હરિનામચિન્તામણિ · અધ્યાય 15

(15)
પઞ્ચદશ પરિચ્છેદ
ભજન-પ્રણાલી
ગદાઇ ગૌરાઙ્ગ જય જય નિત્યાનન્દ ।
જય સીતાનાથ જય ગૌર-ભક્ત-વૃન્દ

સબ છાડિ હરિ-નામ જે કરે ભજન ।
જય જય ભાગ્યવાન્ સેઇ મહાજન

પ્રભુ બલે હરિ-દાસ તુમિ ભક્તિ-બલે ।
પેયેછ સકલ જ્ઞાન એ જગતી-તલે

સર્વ-વેદ નાચે દેખિ તોમાર જિહ્વાય ।
સકલ સિદ્ધાન્ત દેખિ તોમાર કથાય

નામ-રસ-જિજ્ઞાસા
એબે સ્પષ્ટ બલ નામ-રસ કિ પ્રકાર ।
કિ રૂપે લભિબે જીવ તાહે અધિકાર

હરિદાસ મહા-પ્રેમે કરે નિવેદન ।
તોમાર પ્રેરણા-બલે કરિબ વર્ણન

રસ-તત્ત્વ
શુદ્ધ-તત્ત્વ પર-તત્ત્વ યેઇ વસ્તુ સિદ્ધ ।
રસ નામે સર્વ-વેદે તાહાઇ પ્રસિદ્ધ

સેઇ સે અખણ્ડ રસ પર-બ્રહ્મ તત્ત્વ ।
અનન્ત આનન્દ-ધામ ચરમ મહત્ત્વ

શક્તિ શક્તિમાન્ રૂપે વિશેષ તાહાય ।
ભેદ નાઇ ભેદ સમ દર્શનેતે ભાય

શક્તિમાન્ સુદુર્લક્ષ્ય શક્તિ પ્રકાશિની ।
ત્રિવિધ શક્તિર ક્રિયા વિશ્વ-વિકાશિની

ચિચ્-છક્તિ-દ્વારા વસ્તુ-પ્રકાશ
ચિચ્-છક્તિ-સ્વરૂપે પ્રકાશયે વસ્તુ રૂપ ।
વસ્તુ નામ વસ્તુ ધામ તત્-ક્રિયા સ્વરૂપ

કૃષ્ણ સે પરમ વસ્તુ શ્યામ તાર રૂપ ।
કૃષ્ણ-ધામ ગોલોકાદિ લીલાર સ્વરૂપ

નામ ધામ રૂપ ગુણ લીલા આદિ યત ।
સકલ-ઇ અખણ્ડાદ્વય જ્ઞાન અન્તર્ગત

વિચિત્રતા યત સબ પરા શક્તિ કર્મ ।
કૃષ્ણ ધર્મી પરા શક્તિ કૃષ્ણ નિત્ય કર્મ

ધર્મ-ધર્મી ભેદ નાઇ અખણ્ડ અદ્વયે ।
વિચિત્ર વિશેષ માત્ર સચ્-ચિન્-નિલયે

માયા-શક્તિર સ્વરૂપ
સેઇ શક્તિ-છાયા એક માયા સંજ્ઞા પાય ।
બહિરઙ્ગ વિશ્વ સૃજે કૃષ્ણેર ઇચ્છાય

જીવ-શક્તિ
ભેદાભેદ-મયી જીવ-શક્તિ જીવ-ગણે ।
તાટસ્થ્યે પ્રકાશે કૃષ્ણ સેવાર કારણે

દુઇ પ્રકાર દશા વિશિષ્ટ જીવ
નિત્ય-બદ્ધ નિત્ય-મુક્ત જીવ દ્વિ-પ્રકાર ।
નિત્ય મુક્તે નિત્ય કૃષ્ણ સેવા અધિકાર

નિત્ય બદ્ધ માયા ગુણે કરયે સંસાર ।
બહિર્મુખ અન્તર્મુખ ભેદે દ્વિ-પ્રકાર

અન્તર્મુખ સાધુ-સઙ્ગે કૃષ્ણ-નામ પાય ।
કૃષ્ણ-નામ-પ્રભાવેતે કૃષ્ણ-ધામે યાય

રસ નામ-સ્વરૂપ
નામ ત અખણ્ડ રસ કલિકા તાહાર ।
કૃષ્ણ આદિ સંજ્ઞા-રૂપે વિશ્વેતે પ્રચાર

રસ રૂપ-સ્વરૂપ
સ્વલ્પ સ્ફુટ કલિકા સે રૂપ મનોહર ।
શ્રી-ગોલોકે વૃન્દાવને શ્રી-શ્યામસુન્દર

રસ ગુણ-સ્વરૂપ
સૌરભિત કલિકા સે ચતુઃ-ષષ્ઠિ-ગુણ ।
પ્રકાશે નામેર તત્ત્વ જાનેન નિપુણ

રસ લીલા-સ્વરૂપ
પૂર્ણ પ્રસ્ફુટિત નામ કુસુમ સુન્દર ।
અષ્ટ-કાલ નિત્ય-લીલા પ્રકૃતિર પર

ભક્તિ-સ્વરૂપ
જીવે નામ કૃપોદયે સ્વરૂપ હ્લાદિની ।
સંવિતેર સાર-યુતા ભક્તિ-સ્વરૂપિણી

ભક્તિ-ક્રિયા
આવિર્ભૂત હયે નામે પ્રસ્ફુટિત કરિ ।
રસેર સામગ્રી પ્રકાશયે સર્વેશ્વરી

વિશુદ્ધ ચિન્મય જીવ લભિયા સ્વરૂપ ।
સેઇ રસે પ્રવેશે એઇ અપરૂપ

રસેર વિભાવ આલમ્બન
રસેર વિભાવ સેઇ તત્ત્વ આલમ્બન ।
તદ્-આશ્રય ભક્ત, તદ્-વિષય કૃષ્ણ-ધન

નામ કરે અવિરત ભક્ત મહાશય ।
કૃપા કરિ રૂપ-ગુણ-લીલાર ઉદય

રસેર વિભાવ ઉદ્દીપન
ઉદ્દીપન કૃષ્ણ-રૂપ ગુણાદિક યત ।
આલમ્બન ઉદ્દીપન વિભાવે સંયુત

વિભાવ હૈતે અનુભાવ
વિભાવ સમ્પૂર્ણ હૈલે અનુભાવ હય ।
પ્રેમેર વિકાર સબ શુદ્ધ પ્રેમ-મય

સઞ્ચારિ-ભાવ ઓ સાત્ત્વિક-મિશ્રે વિભાવ ક્રિયા કરે, સ્થાયી-ભાવ-ઇ રસ હય
સઞ્ચારી સાત્ત્વિક ક્રમે ઉદિત હ-ઇલે ।
સ્થાયીભાવ રસ હય સર્વ-શાસ્ત્ર બલે

તાહા પાઇબાર ક્રમ
સેઇ રસ સર્વ-સાર સિદ્ધિ-સાર જાનિ ।
પરમ પુરુષ અર્થ સર્વ-શાસ્ત્રે માનિ

ભક્ત્ય્-ઉન્મુખ જીવ શુદ્ધ-ગુરુર કૃપાય ।
શ્રી-યુગલ બ્રહ્મ-નામ સૌભાગ્યેતે પાય

તુલસી-માલાય નામ સઙ્ખ્યા કરિ સ્મરે ।
અથવા કીર્તન કરે પરમ આદરે

એક ગ્રન્થ સઙ્ખ્યા કરિ આરમ્ભિબે નામ ।
ક્રમે તિન લક્ષ સ્મરિ પૂરે મનસ્કામ

સઙ્ખ્યા મધ્યે કિછુ નામ કરિબે કીર્તન ।
તાતે સર્વેન્દ્રિય સ્ફૂર્તિ આનન્દ-નર્તન

નામ નવ-વિધ અઙ્ગ કરય આશ્રય ।
તથાપિ કીર્તન સ્મૃતિ સર્વ-શ્રેષ્ઠ હય

અર્ચન-માર્ગ ઓ શ્રવણ-કીર્તનેર અધિકાર-ભેદે ક્રિયા-ભેદ
અર્ચન-માર્ગેતે ગાઢતર રુચિ યાઙ્ર ।
શ્રવણ-કીર્તન-સિદ્ધિ તાહાતે તાઙ્હાર

નામે ઐકાન્તિકી રતિ હ-ઇબે યાઙ્હાર ।
શ્રવણ-કીર્તન-સ્મૃતિ કેવલ તાઙ્હાર

નામ શ્રવણ-કીર્તન-સ્મરણે યે ક્રમ
સેવા નતિ દાસ્ય સખ્ય આત્મ-નિવેદન ।
સહજે નામેર સઙ્ગે હય પ્રવર્તન

નામ-નામી એક તત્ત્વ વિશ્વાસ કરિયા ।
દશ અપરાધ છાડિ નિર્જને બસિયા

અતિ સ્વલ્પ દિને નામ હ-ઇયા સદય ।
શ્રી-શ્યામસુન્દર-રૂપે હયેન ઉદય

યબે નામ-રૂપે ઐક્ય હયત સાધને ।
નામ લૈતે રૂપ આઇસે ચિત્તે સર્વ-ક્ષણે

તાર કિછુ દિને રૂપે ગુણ કરિ યોગ ।
શ્રી-નામ સ્મરણે ગુણ કરય સમ્ભોગ

નામ-રૂપ-ગુણેર એકતા
સ્વલ્પ-દિને નામ રૂપ ગુણ એક હય ।
નામ લૈતે સર્વ-ક્ષણે તિનેર ઉદય

ઉપાસના મન્ત્ર ધ્યાન મયી
મન્ત્ર ધ્યાન મયી એઇ નામ ઉપાસના ।
પ્રાથમિક ધારા જાનિ કરે વિભાવના

સ્મૃતિ કાલે યોગ પીઠે કલ્પ-દ્રુમ-તલે ।
ગોપ-ગોપી-વૃતે કૃષ્ણે દેખે કુતૂહલે

સાત્ત્વિક-વિકાર સબ હય પ્રસ્ફુટિત ।
ભજન આનન્દે ભક્ત હય પુલકિત

ક્રમે યબે નામ સ્વ-સૌરભે પ્રફુલ્લિત ।
અષ્ટ-કાલ કૃષ્ણ-લીલા હ-ઇબે ઉદિત

સ્વારસિકી ઉપાસના
સ્વારસિકી ઉપાસના હ-ઇબે ઉદય ।
લીલોચિત પીઠે કૃષ્ણે દર્શન કરય

સઙ્ગે સઙ્ગે ગુરુ-કૃપા સિદ્ધ-સ્વરૂપેતે ।
લીલાય પ્રવેશે ભક્ત સખીર સઙ્ગેતે

મહાભાવ સ્વરૂપિણી વૃષભાનુ-સુતા ।
તાઙ્ર અનુગત ભક્તિ સદા પ્રેમ-યુતા

સખી આજ્ઞા મતે કરે યુગલ-સેવન ।
મહા-પ્રેમે મગ્ન હય સે રસિક જન

લિઙ્ગ-ભઙ્ગે વસ્તુ-સિદ્ધિ
સાધન-ભજન-સિદ્ધિ લાગાલાગિ તાય ।
લિઙ્ગ-ભઙ્ગે વસ્તુ-સિદ્ધિ તોમાર કૃપાય

તદ્-ઉત્તરાવસ્થા વર્ણન હય ના, કેવલ અનુભૂત હય
ઇહાર અધિક આર વાક્ય નાહિ ચલે ।
તદ્ ઉત્તર અનુભવ લભિ કૃપા-બલે

એઇ ત ઉજ્જ્વલ રસ પરમ સાધન ।
ઇહાતે નિશ્ચય મિલે કૃષ્ણ પ્રેમ ધન

સાધને એકાદશ ભાવ
સાધિતે ઉજ્જ્વલ-રસ આછે ભાવ એકાદશ
સમ્બન્ધ વયસ નામ રૂપ ।
યૂથ વેશ આજ્ઞા-વાસ સેવા પરાકાષ્ઠાશ્વાસ
પાલ્ય-દાસી એઇ અપરૂપ

ભાવ સાધને પઞ્ચ-દશા
એઇ એકાદશ ભાવ સમ્પૂર્ણ સાધને ।
પઞ્ચ દશા લક્ષ્ય હય સાધક જીવને

શ્રવણ વરણ આર સ્મરણ આપન ।
સમ્પત્તિ એ પઞ્ચ-વિધ દશાય ગણન

પ્રથમ શ્રવણ દશા
નિજાપેક્ષા શ્રેષ્ઠ શુદ્ધ-ભાવુક યે જન ।
ભાવ-માર્ગે ગુરુદેવ સેઇ મહાજન

તાઙ્હાર શ્રીમુખે ભાવ-તત્ત્વેર શ્રવણ ।
હ-ઇલે શ્રવણ-દશા હય પ્રકટન

ભાવ-તત્ત્વ
ભાવ-તત્ત્વ દ્વિ-પ્રકાર કરહ વિચાર ।
નિજ એકાદશ ભાવ કૃષ્ણ-લીલા આર

ક્રમે વરણ દશા પ્રાપ્તિ
રાધા-કૃષ્ણ અષ્ટ-કાલ યેઇ લીલા કરે ।
તાહાર શ્રવણે લોભ હય અતઃપરે

લોભ હ-ઇલે ગુરુ-પદે જિજ્ઞાસા ઉદય ।
કેમને પાઇબ લીલા કહ મહાશય

ગુરુદેવ કૃપા કરિ કરિબે વર્ણન ।
લીલા-તત્ત્વે એકાદશ ભાવ-સઙ્ઘટન

પ્રસન્ન હ-ઇયા પ્રભુ કરિબે આદેશ ।
એઇ ભાવે લીલા-મધ્યે કરહ પ્રવેશ

શુદ્ધ રૂપે સિદ્ધ ભાવ કરિયા શ્રવણ ।
સેઇ ભાવ સ્વીય ચિત્તે કરિબે વરણ

નિજ-રુચિ શ્રી-ગુરુ-દેવકે બલિબે
વરણ કાલેતે નિજ રુચિ વિચારિયા ।
ગુરુ-પદે જાનાઇબે સરલ હ-ઇયા

પ્રભુ તુમિ કૃપા કરિ યેઇ પરિચય ।
દિલે મોરે તાહે મોર પૂર્ણ પ્રીતિ હય

સ્વભાવતઃ મોર એઇ ભાવે આછે રુચિ ।
અતએવ આજ્ઞા શિરે ધરિ હ્યે શુચિ

અન્ય-રુચિ હ-ઇલે ગુરુદેવ અન્ય-ભાવ દિબેન
રુચિ યદિ નહે તબે અકપટ મને ।
નિવેદિબે નિજ-રુચિ શ્રી-ગુરુ-ચરણે

વિચારિયા ગુરુદેવ દિબે અન્ય-ભાવ ।
તાહે રુચિ હ-ઇલે પ્રકાશિબે નિજ-ભાવ

નિજ-સિદ્ધ-ભાવ ગુરુ-દેવકે જાનાઇબે
એઇ રૂપે ગુરુ શિષ્ય સંવાદે ઘટને ।
નિજ-સિદ્ધ-ભાવ સ્થિર હ-ઇબે યે ક્ષણે

શિષ્ય ગુરુ-પદે પડિ કરિબે મિનતિ ।
માગિબે ભાવેર સિદ્ધિ કરિયા કાકુતિ

કૃપા કરિ ગુરુદેવ કરિબે આદેશ ।
શિષ્ય સેઇ ભાવે તબે કરિબે પ્રવેશ

દૃઢ વરણ
શ્રી-ગુરુ-ચરણે પડિ બલિબે તખન ।
તવાદિષ્ટ ભાવ આમિ કરિમુ વરણ

એ ભાવ કખન આમિ ના છાડિબ આર ।
જીવને મરણે એઇ સઙ્ગી યે આમાર

ભજને પ્રતિબન્ધક વિચાર
નિજ સિદ્ધ એકાદશ ભાવે વ્રતી હયે ।
સ્મરિબે સુદૃઢ-ચિત્તે નિજ-ભાવ-ચયે

સ્મરણે વિચાર એક આછે ત સુન્દર ।
આપનેર યોગ્ય-સ્મૃતિ કર નિરન્તર

આપનેર અયોગ્ય સ્મરણ યદિ હય ।
બહુ યુગ સાધિલે-ઓ સિદ્ધિ કભુ નય

આપન-દશા
આપન-સાધને સ્મૃતિ યબે હયે વ્રતી ।
અચિરે આપન-દશા હય શુદ્ધ અતિ

નિજ શુદ્ધ-ભાવેર યે નિરન્તર સ્મૃતિ ।
તાહે દૂર હય શીઘ્ર જડ-બદ્ધ-મતિ

બદ્ધ-જીવ યે ક્રમે ભાવ પ્રાપ્ત હન
જડ-બદ્ધજીવ ભુલિ નિજ સિદ્ધ-સત્ત્વ ।
જડ અભિમાને હય જડ-દેહે મત્ત

તબે યદિ કૃષ્ણ-લીલા કરિયા શ્રવણ ।
લોભ હય પાઇબારે નિજ સિદ્ધ-ધન

તબે ભાવ-તત્ત્વ-સ્મૃતિ અનુક્ષણ કરે ।
ભાવ યત બાડે તાર ભ્રાન્તિ તત હરે

સ્મરણ દશા । તાહાતે વૈધ ઓ રાગાનુગતા ભાવેર ભેદ । શેષટીર-ઇ પ્રયોજન
સ્મરણ દ્વિવિધ વૈધ રાગાનુગ આર ।
રાગાનુગા સ્મૃતિ યુક્તિ-શાસ્ત્ર હૈતે પાર

માધુર્ય આકૃષ્ટ હયે કરયે સ્મરણ ।
અચિરાતે પ્રાપ્ત હય દશા ભાવાપન

વૈધ-ભક્તેર ઉન્નતિ-ક્રમે
વૈધ-ભક્ત સ્મૃતિ-કાલે સદા વિચારય ।
અનુકૂલ યુક્તિ-શાસ્ત્ર યખન યે હય

ભાવાપને હય ભાવ આવિર્ભાવ-કાલ ।
શાસ્ત્ર-યુક્તિ છાડે તબે જાનિયા જઞ્જાલ

શ્રદ્ધા નિષ્ઠા રુચ્ય્-આસક્તિ-ક્રમે યેઇ ભાવ ।
આપન સમયે તાહા હય આવિર્ભાવ

આપન-દશાય રાગાનુગ ઓ વૈધ-ભક્તેર ભેદ નાઇ
ભાવાપને રાગાનુગા વૈધ-ભક્ત ભેદ ।
નાહિ થાકે કોન મતે ગાય સ્મૃતિ વેદ

પઞ્ચ-વિધ સ્મરણ
સ્મરણ ધારણા ધ્યાન અનુસ્મૃતિ આર ।
સમાધિ એ પઞ્ચવિધ સ્મરણ પ્રકાર

ભાવાપન દશાર ઉદય કાલ
સમાધિ સ્વરૂપ સ્મૃતિ યે સમયે હય ।
ભાવાપન દશા આસિ હ-ઇબે ઉદય

સે સમયે યે અવસ્થા હય
સેઇ કાલે નિજ સિદ્ધ-દેહ અભિમાન ।
પરાજિયા જડ-દેહ હબે અધિષ્ઠાન

તખન સ્વરૂપે વ્રજ-વાસ ક્ષણે ક્ષણ ।
ભાવાપને સ્વ-સ્વરૂપે હેરિ વ્રજ-વન

આપને સ્વરૂપ-સિદ્ધિ, વસ્તુ-સિદ્ધિ લિઙ્ગ-ભઙ્ગે
આપને સ્વરૂપ-સિદ્ધિ લભે ભાગ્યવાન્ ।
લિઙ્ગ-ભઙ્ગે વસ્તુ-સિદ્ધિ સમ્પત્તિ વિધાન

સાધન-સિદ્ધિર ફલ
હ-ઇયા સાધન-સિદ્ધા નિત્ય-સિદ્ધા સહ ।
સમતા લભિયા કૃષ્ણ-સેવે અહરહઃ

નામ-દ્વારા સિદ્ધિ-લાભ
સેવા-ભઙ્ગ આર તાર કભુ નાહિ હય ।
પરમ ઉજ્જ્વલ રસે સતત માતય

નામ સે પરમ ધન નામેર આશ્રયે ।
એત સિદ્ધિ પાય જીવ શુદ્ધ-સત્ત્વ હયે

સંક્ષેપે ક્રમ પરિચય
અતએવ ભક્ત્ય્-ઉન્મુખ-જન સાધુ-સઙ્ગે ।
નિર્જને કરિબે નામ ક્રમેર અભઙ્ગે

ક્રમે ક્રમે અલ્પ-કાલે સર્વ-સિદ્ધિ હય ।
કુસઙ્ગ વર્જિયા સાધુ-સઙ્ગે ફલોદય

(1) સાધુ-સઙ્ગ, (2) સુનિર્જન, (3) દૃઢ-ભાવ
સાધુ-સઙ્ગ સુનિર્જન નિજ દૃઢ-ભાવ ।
એઇ તિન બલે લભિ મહિમા સ્વભાવ

આમિ હીન ક્ષુદ્ર-મતિ વિષયે વિભોર ।
સાધુ-સઙ્ગ વિવર્જિત સદા આત્મ-ચોર

અહૈતુકી કૃપા કભુ કરિયા વિસ્તાર ।
ભક્તિ-રસે ગતિ દેહ પ્રાર્થના આમાર

એત બલિ હરિદાસ પ્રેમે અચેતન ।
શ્રી-ગૌરાઙ્ગ પદે કરે દેહ સમર્પણ

પ્રેમે ગદ્ગદ પ્રભુ તાઙ્હારે ઉઠાય ।
આલિઙ્ગન દિયા ચિત્ત-કથા બલે તાય

પ્રભુર આજ્ઞા
શુન હરિદાસ એઇ લીલા સંગોપને ।
વિશ્વ અન્ધકાર કરિબેક દુષ્ટ જને

સેઇ કાલે તોમાર એ ચરમોપદેશ ।
અવશિષ્ટ સાધુ-જને બુઝિબે વિશેષ

એઇ તત્ત્વ નામાશ્રયે નિષ્કિઞ્ચન જન ।
નિર્જને બસિયા કૃષ્ણ કરિબે ભજન

નિજ નિજ ભાગ્ય-બલે જીવ પાય ભક્તિ ।
ભક્તિ લભિબારે સકલેર નાહિ શક્તિ

સુકૃતિ જનેર ભક્તિ દૃઢ કરિબારે ।
આઇલામ યુગ-ધર્મ નામેર પ્રચારે

હરિદાસ ઠાકુર નામ-પ્રચારેર સહાય
તુમિ ત સહાય મોર એ કાર્ય સાધને ।
તવ મુખે નામ-તત્ત્વ શુનિ એ કારણે

હરિનામ ચિન્તામણિ અખિલ અમૃત ખનિ
કૃષ્ણ-કૃપા બલે યે પાઇલ ।
કૃતાર્થ સે મહાશય સદા પૂર્ણાનન્દ-મય
રાગ-ભાવે શ્રી-કૃષ્ણ ભજિલ

તાઙ્હાર ચરણ ધરિ સદા કાકુતિ કરિ
કાઙ્દે એઇ અકિઞ્ચન છાર ।
એ અમૃત-રસ-લેશ પિયાઇયા અવશેષ
કર સાર આનન્દ વિસ્તાર