ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.29

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે તારતમ્યનિરૂપણદ્વારા વિષ્ણોરેવોપાસ્યત્વમિત્યર્થનિરૂપણં નામાષ્ટાવિંશતમોધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 29
પ્રવહાનન્તરાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ।
યો ધર્મો બ્રહ્મણઃ પુત્રો હ્યાદિસૃષ્ટૌ ત્વગુદ્ભવઃ

સજ્જનાન્સૌમ્યરૂપેણ ધારણાદ્ધર્મનામકઃ ।
સ એવ સૂર્યપુત્રોભૂદ્યમસંજ્ઞામવાપ સઃ ।
પાપિનાં શિક્ષકત્ત્વાત્સ યમ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
પ્રહ્લાદાનન્તરં ગઙ્ગા ભાર્યા વૈ વરુણસ્ય ચ ।
પ્રહ્લાદાદધમા જ્ઞેયા મહિમ્ના વરુણાધિકા

સ્વરૂપાદધમા જ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
જ્ઞાનસ્વરૂપદં વિષ્ણું યમો જાનાતિ સર્વદા

અતો ગઙ્ગેતિ સા જ્ઞેયા સર્વદા લોકપાવની ।
ભક્ત્યા વિષ્ણુપદીત્યેવ કીર્તિતા નાત્ર સંશયઃ

યા પૂર્વકાલે યજ્ઞલિઙ્ગસ્ય વિષ્ણોઃ સાક્ષાદ્ધરેર્વિક્રમતઃ ખગેન્દ્ર ।
વામસ્ય પાદસ્ય નખાગ્રતશ્ચ નિર્ભિદ્ય ચોર્ધ્વાણ્ડકટાહખણ્ડમ્

તદુદરમતિવેગાત્સમ્પ્રવિશ્યાવહન્તીં જગદઘતતિહન્તુઃ પાદકિઞ્જલ્કશુદ્ધામ્ ।
નિખિલમલનિહન્ત્રીં દર્શનાત્સ્પર્શનાચ્ચ સકૃદવગહનાદ્વા ભક્તિદાં વિષ્ણુપાદે ।
શશિકરવરગૌરાં મીનનેત્રાં સુપૂજ્યાં સ્મરતિ હરિપદોત્થાં મોક્ષમેતિ ક્રમેણ

ઇન્દ્રોપિ વાયુકરમર્દિતવાયુકૂટબિન્દું ચ પ્રાશ્ય શિરસિ હ્યસહિષ્ણુમાનઃ ।
ભાગીરથી હરિપદાઙ્કમિતિ સ્મ નિત્યં જાનન્મહાપરમભાગવતપ્રધાનઃ ।
ભક્ત્યા ચ ખિન્નહૃદયઃ પરમાદરેણ ધૃત્વા સ્વમૂર્ધ્નિ પરમો હ્યશિવઃ શિવો ઽભૂત્

ભાગીરથ્યાશ્ચ ચત્વારિ રૂપાણ્યાસન્ખગેશ્વર ।
મહાભિષગ્જનેન્દ્રસ્ય ભાર્યા તુ હ્યભિષેચની

દ્વિતીયેનૈવ રૂપેણ ગઙ્ગા ભાર્યા ચ શન્તનોઃ ।
સુષેણા વૈ સુષેણસ્ય ભાર્યા સા વાનરી સ્મૃતા

મણ્ડૂકભાર્યા ગઙ્ગા તુ સૈવ મણ્ડૂકિની સ્મૃતા ।
એવં ચત્વારી રૂપાણિ ગઙ્ગાયા ઇતિ કિર્તિતમમ્

આદિત્યાચ્ચૈવ ગઙ્ગાતઃ પર્જન્યઃ સમુદાહૃતઃ ।
પ્રવર્ષતિ સુવૈરાગ્યં હ્યતઃ પર્જન્યનામકમ્

શરંવરાય પઞ્ચજન્યાચ્ચ પઞ્ચ હિત્વા જગ્ધ્વા ગર્વકં ષટ્ક્રમેણ ।
સ્વબાણસ્ય સ્વહૃદિ સંસ્થિતસ્ય ભજેત્સદા નૈવ ભક્તિં વિષં ચ

લિઙ્ગં પુષ્ટં નૈવ કાર્યં સદૈવ લિઙ્ગં પુષ્ટં કાર્યમેવં સદાપિ ।
યોનૌ સક્તિર્નૈવ કાર્યા સદાપિ યોનૌ મુક્તે ઽસંગતો યાતિ મુક્તિમ્

વૈરાગ્યમેવં પ્રકારોત્યેવ નિત્યમતઃ પર્જન્યસ્ત્વન્તકઃ પક્ષિવર્ય ।
એતાવતા શરભાખ્યો મહાત્મા સ ચાન્તરો સ તુ પર્જન્ય એવ

શશ્વત્કેશા યસ્ય ગાત્રે ખગેન્દ્ર પ્રભાસ્યન્તે શરભાખ્યો પયોતઃ ।
યમસ્ય ભાર્યા શ્યામલા યા ખગેન્દ્ર યસ્માત્સદા કલિભાર્યાપિયા ચ

મત્વા સમ્યક્ માનસં યા કરોતિ હ્યતશ્ચ સા શ્યામલાસંજ્ઞકાભૂત્ ।
મલં વક્ષ્યે હરિભક્તેર્વિરોધી સુલોહપાત્રે સન્નિધાનં ચ તસ્ય

તદ્વૈષ્ણવૈસ્ત્યાજ્યમેવં સદૈવ વસ્ત્રં દગ્ધં સન્ધિજં ચૈવ જન્યમ્
ચિકિત્સિતં પરદુઃ ખં ખગેન્દ્ર દરેર્ભક્તૈસ્ત્યાજ્યમેવં સદૈવ

નોચ્ચાશ્ચ તે હરિભક્તેર્વિહીનાસ્તેષાં સંગો નૈવ કાર્યઃ સદાપિ ।
પુરાણસંપર્કવિસર્જિનં ચ પુરાણતાલં ચ પુરાણવસ્ત્રમ્

સુજીર્ણકન્થાજિનમેખલં ચ યજ્ઞોપવીતં ચ કલિપ્રિયં ચ ।
પ્રિયં ગૃહં ચોર્ણવિતા નકં ચ સમિત્કુશૈઃ પૂરિતં કુત્સિતં ચ

સર્વં ચેત્કલિભાર્યાપ્રિયં ચ નૈવ પ્રિયં શાર્ઙ્ગપાણેઃ કદાચિત્ ।
કાંસ્યે સુપક્વં યાવનાલસ્ય ચાન્નં તુષઃ પિણ્યાકં તુમ્બબિલ્વે પલાણ્ડુઃ

દીર્ઘં તક્રં સ્વાદુહીનં કડૂષ્ટણમેતે સર્વે કલિભાર્યાપ્રિયાશ્ચ ।
સુદુર્મુખં નિન્દનં ચાર્યજાનાં સતોવમત્યાત્મજાનાં પ્રસહ્ય

સુપીડનં સર્વદા ભર્તૃવર્ગે ગૃહસ્થિતવ્રીહિવસ્ત્રાદિચૌર્યાત્ ।
પ્રકીર્ણભૂતાન્મૂર્ધજાન્સંદધાનં કરૈર્યુતં દેવકલિપ્રિયં ચ

ઇત્યાદિ સર્વં કલિભાર્યાપ્રિયઞ્ચ સુનિર્મલં પ્રિકરોત્યેવ સર્વમ્ ।
અતશ્ચ સા શ્યામલેતિ સ્વસંજ્ઞામવાપ સા દેવકી સંબભૂવ

યુધિષ્ઠિરસ્યૈવ બભૂવ પત્નીસંભાવિતા તત્ર ચ દેવકી સા ।
ચન્દ્રસ્ય ભાર્યા રોહિણી વૈ તદેયમશ્વિન્યાદિભ્યો ઽહ્યધિકા સર્વદૈવ

રોણીં ધૃત્વા રોહતિ યોગ્યસ્થાનં તસ્માચ્ચ સા રોહિણીતિ પ્રસિદ્ધા ।
આદિત્યભાર્યા નામ સંજ્ઞા ખગેન્દ્ર જ્ઞેયા સા નારાયણસ્ય સ્વરૂપા

સંજાનાતીત્યેવ સંજ્ઞામવાપ સંજ્ઞેતિ લોકે સૂર્ય ભાર્યા ખગેન્દ્ર ।
બ્રહ્મણ્ડસ્ય હ્યભિમાની તુ દેવો વિરાડિતિ હ્યભિધામાપ તેન

ગઙ્ગાદિષટ્કં સમમેવ નિત્યં પરસ્પરં નોત્તમં નાધમં ચ ।
પ્રધાનાગ્નેઃ પાવિકાન્યૈવ ગઙ્ગા સદા શુભા નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ

આસાં જ્ઞાનત્પુણ્યમાપ્નોતિ નિત્યં સદા હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલમ્ ।
ગઙ્ગાદિભ્યો હ્યવરાહ્યગ્નિજાયા સ્વાહાસંજ્ઞાધિગુણા નૈવ હીના

સ્વાહાકારો મન્ત્રરૂપાભિમાની સ્વાહેતિ સંજ્ઞામાપ સદૈવ વીન્દ્ર ।
અગ્નેર્ભાર્યાતો બુદ્ધિમાન્ સંબભૂવ બ્રહ્માભિમાની ચન્દ્રપુત્રો બુધશ્ચ

બુદ્ધ્યાહરદ્વૈ રાષ્ટ્રજાતં ચ સર્વં ધૃતં ત્વતો બુધસંજ્ઞામવાપ ।
એવં ચાભૂદભિમન્યુર્મહાત્મા સુભદ્રાયા જઠરે હ્યર્જુનાચ્ચ

કૃષ્ણસ્ય ચન્દ્રસ્ય યમસ્ય ચાંશૈઃ સ સંયુતસ્ત્વશ્વિનોર્વૈ હરસ્ય ।
સ્વાહાધમશ્ચન્દ્રપુત્રો બુધસ્તુ પાદારવિન્દે વિષ્ણુદેવસ્ય ભક્તઃ

નામાત્મિકા ત્વશ્વિભાર્યા ઉષા નામ પ્રકીર્તિતા ।
બુધાધમા સા વિજ્ઞેયા સ્વાહા દશગુણાધમા

નકુલસ્ય ભાર્યા માગધસ્યૈવ પુત્રી શલ્યાત્મજા સહદેવસ્ય ભાર્યા ।
ઉભે હ્યેતે અશ્વિભાર્યા હ્યુષાપિ ઉપાસતે ષડ્ગુણં વિષ્ણુમાદ્યમ્ ।
અતો ઽપ્યુષાસંજ્ઞકા સા ખગેન્દ્ર અનન્તરાઞ્છૃણુ વક્ષ્યે મહાત્મન્

તતઃ શક્તિઃ પૃથિવ્યાત્મા શનૈશ્ચરતિ સર્વદા ।
અતઃ શનૈશ્ચરો નામ ઉષાયાશ્ચ દશાધમાઃ

કર્માત્મા પુષ્કરો જ્ઞેયઃ શનરથ યમો મતઃ ।
નયાભિમાની પુરુષઃ કિઞ્ચિન્નમ્નો દશાવરઃ

હરિપ્રીતિકરો નિત્યં પુષ્કરે ક્રીડતે યતઃ ।
અતસ્તુ પુષ્કલો નામ લોકે સ પરિકીર્તિતઃ

હરિ પ્રીતિકરાન્ધર્માન્વક્ષ્યે શૃણુ ખગાધિપ ।
પ્રાતઃ કાલે સમુત્થાય સ્મરેન્નારાયણં હરિમ્

તુલસીવન્દનં કુર્યાચ્છ્રીવિષ્ણું સંસ્મરેત્ખગ ।
વિણ્મૂત્રોત્સર્ગકાલે ચ હ્યપાનાત્મકકેશવમ્

ત્રિવિક્રમં શૌચકાલે ગઙ્ગાપાનકરં હરિમ્ ।
દન્તધાવનકાલે તુ ચન્દ્રાન્તર્યામિણં હરિમ્

મુખપ્રક્ષાલને કાલે માધવં સંસ્મરેત્ખગ ।
ગવાં કણ્ડૂયને ચૈવ સ્મરેદ્ગોવર્ધનં હરિમ્

સદા ગોદોહને કાલે સ્મરેદ્ગોપાલવલ્લભમ્ ।
અનન્તપુણ્યાર્જિતજન્મકર્મણાં સુપક્વકાલે ચ ખગેન્દ્રસત્તમ

સ્પર્શે ગવાં ચૈવ સદા નૃણાં વૈ ભવત્યતો નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ ।
યસ્મિન્ ગૃહે નાસ્તિ સદોત્તમા ચ ગૌર્યઙ્ગણે શ્રીતુલસી ચ નાસ્તિ

યસ્મિન્ ગૃહે દેવમહોત્સવશ્ચ યસ્મિન્ ગૃહે શ્રવણં નાસ્તિ વિષ્ણોઃ ।
તત્સંસર્ગાદ્યાતિ દુઃ ખાદિકં ચ તસ્ય સ્પર્શો નૈવ કાર્યઃ કદાપિ

ગોસ્પર્શનવિહીનસ્ય ગોદોહનમજાનતઃ ।
ગોપોષણવિહીનસ્ય પ્રાહુર્જન્મ નિરર્થકમ્

ગોગ્રાસમપ્રદાતુશ્ચ ગોપુષ્ટિં ચાપ્યકુર્વતઃ ।
ગતિર્નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ ગ્રામચાણ્ડાલવત્સ્મૃતઃ

વત્સ્યસ્ય સ્તનપાને ચ બાલકૃષ્ણં તુ સંસ્મરેત્ ।
દધિનિર્મન્થને ચૈવ મન્થાધારં સ્મરેદ્ધરિમ્

મૃત્તિકાસ્નાન કાલે તુ વરાહં સંસ્મરેદ્ધરિમ્ ।
પુણ્ડ્રાણાં ધારણે ચૈવ કેશવાદીંશ્ચ દ્વાદશ

મુદ્રાણાં ધારણે ચૈવ શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
પદ્મં નારાયણીં મુદ્રાં ક્રુદ્ધોલ્કાદીંશ્ચ સંસ્મરેત્

શ્રીરામસંસ્મૃતિં ચૈવ સંધ્યાકાલે ખગોત્તમ ।
અચ્યુતાનન્તગોવિન્દાઞ્છ્રાદ્ધકાલે ચ સંસ્મરેત્

પ્રાણાદિકપઞ્ચહોમેચાનિરૂદ્ધાદીંશ્ચ સંસ્મરેત્ ।
અન્નાદ્યર્પણકાલે તુ વાસુદેવં ચ સંસ્મરેત્

અપોશનસ્ય કાલે તુ વાયોરન્તર્ગતં હરિમ્ ।
બસ્ત્રધારણકાકાલે તુ ઉપેન્દ્રં સંસ્મરેદ્ધરિમ્

યજ્ઞોપવીતસ્ય ચ ધારણે તુ નારાયણં વામનાખ્યં સ્મરેત્તુ ।
આર્તિક્યકાલે ચ તથૈવ વિષ્ણોઃ સમ્યક્ સ્મરેત્પર્શુરામાખ્યવિષ્ણુમ્

અપોશનેવૈશ્વદેવસ્ય કાલે તદન્યહોમાદિષુ ભસ્મધારણે ।
સ્મરેત્તુ ભક્ત્યા પરમાદરેણ નારાયણં જામદગ્ન્યાખ્યરામમ્

ત્રિવારતીર્થગ્રહણસ્ય કાલે કૃષ્ણં રામં વ્યાસદેવં ક્રમેણ ।
શઙ્ખોદકસ્યોદ્ધરણે ચૈવ કાલે મુકુન્દરૂપં સંસ્મરેત્સર્વદૈવ

ગ્રાસેગ્રાસે સ્મરણં ચૈવ કાર્યં ગોવિન્દસંજ્ઞસ્ય વિશુદ્ધમન્નમ્ ।
એકૈકભક્ષ્યગ્રહણસ્ય કાલે સમ્યક્ સ્મરેદચ્યુતં વૈ ખગેન્દ્ર

શાકાદીનાં ભક્ષણે ચૈવ કાલે ધન્વન્તરિં સ્મરેચ્ચૈવ નિત્યમ્ ।
તથા પરાન્નસ્ય ચ ભોગકાલે સ્મરેચ્ચ સમ્યક્ પાણ્ડુરઙ્ગં ચ વિષ્ણુમ્

હૈયઙ્ગવીનસ્ય ચ ભક્ષણે વૈ સમ્યક્ સ્મરેત્તાણ્ડવાખ્યં ચ કૃષ્ણમ્ ।
દધ્યન્નભક્ષે પરમં પુરાણં ગોપાલકૃષ્ણં સંસ્મરેચ્ચૈવ નિત્યમ્

દુગ્ધાન્નભોગે ચ તથૈવ કાલે સમ્યક્ સ્મરેચ્છ્રીનિવાસં હરિં ચ ।
સુતૈલસર્પિઃ ષુ વિપક્વભક્ષસંભોજને સંસ્મરેદ્વ્યઙ્કટેશમ્

દ્રાક્ષાસુજમ્બૂકદલીરસાલનારિઙ્ગદાડિમ્બફલાનિ ચારુ ।
સ્મરેત્તુ રમ્ભોત્તમનારિકેલધાત્રીસુભોગે ખલુ બાલકૃષ્ણમ્

સુપાનકસ્યૈવ ચ પાનકાલે સમ્યક્ સ્મરેન્નારસિંહાખ્યવિષ્ણુમ્ ।
ગઙ્ગામૃતસ્યૈવ ચ પાનકાલે ગઙ્ગાતાતં સંસ્મરેદ્વિષ્ણુમેવ

પ્રયાણકાલે સંસ્મરેત્તાર્ક્ષ્યવાહં નારાયણં નિર્ગુણં વિશ્વમૂર્તિમ્ ।
પુત્રાદીનાં ચુંબને ચૈવ કાલે સુવેણુહસ્તં સંસ્મરેત્કૃષ્ણમેવ

સુખઙ્ગકાલે સ્વસ્ત્રિયશ્ચૈવ નિત્યં ગોપિ કુચદ્વન્દ્વવિલાસિનં હરિમ્ ।
તાંબૂલકાલે સંસ્મરૈચ્ચૈવ નિત્યં પ્રદ્યુમ્નાખ્યં વાસુદેવં હરિં ચ

શય્યાકાલે સંસ્મરેચ્ચૈવ નિત્યં સંકર્ષણાખ્યં વિષ્ણુરૂપં હરિં ચ ।
નિદ્રાકાલે સંસ્મરેત્પદ્મનામં કથાકાલે વ્યાસરૂપં હરિં ચ

સુગાનકાલે સંસ્મરેદ્વેણુગીતં હરિં હરિં પ્રવદેત્સર્વદૈવ ।
શ્રીમત્તુલસ્યાશ્છેદને ચૈવ કાલે શ્રીરામરામેતિ ચ સંસ્મરેત્તુ

પુષ્પાદીનાં છેદને ચૈવ કાલે સમ્યક સ્મરેદેત્કપિલાખ્યં હરિં ચ ।
પ્રદક્ષિણેગારુડાન્તર્ગતં ચ હરિં સ્મરેત્સર્વદા વૈ ખગેન્દ્ર

પ્રણમકાલે દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ શેષાન્તસ્થં સંસ્મરેચ્ચૈવ વિષ્ણુમ્ ।
સુનીતિકાલે સંસ્મરેન્નારસિંહં નારાયણં સંસંમરેત્સર્વદાપિ

પૂર્તિર્યદા ક્રિયતે કર્મણાં ચ સમ્યક્ સ્મરેદ્વાસુદેવં હરિં ચ ।
એવં કૃતાનિ કર્માણિ હરિપ્રીતિકરાણિ ચ

સમ્યક્ પ્રકુર્વન્નેતાનિ પુષ્કરો હરિવલ્લભઃ

એતસ્માદેવ પક્ષીશ કર્મ યત્સમુદાહૃતમ્ પુષ્કરાખ્યાનમતુલં શૃણોતિ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
હરિપ્રીતિકરે ધર્મે પ્રીતિયુક્તો ભવેત્સદા