ઈશ્વરસિદ્ધિ · શ્લોક 1-18

તત્ર કસ્યચિદ્ એકસ્ય વશે વિશ્વં પ્રવર્તતે ।
ઇતિ સાધયિતું પૂર્વં પૂર્વપક્ષં પ્રચક્ષ્મહે ॥

વ્યવસ્થિતમિતસ્વાર્થં ન તાવદ્ ઇહ લૌકિકમ્ ।
સાધનં તેન સર્વાર્થતજ્જ્ઞાનાદેર્ અસિદ્ધિતઃ ॥

પ્રત્યક્ષત્વે તદ્ અપ્ય્ એવં વિદ્યમાનૈકગોચરમ્ ।
ભૂતાદિગોચરં નૈવ પ્રત્યક્ષં પ્રતિભાદિવત્ ॥

નન્વ્ એકચેતનાધીનં વિવાદાધ્યાસિતં જગત્ ।
અચેતનેનાનારબ્ધત્વાદ્ અરોગસ્વશરીરવત્ ॥

તથા સર્વાર્થનિર્માણસાક્ષાત્કરણકૌશલમ્ ।
કાર્યત્વાદ્ એવ જગતસ્ તત્કર્તુર્ અનુમીયતામ્ ॥

કિમ્ અસ્ય તસ્મિન્ન્ આયત્તં કિં નુ જન્માથ વા સ્થિતિઃ ।
પ્રવૃત્તિર્ વાદ્યયોસ્ તાવત્ સાધ્યહીનં નિદર્શનમ્ ॥

ચેતનાધીનતામાત્રસાહ્દને સિદ્ધસાધ્યતા ।
ચેતનૈર્ ભોક્તૃભિર્ ભોગ્યઃ કર્મભિર્ જન્યતે હિ નઃ ॥

ઉપાદાનં પૃથિવ્યાદિ યાગદાનાદિ સાધનમ્ ।
સાક્ષાત્કર્તું ક્ષમન્તે યત્ સર્વ એવ ચ ચેતનાઃ ॥

કર્મણઃ શક્તિરૂપં યદ્પૂર્વાદિપદાસ્પદમ્ ।
મા ભૂત્ પ્રત્યક્ષતા તસ્ય શક્તિમદ્ ધ્ય્ અક્ષગોચરઃ ॥

આગમાદ્ અવગમ્યન્તે વિચિત્રાઃ કર્મશક્તયઃ ।
તેન કર્મભિર્ આત્માનઃ સર્વં નિર્મિમતાં પૃથક્ ॥

સ્વાર્થકારુણ્યભાવેન વ્યાપ્તાઃ પ્રેક્ષાવતઃ ક્રિયાઃ ।
ઈશ્વરસ્યોભયાભાવાજ્ જગત્સર્ગો ન યુજ્યતે ॥

સુખૈકતાનં જનયેજ્ જગત્કરુણયા સૃજન્ ।
તત્કર્માનુવિધાયિત્વે હીયેતાસ્ય સ્વતન્ત્રતા ॥

અસિદ્ધત્વાદ્ વિરુદ્ધત્વાદ્ અનૈકાન્ત્યાચ્ ચ વર્ણિતાત્ ।
કાર્યત્વહેતોર્ જગતો ન યથોદિતકર્તૃતા ॥

અત્ર બ્રૂમો ન કાર્યત્વં ક્ષિત્યાદૌ શક્યનિહ્નવમ્ ।
સભાગત્વાત્ ક્રિયાવત્ત્વાન્ મહત્ત્વેન વિશેષિતાત્ ॥

તાદૃશાદ્ એવ મૂર્તત્વાદ્ બાહ્યપ્રત્યક્ષતાન્વિતાત્ ।
સસામાન્યવિશેષત્વાદ્ ઇત્યાદિભ્યો ઘટાદિવત્ ॥

પ્રત્યક્ષં તત્ પ્રમેયત્વાત્ પદાર્થત્વાદ્ ઘટાદિવત્।
એકેચ્છાનુવિધાયીદમ્ અચૈતન્યાત્ સ્વદેહવત્ ॥

એકેનાભિષ્ઠિતાઃ કાર્યં કુર્વતે સર્વચેતનાઃ ।
દેહસમ્બન્ધસાપેક્ષકાર્યકૃત્ત્વાત્ ત્વગાદિવત્ ॥

એકપ્રધાનપુરુષં વિવાદાધ્યાસિતં જગત્ ।
ચેતનાચેતનાત્મત્વાદ્ એકરાજકદેશવત્ ॥