ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 7.12

પ્રદ્યુમ્નસ્ય અગસ્ત્યાત્ ઉપદેશપ્રાર્થના
શ્રીનારદ ઉવાચ -
અર્ણવં દક્ષિણં સ્નાત્વા પ્રદ્યુમ્નો યાદવાધિપઃ ॥
ઉશીનરાંસ્તતો જેતુમાજગામ બલૈઃ સહ

કોટિશઃ કોટિશો ગાવો યત્ર દેશે ચરંતિ હિ ॥
ગોપાલમંડલૈર્યુક્તા વ્રજંત્યો ભવ્યમૂર્તયઃ

ઔશીનરાઃ ક્ષીરપાના ગૌરવર્ણા મનોહરાઃ ॥
હય્યંગવીનમાદાય તે યયુઃ કાર્ષ્ણિસંમુખે

તૈઃ પૂજિતઃ શમ્બરારિર્દદૌ તેભ્યો મહાધનમ્ ॥
ગજાન્ રથાન્ હયાન્ રત્‍નવસ્ત્રભૂષાદિ હર્ષિતઃ

ચંપાવતી નામ પુરી મણિરત્‍નસમન્વિતા ॥
વિરાજતે યત્ર નૃપૈઃ સર્પૈર્ભોગવતી યથા

ચંપાવતીપતિર્વીરો નામ્ના હેમાંગદો નૃપઃ ॥
નીત્વા બલિં સમેત્યાશુ શ્રીકાર્ષ્ણિં પ્રણનામ હ

તસ્મૈ તુષ્ટઃ શંબરારિર્માલાં કિંજલ્કિનીં દદૌ ॥
સહસ્રદલશોભાઢ્યં પદ્મં દિવ્યં દદૌ પુનઃ

અથ કાર્ષ્ણિર્મહાબાહુઃ સ્વસૈન્યપરિવારિતઃ ॥
વિદર્ભાન્પ્રયયૌ ધન્વી દુંદુભીન્નાદયન્મુહુઃ

ભીષ્મકઃ કુંડિનપતિરાગતં રુક્મિણીસુતમ્ ॥
આનીય પૂજયામાસ સસૈન્યં બહુભિર્ધનૈઃ

માતામહં તતો નત્વા રુક્મિણીનંદનો બલી ॥
કુંતદેશાંશ્ચ દરદાન્પ્રયયૌ યાદવેશ્વરઃ

મલયાચલપાટીરવાયુભિઃ પરિસેવિતઃ ॥
શ્રીખંડકેતકીપુષ્પગંધાક્તે મલયાચલે

અગસ્ત્યં મુનિશાર્દૂલં પીતાબ્ધિં સ દદર્શ હ ॥
કૃતાંજલિપુટઃ કાર્ષ્ણિર્નમસ્કૃત્ય મહામુનિમ્ ॥
સ્થિતોઽભૂદુટજે સાક્ષાદાશીર્ભિરભિનંદિતઃ

શ્રીપ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ -
દૃશ્યં પદાર્થ તુ જગત્સત્યવદ્વર્તતે કથમ્ ॥
મુક્તો બ્રહ્માંશકો ભૂત્વા બદ્ધ્યતેઽયં કથં ગુણૈઃ

એતત્પ્રશ્નં મમ બ્રૂહિ નિતરાં મુનિસત્તમ ॥
ત્વં સર્વવિદ્દિવ્યચક્ષુઃ સર્વબ્રહ્મવિદાં વરઃ

અગસ્ત્ય ઉવાચ -
ત્વં સાક્ષાત્કૃષ્ણચંદ્રસ્ય પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ ॥
પુત્રોઽસિ પૃચ્છસે માં વૈ લીલામાત્રમિદં વચઃ

લોકસંગ્રહમેવાર્થં કુર્વન્દેવો હરિર્યથા ॥
તથા નૃણાં ચ કલ્યાણં કુર્વન્વિચરસિ પ્રભો

યથા સત્યસ્ય સૂર્યસ્ય બિંબં વારિષુ સત્યવત્ ॥
દૃશ્યતે સત્યવદ્‍દૃશ્યં પ્રધાનપરયોસ્તથા

કાચે મુખં ગુણે સર્પં સૈકતે જીવનં યથા ॥
તથાયં સન્દેહગુણૈર્બદ્ધ્યતે પ્રેક્ષતા સ્વયમ્

પ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ -
કથં ન બદ્ધ્યતે દેહી યેનોપાયેન તદ્વદ ॥
વૈરાગ્યેણ દૃઢેનાપિ બ્રૂહિ બ્રહ્મવિદાં વર

અગસ્ત્ય ઉવાચ -
વિવેકં યઃ સમાશ્રિત્ય ભજેદ્‍બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥
મનોમયં જગન્મત્ત્વા સ વ્રજેત્પરમં પદમ્

જન્મમૃત્યૂ શોકમોહૌ જરાબાલયુવાદયઃ ॥
અહં મદો વ્યાધિભયં દુઃખં શોકઃ ક્ષુધા રતિઃ

આધિર્ભયં તસ્ય રાજન્ન ભવેત કદાચન ॥
આત્મા નિરીહો હ્યતનુઃ સર્વતશ્ચાનહંકૃતિઃ ॥
શુદ્ધો ગુણાશ્રયઃ સાક્ષાત્પરો નિષ્કલ આત્મદૃક્

જ્ઞાનાત્મકઃ સદા પૂર્ણો વિદિતો યો મુનીશ્વરૈઃ ॥
તં બ્રહ્મ પરમાત્મનં જ્ઞાત્વાયં વિચરેત્સુખી

અસ્મિઞ્છયાને જાગર્તિ સર્વં પશ્યતિ યઃ પુમાન્ ॥
નાયં તં વેત્તિ પશ્યંતં ન પશ્યતિ કદાચન

નભોઽગ્નિપવનાઃ કોષ્ઠકાષ્ઠપ્રોદ્‌ગતરેણુભિઃ ॥
ન સજ્જંતે ગુણૈર્બ્રહ્મ વર્ણશ્ચ સ્ફટિકો યથા

લક્ષણાભિર્ધ્વનિવ્યંગ્યૈર્જ્ઞાયતે ન કદાચન ॥
કુતસ્તુ લૌકિકૈર્વાક્યૈસ્તસ્મૈ શ્રીબ્રહ્મણે નમઃ

કેચિત્કર્મ વદંત્યેનં કેચિત્કાલં તથાઽપરે ॥
કર્તારં યોગમપરે સાંખ્યં બ્રહ્મ વદંતિ કમ્

કેચિત્તં પરમાત્માનં વાસુદેવં વદંતિ કે ॥
પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન નિગમેનાત્મસંવિદા

વિચાર્ય તદ્‍બ્રહ્મ પરં નિઃસંગો વિચરેદિહ ॥
યથાંભસા પ્રચલતા તરવોઽપિ ચલા ઇવ

ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ચલતીવ ભૂઃ ॥
તથા ગુણાનાં ભ્રમણો ભ્રમતા મનસા યતઃ

ભ્રામ્યમાણઃ સદા રાજન્કરેણાલાતચક્રવત્ ॥
કરિષ્યામિ કરોમીતિ મમેદં તવ ચાબ્રુવન્ ॥
ત્વમહં ચ સુખી દુઃખી સદાજ્ઞાનવિમોહિતઃ

સત્વં રજસ્તમ ઇતિ પ્રકૃતેર્નાત્મનો ગુણાઃ ॥
તૈરિદં જગદાવ્યાપ્તમોતપ્રોતપટં યથા

ઊર્ધ્વં ગચ્છંતિ સત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠંતિ રાજસાઃ ॥
જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છંતિ તામસાઃ

અંધકારે ગુણાત્કાર્ષ્ણે સર્પબુદ્ધિર્ભવેદ્યથા ॥
આરાન્મરીચિકાં વારિ તથેદં મન્યતે જગત્

ગતાગતં સુખં વિદ્ધિ યથા મંડલવર્તિનામ્ ॥
તથા નૄણાં ચ તદ્‍દુઃખં યથા નરકવાસિનામ્ ॥
ઘનાવલિર્દેહગુણા અહોરાત્રમૃતેર્યથા

યથા સાર્થં તથા દૃશ્યં ન કિંચિત્સર્વદૈવ હિ ॥
પક્ષે જાતે યથા નીડાત્પારે યાતે યથોડુપાત્

જ્ઞાને પ્રાપ્તે તથા લોકાદ્દર્પણાત્કિં પ્રયોજનમ્ ॥
તથા માર્ગં નિધાયાશુ વિચરેત્સમદૃઙ્‌‍મુનિઃ

યથેન્દુરુદપાત્રેષુ યથાઽગ્નિઃ કાષ્ઠસંચયે ॥
તથૈકો ભગવાન્સાક્ષાત્પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ

ઘટે મઠે યથાઽઽકાશો વર્તતેઽન્તર્બહિર્મહાન્ ॥
તથા પરાત્મા નિર્લિપ્તો દેહિષુ સ્વકૃતેષુ ચ

યઃ કૃષ્ણભક્તઃ શાંતાત્મા જ્ઞાનનિષ્ઠો વિરાગવાન્ ॥
તં ન સ્પૃશંતીહ ગુણાઃ કાનીવ બિસિનીદલમ્

જ્ઞાની સદાનંદમયો બાલવદ્વિચરેત્તનુમ્ ॥
ન પશ્યતિ ધૃતં વાસો મદિરામદમત્તવત્

સૂર્યોદયે યથા વસ્તુ ગૃહે રાજન્ પ્રદૃશ્યતે ॥
દૂરીકૃત્ય તથાજ્ઞાનં સાક્ષાત્તત્ત્વં તતો બૃહત્

યથેન્દ્રિયં પૃથગ્દ્વારૈરર્થો બહુગુણાશ્રયઃ ॥
નાનેયતે તથા બ્રહ્મ વાચિભિઃ શાસ્ત્રવર્ત્મભિઃ

પરં પદં વદંત્યેતત્કેચિદ્વૈ વૈષ્ણવં નૃપ ॥
કેચિદ્વૈ વ્યાપ્ય વૈકુંઠં શાંતં કેઽપિ તતઃ પરમ્

કૈવલ્યં તદ્‍બ્રહ્મ કેચિત્પરમં ધામ ચાવ્યયમ્ ॥
અક્ષરં ચ પરાં કાષ્ઠાં ગોલોકં પ્રકૃતેઃ પરમ્

કેચિન્નિકુંજં વિશદં વદન્તીહ પુરાવિદઃ ॥
જ્ઞાનવૈરાગ્યભક્તિભ્યઃ પ્રાપ્નોતીહ ન ચાન્યતઃ

શ્રીકૃષ્ણચણ્દ્રસ્ય હરેઃ પરસ્ય
કૈવલ્યનાથસ્ય પરાત્પરસ્ય ॥
વ્રજેત્પદં શ્રીપુરુષોત્તમસ્ય
યત્પ્રાપ્ય ભક્તો ન નિવર્તતેઽથ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
ઇતિ ભાગવતં જ્ઞાનં શ્રુત્વા કાર્ષ્ણિર્મહામુનિમ્ ॥
અગસ્ત્યં પૂજયામાસ ભક્ત્યા નત્વા કૃતાંજલિઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં શ્રીવિશ્વજિત્ખણ્ડે શ્રીનારદબહુલાશ્વસંવાદે
ઉશીનરવિદર્ભકુંતદરદદેશવિજયે અગસ્ત્યકાર્ષ્ણિજ્ઞાનપ્રસ્તાવો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ