ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.61

અશ્વમેધખણ્ડઃ - એકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
એકાદશીમાહાત્મ્યમ્ -
વજ્રનાભિરુવાચ -
બ્રહ્મન્નારાયણો કૃષ્ણો ભગવાન્પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
તસ્ય રૂપં કથં શ્યામં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

ત્વાદૃશા મુનયો બહ્મઞ્જાનંતિ ચરિતં હરેઃ ।
તથા કૃષ્ણસ્ય દેવસ્ય ન વયં કર્મમોહિતાઃ

સૂત ઉવાચ -
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેન સંસ્તુતઃ સ મુનિર્મુને ।
તત્ત્વજ્ઞાનાય તત્ત્વજ્ઞઃ કરુણઃ પ્રત્યભાષત

ગર્ગ ઉવાચ -
શ્યામં તુ શૃઙ્ગારરસસ્ય રૂપં
શ્રીકૃષ્ણદેવં કથિતં મુનીંદ્રૈઃ ।
લાવણ્યસંઘાચ્ચ તથોજ્જ્વલત્વા-
ચ્છ્યામં સુરૂપં હિ તથા હરેશ્ચ

યથા દૂરતો દૃશ્યતે શ્યામરૂપં
ઘટાયાસ્તથેદં નદસ્યાપિ ગર્તે ।
યથાઽઽકાશરૂપં મહચ્છ્યામલં વા
જલં ચામ્બરં ચોજ્જ્વલં નાપિ કૃષ્ણમ્

યથા ધૌતવસ્ત્રે પરે શ્યામલા હિ
છવિર્દૃશ્યતે ચૈવ ભાવૈઃ પરસ્ય ।
તથા કોટિકંદર્પલીલાશયત્વા-
દ્ધરેઃ શ્યામરૂપં તુ સંતો વદંતિ

વજ્રનાભિરુવાચ -
તવ વાક્યાન્મુનિશ્રેષ્ઠ સંદેહશ્ચ ગતો મમ ।
અગ્રે બ્રહ્મન્કલિર્ઘોર આગમિષ્યતિ ભૂતલે

તસ્મિન્મર્ત્યાઃ કીદૃશાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ મુને વદ ।
ત્વં જાનાસિ ભવિષ્યં ચ તસ્માત્ત્વાં પ્રણમામ્યહમ્

કલેર્દશસહસ્રાણિ જગન્નાથસ્તુ તિષ્ઠતિ ।
તદર્દ્ધં જાહ્નવીતોયં તદર્દ્ધં ગ્રામદેવતાઃ

તતઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ પાપિનઃ કલિમોહિતાઃ ।
નરકાંસ્તે પ્રયાસ્યન્તિ સર્વે ચાલ્પાયુષો નરાઃ

વિપ્રાઃ સ્વકન્યાં દાસ્યન્તિ બ્રાહ્મણાય ચ મૌલ્યતઃ ।
ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ પુત્રીં સ્વાં મારયિષ્યન્તિ લોલુપાઃ

મૃષા કુર્વન્તિ વાણિજ્યં વૈશ્યા બ્રહ્મસ્વતત્પરાઃ ।
શૂદ્રાશ્ચ મ્લેચ્છસંગેન દૂષયિષ્યન્તિ બ્રાહ્મણાન્

બ્રાહ્મણા શાસ્ત્રહીનાશ્ચ રાજ્યહીનાશ્ચ ક્ષત્રિયાઃ ।
વૈશ્યાશ્ચ દ્રવ્યહીના વૈ શૂદ્રા નાથસ્ય દુઃખદાઃ

દિને વ્યવાયનિરતા વિરતા ધર્મકર્મણિ ।
સ્ત્રિયઃ સ્વચ્છન્દગામિન્યઃ પુરુષા યોનિલમ્પટાઃ

પિતૄણામર્ચનં ચૈવ વેદાનામૃત્વિજાં તથા ।
વિષ્ણોશ્ચ વૈષ્ણવાનાં ચ તુલસ્યાશ્ચ ગવાં તથા

ન પ્રાયેણ કરિષ્યન્તિ માનવાઃ કલિમોહિતાઃ ।
ગણિકાસુ પરસ્ત્રીષુ પરવિત્તેષુ મોહિતાઃ

એકવર્ણા ભવિષ્યન્તિ મહાશૂદ્રસમાઃ કિલ ।
સસ્યહીના ભવેત્પૃથ્વી શિલાવૃષ્ટ્યા નિરંતરમ્

ફલહીનોઽપિ વૃક્ષશ્ચ જલહીના સરિત્તથા ।
પ્રજાભિસ્તાડિતો ભૂપો ભૂપેન તાડિતાઃ પ્રજાઃ

રાજોવાચ -
કેનોપાયેન જીવાનાં કલૌ મુક્તિર્ભવિષ્યતિ ।
તન્મમાખ્યાહિ વિપ્રેન્દ્ર ત્વં પરાવરવિત્તમઃ

ગર્ગ ઉવાચ -
યુધિષ્ઠિરો વિક્રમશ્ચ તથા વૈ શાલિવાહનઃ ।
વિજયાભિનન્દનશ્ચૈવ તથા નાગાર્જુનો નૃપઃ

તથા કલ્કિશ્ચ ભગવાનેતે વૈ શકબંધિનઃ ।
કરિષ્યન્તિ કલૌ ભૂપા ધર્મસ્થાપનમેવ ચ

અભૂદ્યુધિષ્ઠિરો રાજા ભવિષ્યન્તિ નૃપાશ્ચ તે ।
અધર્મં નાશયિષ્યન્તિ ભૂત્વા વૈ ચક્રવર્તિનઃ

વામનશ્ચ વિધિઃ શેષઃ સનકો વિષ્ણુવાક્યતઃ ।
ધર્માર્થહેતવે ચૈતે ભવિષ્યન્તિ દ્વિજાઃ કલૌ

વિષ્ણુસ્વામી વામનાંશસ્તથા માધ્વસ્તુ બ્રહ્મણઃ ।
રામાનુજસ્તુ શેષાંશો નિંબાર્કઃ સનકસ્ય ચ

એતે કલૌ યુગે ભાવ્યાઃ સંપ્રદાયપ્રવર્તકાઃ ।
સંવત્સરે વિક્રમસ્ય ચત્વારઃ ક્ષિતિપાવનાઃ

સંપ્રદાયવિહીના યે મન્ત્રાસ્તે નિષ્ફલાઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્માચ્ચ ગમનં હ્યસ્તિ સંપ્રદાય નરૈરપિ

પાપક્ષયકરી યત્ર શ્રીકૃષ્ણસ્ય કથા ભવેત્ ।
વૈષ્ણવૈર્વિપ્રમુખ્યૈશ્ચ નારાયણપરાયણૈઃ

કૃતે તુ લિપ્યતે દેશસ્ત્રેતાયાં ગ્રામ એવ ચ ।
દ્વાપરે ચ કુલં પ્રોક્તં કલૌ કર્તૈવ લિપ્યતે

ધ્યાયન્કૃતે યજન્ યજ્ઞૈસ્ત્રેતાયાં દ્વાપરેઽર્ચયન્ ।
યદાપ્નોતિ તદાપ્નોતિ કલૌ સંકીર્ત્ય કેશવમ્

કૃતે યદ્દશભિર્વર્ષૈસ્ત્રેતાયાં હાયનેન ચ ।
દ્વાપરે ચૈકમાસેન હ્યહોરાત્રેણ તત્કલૌ

ઘોરે કલિયુગે પ્રાપ્તે સર્વધર્મવિવર્જિતે ।
વાસુદેવપરા મર્ત્યાસ્તે કૃતાર્થા ન સંશયઃ

તે સભાગ્યા મનુષ્યેષુ કૃતાર્થા નૃપ નિશ્ચિતમ્ ।
સ્મરન્તિ સ્મારયન્તે યે હરેર્નામાનિ વૈ કલૌ

કૃષિશ્ચ સર્વવચનો ણકારશ્ચાત્મવાચકઃ ।
સર્વાત્મા ચ પરં બ્રહ્મ તેન કૃષ્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ

સંજપ્ય બ્રહ્મ પરમં વેદસારં પરાત્પરમ્ ।
પરં નાસ્તીતિ નાસ્તીતિ કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્

તાવદ્‌ગર્ભે વસેત્કામી તાવતી યમયાતના ।
તાવદ્‌ગૃહી ચ ભોગાર્થી યાવત્કૃષ્ણં ન સેવતે

નશ્વરો વિષમઃ સત્યં ભોગશ્ચ બન્ધવો ભુવિ ।
સ્વયં ત્યક્તાઃ સુખાયૈવ દુઃખાય ત્યાજિતાઃ પરૈઃ

શ્રુત્વા દૈવાન્મહન્નિંદાં શ્રીકૃષ્ણસ્મરણાદ્‌બુધઃ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો નાન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

ન કાષ્ઠે વિદ્યતે દેવો ન શિલાયાં ન કાંચને ।
યત્ર ભાવસ્તત્ર હરિસ્તસ્માદ્‌ભાવં હિ કારયેત્

સકૃદુચ્ચરિતં યેન કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ।
બદ્ધઃ પરિકરસ્તેન મોક્ષાય ગમનં પ્રતિ

સરોગતા સાધુજનેષુ વૈરં
પરોપતાપો દ્વિજવેદનિંદા ।
અત્યન્તકોપઃ કટુકા ચ વાણી
નરસ્ય ચિહ્નં નરકે ગતસ્ય

સ્વર્ગાગતાનામિહ જીવલોકે
ચત્વારિ ચિહ્નાનિ સદા વસન્તિ ।
દાનપ્રસંગો મધુરા ચ વાણી
દેવાર્ચનં બ્રાહ્મણપૂજનં ચ

રાજોવાચ -
વ્રતેષુ કિં વરં બ્રહ્મન્સત્સુ તીર્થેષુ કિં મહત્ ।
દેવેષુ પૂજનીયેષુ કો મુખ્યઃ કથયસ્વ નઃ

ગર્ગ ઉવાચ -
એકાદશી વરા હ્યસ્તિ વ્રતેષુ યદુનન્દન ।
ભાગીરથી ચ તીર્થેષુ દેવભક્તેષુ વૈષ્ણવઃ

સુરેષુ વિષ્ણુર્ભગવાન્પૂજનીયેષુ શ્રીગુરુઃ ।
ઇમાં વાર્તાં ન મન્યન્તે કુંભિપાકે પતન્તિ તે

રાજોવાચ -
એકાદશ્યાસ્તુ મહાત્મ્યમન્યેષાં ચૈવ મે મુને ।
કથયસ્વ પ્રસાદેન ગુરુદેવ નમોઽસ્તુ તે

ગર્ગ ઉવાચ -
કથયિષ્યામ્યહં સર્વં શૃણુષ્વ યદુનન્દન ।
એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યમન્નં ચૈવ ફલં તથા

યથોક્તવિધિના કુર્ય્યાદેકાદશીં મુદા નરઃ ।
તદા સા તસ્ય ફલદા ભવેત નૃપસત્તમ

વ્રજનાભિરુવાચ -
ફલાહારં ચ કુર્વન્તિ યે નરા હરિવાસરે ।
તેષાં ગતિઃ કા ભવતિ તન્નો વર્ણય વિસ્તરાત્

ઋષિરુવાચ -
સમસ્તં ચોપવાસેન યથોક્તં લભતે ફલમ્ ।
ફલાહારેણ ચાર્દ્ધં સ્યાત્કિંચિન્ન્યૂનં જલેન ચ

અન્નાન્સર્વાન્વર્જયિત્વા ગોધૂમાદ્યાન્નૃપેશ્વર ।
એકાદશ્યાં પ્રકુર્વીત ફલાહારં મુદા નરઃ

અન્નં ભુનક્તિ યો રાજન્નેકાદશ્યાં નરાધમઃ ।
ઇહ લોકે સ ચાંડાલો મૃતઃ પ્રાપ્નોતિ દુર્ગતિમ્

દધિ દુગ્ધં તથા મિષ્ટં કૂટં કર્કટિકાં તથા ।
વાસ્તૂકં પદ્મમૂલં ચ રસાલં જાનકીફલમ્

ગંગાફલં પત્રનિંબૂન્દાડિમઞ્ચ વિશેષતઃ ।
શૃઙ્ગાટકં નાગરંગં સૈંધવં કદલીફલમ્

આમ્રાતકમાર્દ્રકં ચ તૂલં ચ બદરીફલમ્ ।
જંબૂફલમામલકં પટોલં ત્રિકુશં તથા

રતાલૂં શર્કરાકંદમિક્ષુદંડં તથૈવ ચ ।
દ્રાક્ષાદીનિ હિ ચાન્યાનિ પવિત્રં ચ ફલં તથા

એકવારં ચ રાજેન્દ્ર ભોક્તવ્યં હરિવાસરે ।
તૃતીયે પ્રહરેઽતીતે પ્રસ્થસ્ય ચ પલસ્ય ચ

દ્વિજાય ચાર્દ્ધંદાતવ્ય-મર્દ્ધમાત્મનિ ભોજનમ્ ।
દ્વિવારં જલમશ્નીયાદેકવારં ફલં તથા

સમાચરેજ્જાગરણં પૂજયિત્વા જનાર્દનમ્ ।
દ્વિવારં વા ત્રિવારં વા યો નરો હરિવાસરે

કરોતિ ચ ફલાહારં તસ્ય કિંચિત્ફલં ન હિ ।
અન્નભુક્તેન યત્પાપં જાતં પંચદશૈર્દિનૈઃ

એકાદશ્યુપવાસેન તત્સર્વં વિલયં ભવેત્ ।
ભોજનં બ્રાહ્મણે દત્ત્વા હ્યુપવાસં સમાચરેત્

શ્રુત્વા તસ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
દ્રવ્યાર્થી લભતે દ્રવ્યં સુતાર્થી લભતે સુતમ્ ।
મોક્ષાર્થી લભતે મોક્ષમેકાદશ્યા વ્રતેન વૈ

ઇતિ શ્રીમદ્‌ગર્ગસંહિતાયામશ્વમેધખણ્ડે
એકાદશીમાહાત્મ્યં નામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા