ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 2.5

બકાસુરમોક્ષઃ -
એકદા ચારયન્ વત્સાન્ સરામો બાલકૈર્હરિઃ ।
યમુનાનિકટે પ્રાપ્તં બકં દૈત્યં દદર્શ હ

શ્વેતપર્વતસંકાશો બૃહત્પાદો ઘનધ્વનિઃ ।
પલાયિતેષુ બાલેષુ વજ્રતુંડોઽગ્રસદ્ધરિમ્

રુદન્તો બાલકાઃ સર્વે ગતપ્રાણા ઇવાભવન્ ।
હાહાકારં તદા કૃત્વા દેવાઃ સર્વે સમાગતાઃ

ઇંદ્રો વજ્રં તદા નીત્વા તં તતાડ મહાબલમ્ ।
તેન ઘાતેન પતિતો ન મમાર સમુત્થિતઃ

બ્રહ્માપિ બ્રહ્મદંડેન તં તતાડ મહાબકમ્ ।
તેન ઘાતેન પતિતો મૂર્છિતો ઘટિકાદ્વયમ્

વિધુન્વન્ સ્વતનું વેગાતજ્જૃમ્ભિતઃ પુનરુત્થિતઃ ।
ન મમાર તદા દૈત્યો જગર્જ ઘનવદ્‌બલી

ત્રિલોચનસ્ત્રિશૂલેન તં જઘાન મહાસુરમ્ ।
છિન્નૈકપક્ષો દૈત્યોઽપિ ન મૃતોઽતિભયંકરઃ

વાયવ્યાસ્ત્રેણ વાયુસ્તં સંજઘાન બકમતઃ ।
ઉચ્ચચાલ બકસ્તેન પુનસ્તત્ર સ્થિતોઽભવત્

યમસ્તં યમદણ્ડેન તાડયામાસ ચાગ્રતઃ ।
તેન દણ્ડેન ન મૃતો બકો વૈ ચણ્ડવિક્રમઃ

દણ્ડોઽપિ ભગ્નતાં પ્રાગાત્ સ ક્ષતો નાભવદ્ બકઃ ।
તદૈવ ચાગ્રતઃ પ્રાપ્તશ્ચણ્ડાંશુશ્ચણ્ડવિક્રમઃ

શતબાણૈર્બકં દૈત્યં સંજઘાન ધનુર્ધરઃ ।
તીક્ષ્ણૈઃ પક્ષગતૈર્બાણૈર્ન મમાર બકસ્તતઃ

ધનદસ્તં ચ ખડ્ગેન સુતીક્ષ્ણેન જઘાન હ ।
છિન્નદ્વિતીયપક્ષોઽભૂતન્ન મૃતો દૈત્યપુંગવઃ

નીહારાસ્ત્રેણ તં સોમઃ સંજઘાન મહાબકમ્ ।
શીતાર્ત્તો મૂર્છિતો દૈત્યો ન મૃતઃ પુનરુત્થિતઃ

આગ્નેયાસ્ત્રેણ તં હ્યગ્નિઃ સન્તતાડ મહાબકમ્ ।
ભસ્મરોમાભવદ્દૈત્યો ન મમાર મહાખલઃ

અપાં પતિસ્તં પાશેન બદ્ધ્વા કૌ વિચકર્ષ હ ।
કર્ષણાત્સ મહાપાપઃ છિન્નોઽભૂતન્ન મૃતશ્ચ વૈ

તતાડ ગદયા તં વૈ ભદ્રકાલી તરસ્વિની ।
મૂર્છિતસ્તત્ પ્રહારેણ પરં કશ્મલતાં યયૌ

ક્ષતમૂર્ધા સમુત્થાય વિધુન્વન્ સ્વતનું પુનઃ ।
જગર્જ ઘનવદ્‌વીરો બકો દૈત્યો મહાખલઃ

તદા શક્તિધરઃ શક્તિં તસ્મૈ ચિક્ષેપ સત્વરઃ ।
તયૈકપાદો ભગ્નોઽભૂન્ન મૃતઃ પક્ષિણાં વરઃ

તદા ક્રોધેન સહસા ધાવન્ દૈત્યસ્તડિત્સ્વનઃ ।
દેવાન્ વિદ્રાવયામાસ સ્વચંચ્વા તીક્ષ્ણતુણ્ડયા

અગ્રે પલાયિતાન્ દેવાનન્વધાવદ્‌બકોઽમ્બરે ।
પુનસ્તત્ર ગતો દૈત્યો નાદયન્મંડલં દિશામ્

તદા દેવર્ષયઃ સર્વે સર્વે બ્રહ્મર્ષયો દ્વિજાઃ ।
શ્રીનન્દનન્દનાયાશુ સફલાં ચાશિષં દદુઃ

તદૈવ કૃષ્ણસ્તન્મધ્યે તતાન વપુરુજ્જ્વલમ્ ।
ચચ્છર્દ કૃષ્ણં સહસા ક્ષતકંઠો મહાબકઃ

પુનઃ કૃષ્ણં સમાહર્તું તીક્ષ્ણયા તુંડયાઽગતમ્ ।
પુચ્છે ગૃહીત્વા તં કૃષ્ણઃ પોથયામાસ ભૂતલે

પુનરુત્થાય તુણ્ડં સ્વં પ્રસાર્ય્યાવસ્થિતં બકમ્ ।
દદાર તુંડે હસ્તાભ્યાં કૃષ્ણઃ શાખાં ગજો યથા

તદા મૃતસ્ય દૈતસ્ય જ્યોતિઃ કૃષ્ણે સમાવિશત્ ।
દેવતા વવૃષુઃ પુષ્પૈઃ જયારાવૈઃ સમન્વિતાઃ

ગોપાલા વિસ્મિતાઃ સર્વે કૃષ્ણં સંશ્લિષ્ય સર્વતઃ ।
ઊચુસ્ત્વં કુશલીભૂતો મુક્તો મૃત્યુમુખાત્સખે

એવં કૃષ્ણો બકં હત્વા સબલો બાલકૈઃ સહ ।
ગોવત્સૈર્હર્ષિતો ગાયન્નાયયૌ રાજમંદિરે

પરિપૂર્ણતમસ્યાસ્ય શ્રીકૃષ્ણસ્ય મહાત્મનઃ ।
જગુર્ગૃહે ગતા બાલાઃ શ્રુત્વેદં તેઽતિવિસ્મિતાઃ

શ્રીબહુલાશ્વ ઉવાચ -
કોઽયં દૈત્યઃ પૂર્વકાલે કસ્માત્કેન બકોઽભવત્ ।
પૂર્ણબ્રહ્મણિ સર્વેશે શ્રીકૃષ્ણે લીનતાં ગતઃ

શ્રીનારદ ઉવાચ -
હયગ્રીવસુતો દૈત્ય ઉત્કલો નામ હે નૃપ ।
રણેઽમરાન્ વિનિર્જિત્ય શક્રછત્રં જહાર હ

તથા નૃણાં નૃપાણાં ચ રાજ્યં હૃત્વા મહાબલઃ ।
ચકાર વર્ષાણિ શતં રાજ્યં સર્વવિભૂતિમત્

એકદા વિચરન્ દૈત્યઃ સિંધુસાગરસંગમે ।
જાજલેર્મુનિસિદ્ધસ્ય પર્ણશાલાસમીપતઃ

જલે નિક્ષિપ્ય બડિશં મીનાનાકર્ષયન્ મુહુઃ ।
નિષેધિતોઽપિ મુનિના નામન્યત સ દુર્મતિઃ

તસ્મૈ શાપં દદૌ સિદ્ધો જાજલિર્મુનિસત્તમઃ ।
બકવત્ત્વં ઝષાનત્સિ ત્વં બકો ભવ દુર્મતે

તત્ક્ષણાદ્‌બકરૂપોઽભૂદ્‌ભ્રષ્ટતેજા ગતસ્મયઃ ।
પતિતઃ પાદયોસ્તસ્ય નત્વા પ્રાહ કૃતાંજલિઃ

ઉત્કલ ઉવાચ -
ન જાને તે તપશ્ચંડં મુને માં પાહિ જાજલે ।
સાધુનાં ભવતાં સંગં મોક્ષદ્વારં પરં વિદુઃ

મિત્રે શત્રૌ સમા માનેઽપમાને હેમલોષ્ટયોઃ ।
સુખે દુઃખસમા યે વૈ ત્વાદૃશાઃ સાધવશ્ચ તે

કિં કિં ન જાતં મહતાં દર્શનાત્કૌ મુને નૃણામ્ ।
પારમેષ્ઠ્યં ચ સામ્રાજ્યમૈન્દ્રયોગપદં લભેત્

જાજલે મુનિશાર્દૂલ ત્રૈવર્ગ્યં કિમભૂજ્જનૈઃ ।
સાધૂનાં કૃપયા સાક્ષાત્પૂર્ણં બ્રહ્માપિ લભ્યતે

શ્રીનારદ ઉવાચ -
તદા પ્રસન્નઃ સ મુનિર્જાજલિસ્તમુવાચ હ ।
વર્ષષષ્ટિસહસ્રાણિ તપસ્તપ્તં ચ યેન વૈ

વૈવસ્વતાન્તરે પ્રાપ્તે હ્યષ્ટાવિંશતિમે યુગે ।
દ્વાપરાન્તે ભારતેઽપિ માથુરે વ્રજમંડલે

પરિપૂર્ણતમઃ સાક્ષાચ્છ્રીકૃષ્ણો ભગવાન્ સ્વયમ્ ।
વૃંદાવને ગવાં વત્સાન્ ચારયન્ વિચરિષ્યતિ

તદા તન્મયતાં કૃષ્ણે યાસ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ
હિરણ્યાક્ષાદયો દૈત્યા વૈરેણાપિ પરં ગતાઃ

ઇત્થં બકાસુરો દૈત્ય ઉત્કલો જાજલેર્વરાત્ ।
શ્રીકૃષ્ણે લીનતાં પ્રાપ્તઃ સત્સમ્ગાત્કિં ન જાયતે

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં વૃન્દાવનખણ્ડે
બકાસુરમોક્ષો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ