ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.213

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાન્- આચા- છન્દોલક્ષણં નામ દ્વાદશોત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 213
સૂત ઉવાચ ।
હરેઃ શ્રુત્વાબ્રવીદ્બ્રહ્મા યથા વ્યાસાય શૌનક ।
બ્રાહ્મણાદિસમાચારં સર્વદં તે તથા વદે

શ્રુતિસ્મૃતી તુ વિજ્ઞાય શ્રૌતં કર્મ સમાચરેત્ ।
શ્રૌતં કર્મ ન ચેદુક્તં તદા સ્માર્તં સમાચરેત્

તત્રાપ્યશક્તઃ કરણે સદાચારં ચરેદ્વુધઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતી હ વિપ્રાણાં લોચને કર્મદર્શને

શ્રુત્યુક્તઃ પરમો ધર્મઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રગતો ઽપરઃ ।
સિષ્ટાચારેણ સંપ્રાપ્તસ્ત્રયો ધર્માઃ સનાતનાઃ

સત્યં દાનં દયાલોભો વિદ્યેજ્યા પૂજનં દમઃ ।
અષ્ટૌ તાનિ પવિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્

તેજોમયાનિ પૂર્વેષાં શરીરાણીન્દ્રિયાણિ ચ ।
ન લિપ્યતે પાતકેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

નિવાસમુખ્યા વર્ણાનાં ધર્માચારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સત્યં યજ્ઞસ્તપો દાનમેતદ્ધર્મસ્ય લક્ષણમ્

અદત્તસ્યાનુપાદાનં દાનમધ્યયનં જપઃ ।
વિદ્યા વિત્તં તપઃ શૌચં કુલે જન્મ ત્વરોગિતા

સંસારોચ્છિત્તિહેતુશ્ચ ધર્માદેવ પ્રવર્તતે ।
ધર્માત્સુખં ચ જ્ઞાનં ચ જ્ઞાનાન્મોક્ષો ઽધિગમ્યતે

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ યથાશાસ્ત્રં સનાતનઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્ત્રિયવૈશ્યાનાં સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે

યાજનાધ્યયને શુદ્ધે વિશુદ્ધાચ્ચ પ્રતિગ્રહઃ ।
વૃત્તિત્રયમિદં પ્રાહુર્મુનયઃ શ્રેષ્ઠવર્ણિનઃ

શસ્ત્રેણાજીવનં રાજ્ઞો ભૂતાનાઞ્ચાભિરક્ષણમ્ ।
પાશુપાલ્યં કૃષિઃ પણ્યં વૈશ્યસ્યાજીવનં સ્મૃતમ્

શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા દ્વિજાનામનુપૂર્વશઃ ।
ગુરૌ વાસો ઽગ્નિશુશ્રૂષા સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મચારિણઃ

ત્રિઃ સ્નાતા સ્નાપિતા ભૈક્ષ્યં ગુરૌ પ્રાણાન્તિકી સ્થિતિઃ ।
સમેખલો જટી દણ્ડી મુણ્ડી વા ગુરુસંશ્રયઃ

અગ્નિહોત્રોપચરણં જીવનં ચ સ્વકર્મભિઃ ।
ધર્મદારેષુ કલ્પેત પર્વવર્જં રતિક્રિયાઃ

દેવપિત્રતિતિભ્યશ્ચ પૂજાદિષ્વનુકલ્પનમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યર્થસંસ્થાનં ધર્મો ઽયં ગૃહમેધિનઃ

જટિત્વમગ્નિહોત્રત્વં ભૂશય્યાજિનધારણમ્ ।
વને વાસઃ પયોમૂલનીવારફલવૃત્તિતા

પ્રતિષિદ્ધાન્નિવૃત્તિશ્ચ ત્રિઃ સ્નાનં વ્રતધારિતા ।
દેવતાતિથિપૂજા ચ ધર્મો ઽયં વનવાસિનઃ

સર્વારમ્ભપરિત્યાગો ભિક્ષાન્નં વૃક્ષમૂલતા ।
નિષ્પરિગ્રહતાદ્રોહઃ સમતા સર્વજન્તુષુ

પ્રિયાપ્રિયપરિષ્વઙ્ગેસુખદુઃ ખાધિકારિતા ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે શૌચં વાગ્યમો ધ્યાનચારિતા

સર્વૈદ્રિયસમાહારો ધારણાધ્યાનનિત્યતા ।
ભાવસંશુદ્ધિરેત્યેષ પરિવ્રાડ્ધર્મ ઉચ્યતે

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યશૌચે ક્ષમા દયા ।
વર્ણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે

યથોક્તકારિણઃ સર્વે પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
આ બોધાત્સ્વપનં યાવત્ ગૃહિધર્મં ચ વચ્મિ તે

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થૌ ચાનુચિન્તયેત્ ।
કાયક્લેશાંશ્ચ તન્મૂલાન્વેદતત્ત્વાર્થમેવ ચ

શર્વર્યન્તે સમુત્થાય કૃતશૌચઃ સમાહિતઃ ।
સ્નાત્વા સન્ધ્યામુપાસીત સર્વકાલમતન્દ્રિતઃ

પ્રાતઃ સન્ધ્યામુપા સીત દન્તધાવનપૂર્વિકામ્ ।
ઉભે મૂત્રપુરીષે ચ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ

રાત્રૌ ચ દક્ષિણે કુર્યાદુભે સન્ધ્યે યથા દિવા ।
છાયાયામન્ધકારે વા રાત્રૌ વાહનિ વા દ્વિજઃ

યથા તુ સમુખઃ કુર્યાત્પ્રાણબાધાભયેષુ ચ ।
ગોમયાઙ્ગારવલ્મીકફાલાકૃષ્ટે શુભે

માર્ગોપજીવ્યચ્છાયાસુ ન મૂત્રં ચ પુરીષકમ્ ।
અન્તર્જલાદ્દેવગૃહાદ્વલ્મીકાન્મૂષિકસ્થલાત્

પરેષાં શૌચશિષ્ટાચ્ચ શ્મશાનાચ્ચ મૃદં ત્યજેત્ ।
એકાં લિઙ્ગે મૃદં દદ્યાદ્વામ હસ્તે મૃદં દ્વિધા

ઉભયોર્દ્વે ચ દાતવ્યે મૂત્રશૌચં પ્રચક્ષતે ।
એકાં લિઙ્ગે ગુદે તિસ્ત્રસ્તથા વામકરે દશ

પઞ્ચ પાદે દશૈકસ્મિન્કરયોઃ સપ્તમૃત્તિકાઃ ।
અર્ધપ્રસૃતિમાત્રા તુ પ્રથમા મૃત્તિકા સ્મૃતા

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ તદર્ધા પરિકીર્તિતા ।
ઉપવિષ્ટસ્તુ વિણ્મૂત્રં કર્તું યસ્તુ ન વિન્દતિ

સ કુર્યાદર્ધશૌચં તુ સ્વસ્ય શૌચસ્ય સર્વદા ।
દિવા શૌચસ્ય રાત્ર્યર્ધં યદ્વા પાદો વિધીયતે

સ્વસ્થસ્ય તુ યથોદ્દિષ્ટમાર્તઃ કુર્યાદ્યથાબલમ્ ।
વસા શુક્રમસૃઙ્ મજ્જા લાલા વિણ્મૂત્રકર્ણવિટ્

શ્લેષ્માશ્રદૂષિકા સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ ।
મન્યેત યાવતા શુદ્ધિં તાવચ્છૌચં સમાચરેત્

પ્રમાણં શૌચસંખ્યાયા નાદિષ્ટૈરવશિષ્યતે ।
શૌચં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાભ્યન્તરં તથા

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં ભાવશુદ્ધિરથાન્તરમ્ ।
ત્રિરાચામેદપઃ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્તતો મુખમ્

સંમૃજ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલેન ત્રિભિરાસ્યમુપસ્પૃશેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિન્યા ઘ્રાણં પશ્ચાદનન્તરમ્

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં ચ ચક્ષુઃ શ્રોત્રે પુનઃ પુનઃ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગષ્ઠયોર્નાભિં હૃદયં તુ તલેન વૈ

સર્વાભિસ્તુ શિરઃ પશ્ચાદ્બાહૂ ચાગ્રેણ સંસ્પૃશેત્ ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ત્રિઃ પઠન્પ્રીણયેત્ક્રમાત્

અથર્વાઙ્ગિરસૌ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમાર્ષ્ટ્યથ તન્સુખમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાઙ્ગાનિ વેદાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્

ખં મુખે નાસિકે વાયું નેત્રે સૂર્યં શ્રુતી (તીર્દિ) દિશઃ ।
પ્રાણગ્રન્થિમથો નાભિં બ્રહ્માણં હૃદયે સ્પૃશેત્

રુદ્રં મૂર્ધ્ના સમાલભ્ય પ્રીણાત્યથ શિખામૃષીન્ ।
બાહૂ યમેન્દ્રવરુણકુબેરવસુધાનલાન્

અભ્યુક્ષ્ય ચરણૌ વિષ્ણુમિન્દ્રં વિષ્ણુ કરદ્વયમ્ ।
અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યેન્દુગિરયો ઽઙ્ગુલિપર્વસુ

ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તાસુ યા રેખાઃ કરમધ્યગાઃ ।
ઉષઃ કાલે તુ સંપ્રાપ્તે શૌચં કૃત્વા યથાર્થવત્

તતઃ સ્નાનર્ં પ્કુર્વીત દન્તધાવનપૂર્વકમ્ ।
મુખે પર્યુષિતે નિત્યં ભવત્યપ્રયતો નરઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુર્યાદ્વૈ દન્તઘાવનમ્ ।
કદમ્બબિલ્વખદિરકરવીરવટાર્જુનાઃ

યૂથી ચ બૃહતી જાતી કરઞ્જાર્કાતિમુક્તકાઃ ।
જમ્બૂમધૂકા પામાર્ગશિરીષોદુમ્બરાસનાઃ

ક્ષીરિકણ્ટકિવૃક્ષાદ્યાઃ પ્રશસ્તા દન્તધાવને ।
કટુતિક્તકષાયાશ્ચ ધનારોગ્યસુખપ્રદાઃ

પ્રક્ષાલ્ય ભુક્ત્વા ચ શુચૌ દેશે ત્યક્ત્વા તદાચામેત્ ।
અમાયાં ચ તથા ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં પ્રતિપદ્યપિ

વર્જયેદ્દન્તકાષ્ઠન્તુ તથૈવાર્કસ્ય વાસરે ।
અભાવે દન્ત કાષ્ઠસ્ય નિષિદ્ધાયાં તથા તિથૌ

અષાં દ્વાદશગણ્ડૂષૈઃ કુર્વીત મુખશોધનમ્ ।
પ્રાતઃ સ્નાનં પ્રશંસન્તિ દૃષ્ટાદૃષ્ટકરં હિતમ્

સર્વમર્ હતિ શુદ્ધાત્મા પ્રાતઃ સ્નાયી જપાદિકમ્ ।
અત્યન્તમલિનઃ કાયો નવચ્છિદ્રસમન્વિતઃ

સ્ત્રવત્યેષ દિવા રાત્રૌ પ્રાતઃ સ્નાનં વિશોધનમ્ ।
મનઃ પ્રસાદજનનં રૂપસૌભાગ્યવર્ધનમ્

શોકદુઃ ખપ્રશમનં ગઙ્ગાસ્નાનવદાચરેત્ ।
અદ્ય હસ્તે તુ નક્ષત્રે દશમ્યાં જ્યેષ્ઠકે સિતે

દશપાપ હરાયાં ચ અદત્વા દાનકલ્મષમ્ ।
વિરુદ્ધાચરણં હિંસા પરદારોપસેવનમ્

પારુષ્યાનૃતપૈશુન્યમસમ્બદ્ધાભિભાષણમ્ ।
પરદ્રવ્યાભિધાનં ચ મનસાનિષ્ટચિન્તનમ્

એતદ્દશાઘઘાતાર્થં ગઙ્ગાસ્નાનં કરોમ્યહમ્ ।
પ્રાતઃ સંક્ષેપતઃ સ્નાનં વાનપ્રસ્થગૃહસ્થયોઃ

યતેસ્ત્રિષવણં સ્નાનં સકૃત્ત બ્રહ્મચારિણઃ ।
આચમ્ય તીર્થમાવાહ્ય સ્નાયાત્સ્મૃત્વાવ્યયં હરિમ્

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિજ્ઞેયા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ ।
ઉદયન્તં દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્

સ હન્તિ સૂર્યં સન્ધ્યાયાં નોપાસ્તિં કુરુતે તુ યઃ ।
દહન્તિ મન્ત્રપૂતેન તોયેનાનલરૂપિણા

અહોરાત્રસ્ય યઃ સન્ધિઃ સા સન્ધ્યા ભવતીતિ હ ।
દ્વિનાડિકા ભવેત્સન્ધ્યા યાવદ્ભવતિ દર્શનમ્

ગન્ધ્યાકર્માવસાને તુ સ્વયં હોમો વિધીયતે ।
સ્વયં હોમફલં યત્તુ તદન્યેન ન જાયતે

ઋત્વિક્પુત્રો ગુરુર્ભ્રાતા ભાગિનેયો ઽથ વિટ્પતિઃ ।
એભિરેવ હુતં યત્તુ તદ્ધુતં સ્વયમેવ હિ

બ્રહ્મા વૈ ગાર્હપત્યાગ્નિર્દક્ષણાગ્નિસ્ત્રિલોચનઃ ।
વિષ્ણુરાહવનીયાગ્નિઃ કુમારઃ સત્ય ઉચ્યતે

કૃત્વા હોમં યથાકાલં સૌરાન્મન્ત્રાઞ્જપેત્તતઃ ।
સમાહિતાત્મા સાવિત્રીં પ્રણવં ચ યથોદિતમ્

પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય વ્યાહૃતીષુ ચ સપ્તસુ ।
ત્રિપદાયાં ચ સાવિત્ર્યાં ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

ગાયત્ત્રીં યો જપેન્નિત્યં કલ્યમુત્થાય માનવઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

શ્વેતવર્ણા સમુદ્દિષ્ટા કૌશૈયવસના તથા ।
અક્ષસૂત્રધરા દેવી પદ્માસનગતા શુભા

આવાહ્ય યજુપાનેન તેજો ઽસીતિ વિધાનતઃ ।
એતદ્યજુઃ પુરા દૈવૈર્દૃષ્ટિદર્શનકાઙ્ક્ષિભિઃ

આદિત્યમણ્ડલાન્તઃ સ્થાં બ્રહ્મલોકસ્થિતામપિ ।
તત્રાવાહ્ય જપિત્વાતો નમસ્કારાદ્વિસર્જયેત્

પૂર્વાહ્ન એવ કુર્વીત દેવતાનાં ચ પૂજનમ્ ।
ન વિષ્ણોઃ પરમો દેવસ્તસ્માત્તં પૂજયેત્સદા

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાન્દેવાન્ન પૃથગ્ભાવયેત્સુધીઃ ।
લોકે ઽસ્મિન્મઙ્ગલાન્યષ્ટૌ બ્રાહ્મણો ગૌર્હુતાશનઃ

હિરણ્યં સર્પિરાદિત્ય આપો રાજા તથાષ્ટમઃ ।
એતાનિ સતતં પશ્યેદર્ચયેચ્ચ પ્રદક્ષિણમ્

વેદસ્યાધ્યયનં પૂર્વં વિચારોભ્યસનં જપઃ ।
તદ્દાનં ચૈવ શિષ્યભ્યો વેદાભ્યાસો હિ પઞ્ચધા

વેદાર્થં યજ્ઞશાસ્ત્રાણિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ ।
મૂલ્યેન લેખયિત્વા યો દદ્યાદ્યાતિ સ વૈદિકમ્

ઇતિહા સપુરાણાનિ લિખિત્વાયઃ પ્રયચ્છતિ ।
બ્રહ્મદાનસમં પુણ્યં પ્રાપ્નોતિ દ્વિગુણીકૃતમ્

મૃતીયે ચ તથા ભાગે પોષ્યવર્ગાર્થસાધનમ્ ।
માતા પિતા ગુરુર્ભ્રાતા પ્રજા દીનાઃ સમાશ્રિતાઃ

અભ્યાગતો ઽતિથિશ્ચાગ્નિઃ પોષ્યવર્ગા ઉદાહૃતઃ ।
ભરણં પોષ્યવર્ગસ્ય પ્રશસ્તં સ્વર્ગસાધનમ્

ભરણં પોષ્ય વર્ગસ્ય તસ્માદ્યત્નેન કારયેત્ ।
સ જીવતિ વરશ્ચૈકો બહુભિર્યોપજીવ્યતિ

જીવન્તો મૃતકાસ્ત્વન્યે પુરુષાઃ સ્વોદરમ્ભરાઃ ।
સ્વકીયોદરપૂર્તિશ્ચ કુક્કુરસ્યાપિ વિદ્યતે

અર્થેભ્યો ઽપિ વિવૃદ્ધેભ્યઃ સમ્ભૂતેભ્યસ્તતસ્તતઃ ।
ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે પર્વતેભ્ય ઇવાપગાઃ

સર્વરત્નાકરા ભૂમિર્ધાન્યાનિ પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
અર્થસ્ય કાર્યયોગિત્વાદર્થ ઇત્યભિધીયતે

અદ્રોહેણૈવ ભૂતાનામલ્પદ્રોહેણ વા પુનઃ ।
યા વૃત્તિસ્તાં સમાસ્થાય વિપ્રો જીવેદનાપદિ

ધનં તુ ત્રિવિધં જ્ઞેયં શુક્લં શબલમેવ ચ ।
કૃષ્ણં ચ તસ્ય વિજ્ઞેયો વિભાગઃ સપ્તધા પૃથક્

ક્રમાયત્તં પ્રીતિદત્તં પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા ।
અવિશેષેણ સર્વેષાં વર્ણાનાં ત્રિવિધં ધનમ્

વૈશેષિકં ધનં દૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિલક્ષણમ્ ।
યાજનાધ્યાપને નિત્યં વિશુદ્ધશ્ચ (દ્ધાચ્ચ) પ્રતિગ્રહઃ

ત્રિવિધં ક્ષત્રિયસ્યાપિ પ્રાહુર્વૈશેષિકં ધનમ્ ।
શુદ્ધાર્થં લબ્ધકરજં દણ્ડાપ્તં જયજં તથા

વૈશેષિકં ધનં દૃષ્ટં વૈશ્યસ્યાપિ વિલક્ષણમ્ ।
કૃષિગોરક્ષવાણિજ્યં શૂદ્રસ્યૈભ્યસ્ત્વનુગ્રહાત્

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં પ્રકુર્વીત સ્વયં પરમ્ (કૃતમ્) ।
આપત્કાલે સ્વયં કુર્વન્નૈનસા યુજ્યતે દ્વિજઃ

બહવો વર્તનોપાયા ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
સર્વેષામપિ ચૈવૈષાં કુસીદમધિકં વિદુઃ

અનાવૃષ્ટ્યા રાજભયાન્મૂષિકાદ્યૈરુપદ્રવૈઃ ।
કૃષ્યાદિકે ભવેદ્બાધા સા કુસીદે ન વિદ્યતે

શુક્લપક્ષે તથા કૃષ્ણે રજન્યાં દિવસેપિ વા ।
ઉષ્ણે વર્ષતિ શીતે વા વર્ધનં ન નિવર્તતે

દેશં ગતાનાં યા વૃદ્ધિર્નાનાપણ્યોપજીવિનામ્ ।
કુસીદં કુર્વતઃ સમ્યક્ સંસ્થિતસ્યૈવ જાયતે

લબ્ધલાભઃ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ પૂજયેત્ ।
તે તૃપ્તાસ્તસ્ય તદ્દોષં શમયન્તિ ન સંશયઃ

વણિક્કુસીદં દદ્યાદ્યો વસ્ત્રં ગાઙ્કાઞ્ચનાદિકમ્ ।
કૃષીવલો ઽન્નપાનાદિયાનશય્યાસનાનિ ચ

રાજભ્યો વિંશતિં દત્ત્વા પશુસ્વર્ણાદિકં શતમ્ ।
પાદેનાસ્ય ચ યાવક્યં કુર્યાત્સંચયમાત્મવાન્

અર્ધેન ચાત્મભરણં નિત્યનૈમિત્તિકાંન્વિતમ્ ।
પાદં ચેત્યર્થયામસ્ય મૂલભૂતં વિવર્ધયેત્

વિદ્યા શિલ્પં ભૂતિઃ સેવા ગોરક્ષા વિપણિઃ કૃષિઃ ।
વૃત્તિર્ભૈક્ષ્યં કુસીદં ચ દશ જીવનહેતવઃ

પ્રતિગ્રહાર્જિતા વિપ્રે ક્ષત્રિયે શસ્ત્રનિર્જિતા ।
વૈશ્યે ન્યાયાર્જિતાઃ સ્વાર્થાઃ શૂદ્રે શુશ્રૂષયાર્જિતાઃ

નદી બહૂદકા શાકમૃત્પર્ણાનિ સમિત્કુશાઃ ।
આગ્નેયો બ્રહ્મઘોષશ્ચ વિપ્રાણાં ધનમુત્તમમ્

અયાચિતોપપન્ને તુ નાસ્તિ દોષઃ પ્રતિગ્રહે ।
અમૃતં તદ્વિદુર્દેવાસ્તસ્માત્તન્નૈવ વર્જયેત્

ગુરુદ્રવ્યાંશ્ચૌજ્જિહીર્ષુરર્ચિષ્યન્દે વતાતિથીન્ ।
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન તુષ્યેત્તુ સ્વયં તતઃ

સાધુતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદથ વાસાધુતો દ્વિજઃ ।
ગુણવાનલ્પદોષશ્ચ નિર્ગુણો હિ નિમજ્જતિ

એવં ત્વક્ષવૃત્ત્યા વા કૃત્વા ભરણમાત્મનઃ ।
કુર્યાદ્વિશુદ્ધિં પરતઃ પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજોત્તમઃ

ચતુર્થે ચ તથા ભાગે સ્નાનાર્થં મૃદ માહરેત્ ।
તિલપુષ્પકુશાદીનિ સ્નાનં ચાકૃત્રિમે જલે

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ક્રિયાઙ્ગં મલકર્ષણમ્ ।
માર્જનાચમાવગાહાશ્ચાષ્ટસ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્

અસ્નાતસ્તુ પુમાન્નાર્હે જપાગ્નિહવનાદિષુ ।
પ્રાતઃ સ્નાનં તદર્થં તુ નિત્યસ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્

ચાણ્ડાલશવવિષ્ઠાદ્યાન્સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં રજસ્વલામ્ ।
સ્નાનાર્હસ્તુ યદા સ્નાતિ સ્નાનં નૈમિત્તિકં હિ તત્

પુષ્યસ્નાનાદિકં સ્નાનં દૈવજ્ઞવિધિચોદિતમ્ ।
તદ્ધિ કામ્યં સમુદ્દિષ્ટં નાકામસ્તત્પ્રયોજયેત્

જપ્તુકામઃ પવિત્રાણિ અર્ચિષ્યન્દેવતાતિથીન્ ।
સ્નાનં સમાચરેદ્યસ્તુ ક્રિયાઙ્ગં તચ્ચ કીર્તિતમ્

મલાપકર્ષણાર્થાય પ્રવૃત્તિસ્તત્ર નાન્યથા ।
સરઃ સુદેવખાતેષુ તીર્થેષુ ચ નદીષુ ચ

સ્નાનમેવ ક્રિયા યસ્માત્ક્રિયાસ્નાનમતઃ પરમ્ ।
અદ્ભિર્ગાત્રાણિ શુધ્યન્તિ તીર્થસ્નાનાત્ફલં લભેત્

માર્જનાન્મજ્જનૈર્મન્ત્રૈઃ પાપમાશુ પ્રણશ્યતિ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં ચાપિ ક્રિયાઙ્ગં મલકર્ષણમ્

તીર્થાભાવે તુ કર્તવ્યમુષ્ણોદકપરોદકૈઃ ।
ભૂમિષ્ઠાદુદ્ધૃતં પુણ્યં તતઃ પ્રસ્ત્રવણોદકમ્

તતો ઽપિ સારસં પુણ્યં તસ્માન્નાદેયમુચ્યતે ।
તીર્થતોયં તતઃ પુણ્યં ગાગં પુણ્યં તુ સર્વતઃ

ગાગં પયઃ પુનાત્યાશુ પાપમામરણાન્તિકમ્ ।
ગયાયાં ચ કુરુક્ષેત્રે યત્તોયં સમુપસ્થિતમ્

તસ્માત્તુ ગાઙ્ગમપરં જાનીયાત્તોયમુત્તમમ્ ।
પુત્રજન્મનિ યોગેષુ તથા સંક્રમણે રવેઃ

રાહોશ્ચ દર્શને સ્નાનં પ્રશસ્તં નિશિ નાન્યથા ।
ઉષસ્યુષસિ યત્સ્નાનં સન્ધ્યાયામુદિતે રવૌ

પ્રાજાપત્યેન તત્તુલ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ।
યત્ફલં દ્વાદશાબ્દાનિ પ્રાજાપત્યે કૃતે ભવેત્

પ્રાતઃ સ્નાયી તદાપ્નોતિ વર્ષેણ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
ય ઇચ્છેદ્વિપુલાન્ ભોગાંશ્ચન્દ્રસૂર્યગ્રહોપમાન્

પ્રાતઃ સ્નાયી ભવેન્નિત્યં માસૌ દ્વૌ માઘફાલ્ગુનૌ ।
યસ્તુ માઘં સમાસાદ્ય પ્રાતઃ સ્નાયી હવિષ્યભુક્

ઇતિપાપં મહાઘોરં માસાદેવ વ્યપોહતિ ।
માતરં પિતરં વાપિ ભ્રાતરં સુહૃદં ગુરુમ્

યમુદ્દિશ્ય નિમજ્જેત દ્વાદશાંશં લભેત્તુ સઃ ।
તુષ્યત્યામલકૈર્વિષ્ણુરેકાદશ્યા વિશેષતઃ

શ્રીકામઃ સર્વદા સ્નાનં કુર્વોતામલકૈર્નરઃ ।
સન્તાપઃ કીર્તિરલ્પાયુર્ધનં નિધનમેવ ચ

આરોગ્યં સર્વકામાપ્તિરભ્યઙ્ગાદ્ભાસ્કરાદિષુ ।
ઉપોષિતસ્ય વ્રતિનઃ કૃત્તકેશસ્ય નાપિતૈઃ

તાવચ્છ્રીસ્તિષ્ઠતિ પ્રીતા યાવત્તૈલં ન સંસ્પૃશેત્ ।
એવં સ્નાત્વા પિતૄન્દેવાન્મનુષ્યાંસ્તર્પયેન્નરઃ

નાભિમાત્રે જલે સ્થિત્વા ચિન્તયેદૂર્જમાનસઃ ।
આગચ્છન્તુ મે પિતર ઇમં ગૃહ્ણન્ત્વપોઞ્જલિમ્

ત્રીંસ્ત્રીનેવાઞ્જલીન્દદ્યાદાકાશે દક્ષિણે તથા ।
વસિત્વા વસનં શુષ્કં સ્થલસ્થા સ્તર્ણબર્હિષિ

વિધિજ્ઞાસ્તર્પણં કુર્યુર્ન પાત્રે તુ કદાચન ।
યદપાં ક્રૂરમાંસાત્તુ યદમેધ્યં તુ કિઞ્ચન

અશાન્તં મલિનં યચ્ચ તત્સર્વમપગચ્છતુ ।
ગૃહીત્વાનેન મન્ત્રેણ તોયં સવ્યેન પાણિના

પ્રક્ષિપોદ્દિશિ નૈરૃત્યાં રક્ષો ઽપહતયે તુ તત્ ।
નિષિદ્ધભક્ષણાદ્યત્તુ પાપાદ્યચ્ચ પ્રતિગ્રહાત્

દુષ્કૃતં યચ્ચ મે કિઞ્ચિદ્બાઙ્મનઃ કાયકર્મભિઃ ।
પુનાતુ મે તદિન્દ્રસ્તુ વરુણઃ સબૃહસ્પતિઃ

સવિતા ચ ભગશ્ચૈવ મુનયઃ સનકાદયઃ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં જગત્તૃપ્યત્વિતિ બ્રુવન્

ક્ષિપેદબઞ્જલીંસ્ત્રીસ્તુ કુર્વન્સંક્ષેપતર્પણમ્ ।
સુરાણામર્ચનં કુર્યાદ્બ્રહ્મા દીનામમત્સરી

બ્રાહ્મવૈષ્ણવરૌદ્રૈશ્ચ સાવિત્રૈર્મૈત્રવારુણૈઃ ।
તલ્લિઙ્ગૈરર્ચયેન્મન્ત્રૈઃ સર્વદેવાન્નમસ્ય ચ

નમસ્કારેણ પુષ્પાણિ વિન્યસેત્તુ પૃથક્પૃથક્ ।
સર્વદેવમયં વિષ્ણું ભાસ્કરં ચાપ્યથાર્ચયેત્

દદ્યાત્પુરુષસૂક્તેન યઃ પુષ્પાણ્યપ એવ વા ।
અર્ચિતં સ્યાજ્જગાદિદં તેન સર્વં ચરાચરમ્

અન્યૈશ્ચ તાન્ત્રિકૈર્મન્ત્રૈઃ પૂજયેચ્ચ જનાર્દનમ્ ।
આદાવર્ઘ્યં પ્રદાતવ્યં તતઃ પશ્ચાદ્વિલેપનમ્

તતઃ પુષ્પાઞ્જલિં ધૂપમુ પહારફલાનિ ચ ।
સ્નાનમન્તર્જલે ચૈવ માર્જનાચમનં તથા

જલાભિમન્ત્રણં યચ્ચ તીર્થસ્ય પરિકલ્પયેત્ ।
અઘમર્ષણસૂક્તેન ત્રિવારં ત્વેવ નિત્યશઃ

સ્નાને ચરિતમિત્યેતત્સમુદ્દિષ્ટં મહાત્મભિઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં ચૈવ મન્ત્રવત્સ્નાનમિષ્યતે

તૂષ્ણીમેવ તુ શૂદ્રસ્ય સનમસ્કારકં સ્મૃતમ્ ।
અધ્યાપનં બ્રહ્મયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞસ્તુ તર્પણમ્

હોમો દૈવી બલિર્ભૌતો ન યજ્ઞો ઽતિથિપૂજનમ્ ।
ગવા ગોષ્ઠે દશગુણં અગ્ન્યગારે શતાધિકમ્

સિદ્ધક્ષેત્રેષુ તીર્થેષુ દેવતાયતનેષુ ચ ।
સહસ્રશતકોટીનામનન્તં વિષ્ણુસન્નિધૌ

પઞ્ચમે ચ તથા ભાગે સંવિભાગો યથાર્થતઃ ।
પિતૃદે વમનુષ્યાણાં કોટીનાં ચોપદિશ્યતે

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાયાગ્ર યઃ સુહૃદ્ભિઃ સહાશ્નુતે ।
સ પ્રેત્ય લભતે સ્વર્ગમન્નદાનં સમાચરન્

પૂર્વં મધુરમશ્રીયાલ્લવણામ્લૌ ચ મધ્યતઃ ।
કટુતિક્તકષાયાંશ્ચ પયશ્ચૈવ તથાન્તતઃ

શાકં ચ રાત્રૌ ભૂમિષ્ઠમત્યન્તં ચ વિવર્જયેત્ ।
નચૈકરસસેવાયાં પ્રસજ્જેત કદાચન

સમૃતં બ્રાહ્મણસ્યાન્નં ક્ષત્રિયાન્નં પયઃ સ્મૃતમ્ ।
વૈશ્યસ્ય ચાન્નમેવાન્નં શૂદ્રાન્નં રુધિરં સ્મૃતમ્

અમાવાસી વસેદત્ર એકહાયનમેવ વા

તત્ર શ્રીશ્ચૈવ લક્ષ્મીશ્ચ વસતે નાત્ર સંશયઃ ।
ઉદરે ગાર્હપત્યાગ્નિઃ પૃષ્ઠદેશે તુ દક્ષિણઃ

આસ્યે ચાહવનીયો ઽગ્નિઃ સત્યઃ પર્વ ચ મૂર્ધનિ ।
યઃ પઞ્ચાગ્નીનિમાન્વેદ આહિતાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે

શરિરમાપઃ સોમં ચ વિવિધં ચાન્નમુચ્યતે ।
પ્રાણો હ્યગ્નિસ્તથાદિત્યસ્ત્રિભોક્તા એક એવ તુ

અન્નં બલાય મે ભૂમેરપામગ્ન્યનિલસ્ય ચ ।
ભવત્યેતત્પરિણતૌ મમાપ્યવ્યાહતં સુખમ્

હસ્તેન પરિમાર્જ્યાથ કુર્યાત્તામ્બૂલભક્ષણમ્ ।
શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય તત્કુર્યાત્સુસમાહિતઃ

ઇતિહાસપુરાણાદ્યૈઃ ષષ્ઠસપ્તમકેનયેત્ ।
તતઃ સન્ધ્યામુપાસીત સ્નાત્વા વૈ પશ્ચિમાં નરઃ

એતદ્વા દિવસે પ્રોક્તમનુષ્ઠાનં મયા દ્વિજ ।
આચારં યઃ પઠેદ્વિદ્વાઞ્છૃણુયાત્સ દિવંવ્રજેત્ ।
આચારાદિર્ધર્મકર્તા કેશવો હિ સ્મૃતો દ્વિજ