઘો યદ્ અયં બાણસ્ ત્વયા તાત સમુદ્યતઃ ।
મયિ પ્રહર નિઃશઙ્કં મા કાર્ષીર્ મૃતમારિકામ્

અથ સા વૃદ્ધા વાનરી તં બોધિસત્ત્વસ્યાતિદુષ્કરં હૃદયસંતાપકરં વ્યવસાયમ્ અવેત્ય પાણિભ્યાં હૃદયમ્ અભિઘ્નન્તી સાશ્રુકણ્ઠા ગદ્ગદાયમાનવચના બોધિસત્ત્વમ્ આહ ।
પુત્ર મા સાહસં કાર્ષીર્ મય્ય્ એવ પ્રહરત્વ્ અયમ્ ।
મૃતયાપિ મયા કિં સ્યાજ્ જરયાપીતસારયા

યદ્ અહં તાત જીવામિ દુર્મના દુઃખભાગિની ।
ત્વત્સઙ્ગમસુખાભ્યાસં રસાગ્રં ન વરં હિ તત્

ત્વયિ જીવતિ જીવન્તિ બહવો ધર્મજીવિનઃ ।
નિમીલિતે ત્વયિ વ્યક્તં દિશઃ સર્વા નિમીલિતાઃ

જરાજનિતસંવેગા વિપ્રોષિતવિલોચના ।
મૃત્યુમ્ એવાભિકાઙ્ક્ષામિ નિશ્વાસૈકપરાયણા

ત્વં મે હૃદયસર્વસ્વં પુત્રકોચ્છ્વસિમિ ત્વયા ।
ત્વયિ જીવતિ જીવન્તીં મામ્ અવેહિ મૃતામ્ અપિ

ઉપાયાસિ પ્રપન્નાયા જરાકાન્તારમ્ આયતમ્ ।
વિશ્રમ્ભસ્થાનવન્ મૃત્યુર્ ભાગ્યેનૈવ મમાગતઃ

અથ બોધિસત્ત્વો ઽભિપ્રણમ્યાનુનેષ્યન્ન્ અનુકમ્પાશીતલૈર્ અપિ નિર્દહન્ન્ ઇવ વચોભિર્ જનનીં પ્રત્ય્ આહ ।
ક્ષુદ્રજન્તોર્ અપિ કૃતે જહ્યાં દેહશતાન્ય્ અપિ ।
માતુર્ અર્થે ત્યજેદ્ દેહમ્ ઇતરો ઽપિ ગતવ્યથઃ

કાયવ્રણમ્ ઇમં તીવ્રવ્યસનાપાતકાતરમ્ ।
તવૈવ પરિચર્યાયૈ માતઃ પરિહરામ્ય્ અહમ્

ન ચ મે કાયિકં દુઃખં તથા જનયતિ વ્યથામ્ ।
માનસેનૈવ દુઃખેન યથા પીડ્યે વિદાહિના

સ્વકાયપરિરક્ષાર્થમ્ અધ્યુપેક્ષ્ય વધં તવ ।
દુઃખં મનોમયં સોઢું કથં શક્ષ્યામિ દુઃસહમ્

અપિ ચામ્બ ।
ઉચ્છ્રાયા વિનિપાતિનઃ પ્રિયજનશ્લેષા વિસંયોગિનઃ
સર્વે સંનિચયાઃ ક્ષયાન્તવિરસા દીપાઃ પ્રભાતેષ્વ્ ઇવ ।
મૃત્યોર્ અપ્રતિવાર્યવીર્યમહતઃ ક્રીડામૃગાઃ પ્રાણિનઃ
સંસારાધ્વનિ દેહિનાં વિચરતાં ધર્માનુકૃત્યં પરમ્

અથ સા બોધિસત્ત્વજનની શીતૈર્ અનન્યસત્ત્વસદૃશૈઃ કરુણાનિષ્યન્દભૂતૈઃ સ્નેહાતિશયોદ્ગારિભિઃ સ્વજીવિતનિરપેક્ષૈર્ અપરિમ્લાયમાનગૌરવપ્રસાદપેશલૈસ્ તદ્વચોભિઃ સુતરામ્ આક્લેદિતહૃદયા વ્યાપિના સ્વરેણ તદ્ વનમ્ આપૂરયન્તી સકરુણં વિરુરાવ ।
અમૂનિ તવ વાક્યાનિ શીતાન્ય્ અપિ દહન્તિ મામ્ ।
હિમાપાતા ઇવ લતાં પાકપાણ્ડુપલાશિનીમ્

હા માતૃવત્સલ રિપુષ્વ્ અપિ મૈત્રચિત્ત
ક્ષુદ્રેષ્વ્ અપિ પ્રકૃતિભદ્ર મૃદુસ્વભાવ ।
પુત્રાપહાય કૃપણાં ક્વ નુ યાસ્યસિ ત્વં
મામ્ અદ્ય દુઃખશતબાણશરવ્યભૂતામ્

હા હા હતાસ્મિ કૃપણા ચ્યુતભાગધેયા દૈવેન સાધુજનનિર્દયપૌરુષેણ ।
સંરક્ષ માં સુચિરમ્ એકપદે જહાસિ કિં પુત્રકાદ્ય નનુ સૈવ તવાસ્મિ માતા

યાતાઃ ક્વ તે ઽદ્ય મુનયો જ્વલિતપ્રભાવાઃ
સખ્યઃ ક્વ તાઃ પ્રતિગતા વનદેવતાસ્ તે ।
ધર્માય રક્ષતિ જગત્ કિલ ધર્મજીવી
કસ્માજ્ જગન્ મમ નિમીલતિ પુત્રશૂન્યમ્

શૈલા નિર્ઝરિણઃ કદમ્બકકુભશ્રેણીનિરુદ્ધાતપા
નદ્યશ્ ચ સ્ફુટપદ્મરેણુહરિતક્ષામોર્મિમાલાધરાઃ ।
સંશાન્તા વનરાજયશ્ ચ શિખિના સુદ્યોતિતાશ્ ચન્દ્રકૈર્
ભાનોર્ અંશુકરાલિતાશ્ ચ દિવસા રક્ષન્તુ મે પુત્રકમ્

ઇતિ સા રુરાવ કુરરીવ વિક્લવા નયનામ્બુદુર્દિનમુખી તપસ્વિની ।
વસુધાતલે ગલિતહારમેખલા ભુજગાઙ્ગના પતિવિયોગશઙ્કિની

અથ સુમના નામ યોષિદ્ બોધિસત્ત્વમ્ અન્વેષમાના વારાણસીં નગરીમ્ અનુપ્રાપ્તા દદર્શ ચૈનં મહાસત્ત્વં પરમદારુણામ્ અવસ્થામ્ ઉપગતં દૃષ્ટ્વા ચ તીવ્રશોકાયાસવ્યથિતહૃદયા પ્રોવાચ ।
સ્ફુરિતકિરણચ્છાયારમ્યાઃ શિરોમણયઃ ક્વ તે
ક્વ દયિત ગતાસ્ તાસ્ તા દંષ્ટ્રા બિસાઙ્કુરધૂસરાઃ ।
વપુર્ ઉપહતં દણ્ડાઘાતૈર્ નવોત્પલકોમલં
વિગલિતહૃદયા (?) ક્રૂરેણૈતત્ કૃપાત્મક કેન તે

કિં ધર્મો ઽસ્તમ્ ઇતઃ પ્રજાહિતકરઃ કિં લોકપાલા મૃતાઃ
તેજઃ કોપવિષાતિસઙ્ગરભસં કિં પ્રોષિતં ભોગિનામ્ ।
શૂન્યં કિં નુ પતિપ્રભાભિર્ અધુના નિઃશુક્લમૂલં જગદ્
યેન ત્વં વ્યસનં દુરુત્તરમ્ ઇદં પ્રાપ્તો વિનાશાય તે

નાસીત્ કસ્ય દયા ત્વયિ પ્રહરતો ઽનાર્યસ્ય શાન્તાત્મનિ
ક્રૌર્યં ત્વય્ય્ અપિ નામ સાધુચરિતે પાપાત્મનાં જાયતે ।
ત્વામ્ આયાસયતઃ કથં ન પતિતૌ તસ્ય પ્રકોષ્ઠાત્ કરૌ
નાથાનાથ ઇવાપદં કથમ્ ઇમાં પ્રાપ્તસ્ ત્વમ્ આયાસિનીમ્

બોધિસત્ત્વસ્ તુ પ્રત્યગ્રકોપશોકકલુષિતાધ્યાશયાત્મનામ્ અવેત્ય તૂષ્ણીમ્ એવ બભૂવ ॥ સા પુનર્ અબ્રવીત્ ॥
કસ્યાપ્રિયં જીવિતમ્ આદ્યજાતં કાલેન કેલી ં સહ કઃ કરોતિ ।
ત્વદપ્રિયારિષ્ટનિવિષ્ટચેષ્ટો લોકાન્તરં કો ઽભ્યનુગન્તુકામઃ

શીતાભિલાષી પ્રવિવિક્ષુર્ અગ્નિં કો મારુતોદ્ધતશિખાકલાપમ્ ।
આદિત્સતે ક્રૂરવિષં ભુજઙ્ગં કઃ પુષ્પદામાકૃતિવિપ્રલબ્ધઃ

ઉદધિપરિખામ્ અદ્યૈવૈનાં દહામિ વસુન્ધરાં
સનગનગરગ્રામારામાં સ્વદૃષ્ટિહુતાશનૈઃ ।
ન મમ હૃદયં શાન્તિ ં યાતિ ત્વદપ્રિયતાડિતં
દહતિ યદિ ન ક્રોધાગ્નિર્ માં પુરા નિરવગ્રહઃ

અથ બોધિસત્ત્વસ્ તાં તપસ્વિનીમ્ અવિષહ્યકોપાગ્નિપ્રદીપ્તમાનસા ં હ્લાદયન્ન્ ઇવ તદામૃતશિશિરાભિર્ વાગ્ભિર્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ ॥
અલમ્ અલં મા ગા ભદ્રે વૈ કોપસ્ય ચેતોવિદાહિનઃ ।
પ્રકૃતિદુઃખેષુ કો ભૂયઃ સત્ત્વેષુ દુઃખાનિ ચિન્તયેત્

દુઃખહેતૌ વર્તમાનેષુ શોચ્યેષુ સંક્લેશભાગિષુ કઃ પરાક્રમેત્ ॥ દુઃખાય સ્વહિતક્રમાર્તેષુ દેહિષુ ન મમ દંષ્ટ્રોત્પાટનાદ્ દુઃખં ન ચ દણ્ડસંપાતજા રુજાઃ ॥ દુઃખયન્તિ માનસં ચણ્ડિ ત્વદ્વાક્કર્કશાસ્ તુદન્તિ મામ્ ॥ અપિ ચ કાન્તે ॥
બોધિસંપ્રાપ્તયે ચિત્તં યદૈવોત્પાદિતં પુરા ।
વયં તદૈવ લોકાનામ્ આધેયક્રિયતાં ગતાઃ

કોપવહ્નિમ્લાયમાના પુનઃ સૈવ ત્વમ્ અન્યેવ લક્ષ્યસે ॥
ચન્દ્રલેખેવ ચામ્બરે વિકસદ્ઘનધૂમસંબાધધૂસરે

કિં ચ ॥
કર્માપરાધજનિતં યદિ દુઃખમ્ એતત્ કોપાવકાશ ઇહ કો નુ મમ દ્વિજાતૌ ।
કર્મેન્ધનોદ્ધતશિખાશકલાકુલેભ્યઃ કુપ્યેત્ કથં ન મતિમાન્ નરકાનલેભ્યઃ

તદ્ અલં કોપદૈન્યેન તવ ચેતોવિદાહિના ।
સ્વગૃહાન્ એવ ગચ્છસ્વ સંત્યાગં ચ કુરુષ્વ મે

સા ભર્તુર્ અભિપ્રાયં સંપાદયન્તી તદ્વચનાપ્યાયિતહૃદયા વિગતકોપસંરમ્ભા બભૂવ ॥
કોપોપરાગવિગમે વિવૃતો ઽધિમાત્રઃ સ્નેહઃ પ્રિયે વિષમવર્તિનિ નાગવધ્વા ।
ઉદ્ઘાટિતાભ્રપટલસ્ફુટદિગ્વિભાગે ખે નિઃસપત્ન ઇવ ચન્દ્રમસઃ પ્રકાશઃ

શોકાશ્રુનયનપરિપ્લુતા ચેતિ બોધિસત્ત્વમ્ અબ્રવીત્ ॥
કુતો મે દુઃખભાગિન્યા ગેહં આર્ય ત્વયા વિના ।
ઇહૈવ શોષમ્ એષ્યામિ યા ગતિસ્ તવ સા મમ

વિષમસ્થં પરિત્યજ્ય ત્વામ્ અનાથ સુખૈધિતમ્ ।
કાન્ત કેન સુખેનાહં દ્રક્ષ્યામિ સ્વજનં પુનઃ

સુખે સમાનતાં ગત્વા દુઃખે જહ્યાં યદિ પ્રિયમ્ ।
અનાર્યામ્ અકૃતજ્ઞાં માં ધારયિષ્યતિ ભૂઃ કથમ્

પ્રતિભાતિ જગચ્ છૂન્યં ત્વયા વિરહિતં મમ ।
ત્વં મે જીવિતસર્વસ્વં ત્વં બન્ધુસ્ ત્વં પરાયણમ્

બોધિસત્ત્વો ઽથ તાં સાધ્વીં બહલસ્નેહવિક્લવામ્ ।
અનુકમ્પાવશાત્ સાધુર્ ઈદૃશં પ્રત્યભાષત

અદૃષ્ટપૂર્વવ્યસના સુખસંવર્ધિતા પ્રિયે ।
પરિક્લેશમ્ ઇમં સોઢુમ્ અક્ષમા ત્વમ્ અનિન્દિતે

મયિ સ્નેહો ઽસ્તિ યદિ તે દુઃખં મે યદિ નેચ્છસિ ।
અદૃષ્ટમ્ અદ્ય માં કૃત્વા તદ્ ગચ્છ ત્વં સ્વમ્ આલયમ્