ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 4.8

માધુર્યખણ્ડઃ - અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
યજ્ઞસીતાસ્વારૂપગોપીનાં પૃચ્છતઃ શ્રીરાધયા કૃતં એકાદશીવ્રતાનુષ્ઠાનવર્ણનમ્ -
શ્રીનારદ ઉવાચ -
ગોપીનાં યજ્ઞસીતાનામાખ્યાનં શૃણુ મૈથિલ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યં કામદં મઙ્ગલાયનમ્

ઉશીનરો નામ દેશો દક્ષિણસ્યાં દિશિ સ્થિતઃ ।
એકદા તત્ર પર્જન્યો ન વવર્ષ સમા દશ

ધનવન્તસ્તત્ર ગોપા અનાવૃષ્ટિભયાતુરાઃ ।
સકુટુમ્બા ગોધનૈશ્ચ વ્રજમણ્ડલમાયયુઃ

પુણ્યે વૃન્દાવને રમ્યે કાલિન્દીનિકટે શુભે ।
નન્દરાજસહાયેન વાસં તે ચક્રિરે નૃપ

તેષાં ગૃહેષુ સઞ્જાતા યજ્ઞસીતાશ્ચ ગોપિકાઃ ।
શ્રીરામસ્ય વરા દિવ્યા દિવ્યયૌવનભૂષિતાઃ

શ્રીકૃષ્ણં સુન્દરં દૃષ્ટ્વા મોહિતાસ્તા નૃપેશ્વર ।
વ્રતં કૃષ્ણપ્રસાદાર્થં પ્રષ્ટું રાધાં સમાયયુઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ –
વૃષભાનુસુતે દિવ્યે હે રાધે કઞ્જલોચને ।
શ્રીકૃષ્ણસ્ય પ્રસાદાર્થં વદ કિઞ્ચિદ્વ્રતં શુભમ્

તવ વશ્યો નન્દસૂનુર્દેવૈરપિ સુદુર્ગમઃ ।
ત્વં જગન્મોહિની રાધે સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગા

શ્રીરાધોવાચ -
શ્રીકૃષ્ણસ્ય પ્રસાદાર્થં કુરુતૈકાદશીવ્રતમ્ ।
તેન વશ્યો હરિઃ સાક્ષાદ્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ગોપ્ય ઊચુઃ –
સંવત્સરસ્ય દ્વાદશ્યા નામાનિ વદ રાધિકે ।
માસે માસે વ્રતં તસ્યાઃ કર્તવ્યં કેન ભાવતઃ

શ્રીરધોવાચ –
માર્ગશીર્ષે કૃષ્ણપક્ષે ઉત્પન્ના વિષ્ણુદેહતઃ ।
મુરદૈત્યવધાર્થાય તિથિરેકાદશી વરા

માસે માસે પૃથગ્ભૂતા સૈવ સર્વવ્રતોત્તમા ।
તસ્યાઃ ષડ્વિંશતિં નામ્નાં વક્ષ્યામિ હિતકામ્યયા

ઉત્પત્તિશ્ચ તથા મોક્ષા સફલા ચ તતઃ પરમ્ ।
પુત્રદા ષટ્તિલા ચૈવ જયા ચ વિજયા તથા

આમલકી તથા પશ્ચાન્નામ્ના વૈ પાપમોચની ।
કામદા ચ તતઃ પશ્ચાત્કથિતા વૈ વરૂથિની

મોહિની ચાપરા પ્રોક્તા નિર્જલા કથિતા તતઃ ।
યોગિની દેવશયની કામિની ચ તતઃ પરમ્

પવિત્રા ચાપ્યજા પદ્મા ઇન્દિરા ચ તતઃ પરમ્ ।
પાશાઙ્કુશા રમા ચૈવ તતઃ પશ્ચાત્પ્રબોધિની

સર્વસમ્પત્પ્રદા ચૈવ દ્વે પ્રોક્તે મલમાસજે ।
એવં ષડ્વિંશતિં નામ્નામેકાદશ્યાઃ પઠેચ્ચ યઃ

સંવત્સરદ્વાદશીનાં ફલમાપ્નોતિ સોઽપિ હિ ।
એકાદશ્યાશ્ચ નિયમં શૃણુતાથ વ્રજાઙ્ગનાઃ ॥
ભૂમિશાયી દશભ્યાં તુ ચૈકભુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

એકવારં જલં પીત્વા ધૌતવસ્ત્રોઽતિનિર્મલઃ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્થાય ચૈકાદશ્યાં હરિં નતઃ

અધમં કૂપિકાસ્નાનં વાપ્યાં સ્નાનં તુ મધ્યમમ્ ।
તડાગે ચોત્તમં સ્નાનં નદ્યાઃ સ્નાનં તતઃ પરમ્

એવં સ્નાત્વા નરવરઃ ક્રોધલોભવિવર્જિતઃ ।
નાલપેત્તદ્દિને નીચાંસ્તથા પાખણ્ડિનો નરાન્

મિથ્યાવાદરતાંશ્ચૈવ તથા બ્રાહ્મણનિન્દકાન્ ।
અન્યાંશ્ચૈવ દુરાચારાનગમ્યાગમને રતાન્

પરદ્રવ્યાપહારાંશ્ચ પરદારાભિગામિનઃ ।
દુર્વૃત્તાન્ ભિન્નમર્યાદાન્નાલપીત્સ વ્રતી નરઃ

કેશવં પૂજયિત્વા તુ નૈવેદ્યં તત્ર કારયેત્ ।
દીપં દદ્યાદ્ગૃહે તત્ર ભક્તિયુક્તેન ચેતસા

કથાઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણેભ્યો દદ્યાત્સદ્દક્ષિણાં પુનઃ ।
રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાદ્ગાયન્ કૃષ્ણપદાનિ ચ

કાંસ્યં માંસં મસૂરાંશ્ચ કોદ્રવં ચણકં તથા ।
શાકં મધુ પરાન્નં ચ પુનર્ભોજનમૈથુનમ્

વિષ્ણુવ્રતે ચ કર્તવ્યે દશાભ્યાં દશ વર્જયેત્ ।
દ્યૂતં ક્રીડાં ચ નિદ્રાં ચ તામ્બૂલં દન્તધાવનમ્

પરાપવાદં પૈશુન્યં સ્તેયં હિંસાં તથા રતિમ્ ।
ક્રોધાઢ્યં હ્યનૃતં વાક્યમેકાદશ્યાં વિવર્જયેત્

કાંસ્યં માંસં સુરાં ક્ષૌદ્રં તૈલં વિતથભાષણમ્ ।
પુષ્ટિષષ્ટિમસૂરાંશ્ચ દ્વાદશ્યાં પરિવર્જયેત્

અનીન વિધિના કુર્યાદ્દ્વાદશીવ્રતમુત્તમમ્

ગોપ્ય ઊચુઃ -
એકાદશીવ્રતસ્યાસ્ય કાલં વદ મહામતે ।
કિં ફલં વદ તસ્યાસ્તુ માહાત્મ્યં વદ તત્ત્વતઃ

શ્રીરાધોવાચ –
દશમી પઞ્ચપઞ્ચાશદ્ઘટિકા ચેત્પ્રદૃશ્યતે ।
તર્હિ ચૈકાદશી ત્યાજ્યા દ્વાદશીં સમુપોષયેત્

દશમી પલમાત્રેણ ત્યાજ્યા ચૈકાદશી તિથિઃ ।
મદિરાબિન્દુપાતેન ત્યાજ્યો ગઙ્ગાઘટો યથા

એકાદશી યદા વૃદ્ધિં દ્વાદશી ચ યદા ગતા ।
તદા પરા હ્યુપોષ્યા સ્યાત્પૂર્વા વૈ દ્વાદશીવ્રતે

એકાદશીવ્રતસ્યાસ્ય ફલં વક્ષ્યે વ્રજાઙ્ગનાઃ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ વાજપેયફલં લભેત્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ દ્વિજાન્ભોજયતે તુ યઃ ।
તત્કૃતં ફલમાપ્નોતિ દ્વાદશીવ્રતકૃન્નરઃ

સસાગરવનોપેતાં યો દદાતિ વસુન્ધરામ્ ।
તત્સહસ્રગુણં પુણ્યમેકાદશ્યા મહાવ્રતે

યે સંસારાર્ણવે મગ્નાઃ પાપપઙ્કસમાકુલે ।
તેષામુદ્ધરણાર્થાય દ્વાદશીવ્રતમુત્તમમ્

રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વૈકાદશીવ્રતકૃન્નરઃ ।
ન પશ્યતિ યમં રૌદ્રં યુક્તઃ પાપશતૈરપિ

પૂજયેદ્યો હરિં ભક્ત્યા દ્વાદશ્યાં તુલસીદલૈઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા

અશ્વમેધસહસ્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ ।
એકાદશ્યુપવાસસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

દશ વૈ માતૃકે પક્ષે તથા વૈ દશ પૈતૃકે ।
પ્રિયાયા દશ પક્ષે તુ પુરુષાનુદ્ધરેન્નરઃ

યથા શુક્લા તથા કૃષ્ણા દ્વયોશ્ચ સદૃશં ફલમ્ ।
ધેનુઃ શ્વેતા તથા કૃષ્ણા ઉભયોઃ સદૃશં પયઃ

મેરુમન્દરમાત્રાણિ પાપાનિ શતજન્મસુ ।
એકા ચૈકાદશી ગોપ્યો દહતે તૂલરાશિવત્

વિધિવદ્વિધિહીનં વા દ્વાદશ્યાં દાનમેવ ચ ।
સ્વલ્પં વા સુકૃતં ગોપ્યો મેરુતુલ્યં ભવેચ્ચ તત્

એકાદશીદિને વિષ્ણોઃ શૃણુતે યો હરેઃ કથામ્ ।
સપ્તદ્વીપવતીદાને લત્ફલં લભતે ચ સઃ

શઙ્ખોદ્ધારે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દેવં ગદાધરમ્ ।
એકાદશ્યુપવાસસ્ય કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

પ્રભાસે ચ કુરુક્ષેત્રે કેદારે બદરિકાશ્રમે ।
કાશ્યાં ચ સૂકરક્ષેત્રે ગ્રહણે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ

સઙ્ક્રાન્તીનાં ચતુર્લક્ષં દાનં દત્તં ચ યન્નરૈઃ ।
એકાદશ્યુપવાસસ્ય કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

નાગાનાં ચ યથા શેષઃ પક્ષિણાં ગરુડો યથા ।
દેવાનાં ચ યથા વિષ્ણુર્વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો યથા

વૃક્ષાણાં ચ યથાશ્વત્થઃ પત્રાણાં તુલસી યથા ।
વ્રતાનાં ચ તથા ગોપ્યો વરા ચૈકાદશી તિથિઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ તપસ્તપ્યતિ યો નરઃ ।
તત્તુલ્યં ફલમાપ્નોતિ દ્વાદશીવ્રતકૃન્નરઃ

ઇત્થમેકાદશીનાં ચ ફલમુક્તં વ્રજાઙ્ગનાઃ ।
કુરુતાશુ વ્રતં યૂયં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં માધુર્યખણ્ડે શ્રીનારદ બહુલાશ્વ સંવાદે
યજ્ઞસીતોપાખ્યાને એકાદશીમાહાત્મ્યં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સચ્છ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃ :ગર્ગ સંહિતા