ગર્ગસંહિતા · અધ્યાય 10.53

અશ્વમેધખણ્ડઃ - ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
યાદવગણાનાં દ્વારકાપ્રત્યાગમનં તથા ઉગ્રસેનસભાયાં ઉદ્ધવપ્રેરણા -
ગર્ગ ઉવાચ -
પશ્યન્નૃપાન્મહાવીરાનુગ્રસેનતુરંગમઃ ॥
વિચરન્ભારતે વર્ષે દેશાનન્યાઞ્જગામ હ

એવં વિચરતસ્તસ્ય હયસ્ય ચ વિશાં પતે ॥
આગતઃ ફાલ્ગુનો માસઃ સર્વેષાં ગૃહદર્શિકઃ

આગતં ફાલ્ગુનં દૃષ્ટ્વા ચાનિરુદ્ધસ્તુ શંકિતઃ ॥
ઉવાચ મંત્રિપ્રવરમુદ્ધવં બુદ્ધિસત્તમમ્

અનિરુદ્ધ ઉવાચ -
ચૈત્રે શ્રીયાદવેંદ્રસ્તુ મંત્રિન્ યજ્ઞં કરિષ્યતિ ॥
વયં તુ કિં કરિષ્યામો દિવસા બહવો ન હિ

ભૂમૌ તુરંગહર્ત્તારો નૃપાઃ કે કેઽવશેષિતાઃ ॥
તેષાં ચ વદ નામાનિ મહ્યં શુશ્રૂષવે ત્વરમ્

ઉદ્ધવ ઉવાચ -
ન સંતિ ભૂતલે શૂરા ગગને સંતિ વા હરે ॥
તસ્માદ્યદુપુરીં ગચ્છ સ્વર્ણદ્વારાં ચ દ્વારકામ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હ્યનિરુદ્ધઃ પ્રહર્ષિતઃ ॥
તસ્યાપિ વચનં રાજન્નશ્વાગ્રે પુનરબ્રવીત્

એવં તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સર્વજ્ઞાતા તુરંગમઃ ॥
પ્રયયૌ દ્વારકાં શીઘ્રં કિષ્કિંધાં હનુમાનિવ

તસ્યાપિ પૃષ્ઠતઃ શૂરા દુદ્રુવુસ્તે તુરંગમૈઃ ॥
વાયુવેગૈર્મનોવેગૈર્ભાનુસાંબાદયો નૃપ

ગૃહીત્વા તુરગં સર્વે બદ્ધ્વા તં સ્વર્ણદામભિઃ ॥
સેનાયામન્તરે કૃત્વા શંકિતાઃ સ્વપુરીં યયુઃ

ગીતવાદિત્રઘોષૈશ્ચ નાદયંતશ્ચ દુંદુભીન્ ॥
ચાલયંતશ્ચ પૃથિવીં ત્રાસયન્તઃ ખલાન્ રિપૂન્

વ્રજંતં યાદવૈઃ સાર્દ્ધં તુરગં વીક્ષ્ય નારદઃ ॥
દૂતવત્કલહાર્થાય પ્રયયૌ શક્રસન્નિધિમ્

તસ્યાગ્રે કથયામાસ વાજિવાર્તાં સ વિસ્તરાત્ ॥
શ્રુત્વા શક્રસ્તુ રાજેંદ્ર હયં હર્તું મનો દધે

આયયૌ ભૂતલે શીઘ્રં દ્ર્ષ્ટું ભૂત્વા તિરોહિતઃ ॥
અહો વિષ્ણોર્માયયા ચ સર્વે મુહ્યંતિ દેવતાઃ

કુબેરબ્રહ્મશક્રાદ્યા ભૂજનાનાં તુ કા કથા ॥
સ ગત્વા તત્ર વૃષ્ણીનાં સેનાં સર્વાં દદર્શ હ

પ્રલયાબ્ધિસમાં રૌદ્રાં વૃતાં શૂરૈશ્ચ કોટિભિઃ ॥
યાદવાનાં મહાસેનામુદ્‌ભટાં વીક્ષ્ય શંકિતઃ

યયૌ કૃષ્ણભયાદ્‌રાજઞ્છીઘ્રં શક્રોઽમરાવતીમ્ ॥
કૃષ્ણદેવસ્ય કૃપયા યુદ્ધસ્યાશાં વિસૃજ્ય ચ

અથ વ્રજંતી ચતુરંગિણીભિઃ
સેનાનિરુદ્ધસ્ય મહાત્મનશ્ચ ॥
ગજૈ રથૈર્વૈ તુરગૈર્નરૈશ્ચ
રેજે મઘોનઃ પૃતનેવ સ્વર્ગે

ગજાઃ સર્વે પૃથગ્ભૂતાઃ પૃથગ્ભૂતા રથાસ્તથા ॥
પૃથગ્ભૂતાસ્તુરંગાશ્ચ પૃથગ્ભૂતા પદાતયઃ

અનુજગ્મુર્દ્વારકાં તે હર્ષિતાઃ કૃષ્ણપોતકાઃ ॥
જંબૂદ્વીપસ્ય જેતારો લોકદ્વયજિગિષવઃ

અગ્ને વાહં પુરસ્કૃત્ય વાદિત્રૈર્વિવિધૈરપિ ॥
ગીતનૃત્યાદિભી રાજન્સંયુક્તાસ્તે યદૂત્તમાઃ

અનિરુદ્ધસ્તુ સાંબાદ્યૈરિંદ્રનીલાદિભિર્નૃપ ॥
ચન્દ્રહાસાદિભિર્ભૂપૈઃ સહસ્રૈરભિભૂષિતઃ

સાંબસ્યાનુમતેનાપિ ચાનર્તે સંપ્રવિશ્ય ચ ॥
ઉદ્ધવં પ્રેષયામાસ દ્વારકાં યોજનદ્વયાત્

એવં પ્રણોદિતઃ સોઽપિ નત્વા રુક્મવતીસુતમ્ ॥
શિબિકાં શીઘ્રમારુહ્ય હર્ષિતઃ પ્રયયૌ પુરીમ્

યત્રાસ્તે હ્યુગ્રસેનસ્તુ મુનિભિઃ પરિવારિતઃ ॥
શ્રેષ્ઠે પિંડારકક્ષેત્રે સભામંડપભૂષિતે

વસુદેવાદયો યત્ર રામકૃષ્ણાદયો નૃપ ॥
પ્રદ્યુમ્નાદ્યાશ્ચ બલિનો યજ્ઞં રક્ષન્તિ નિત્યશઃ

ગત્વા નૃપસભાં તત્ર યાદવેંદ્રં પ્રણમ્ય ચ ॥
વસુદેવં બલં કૃષ્ણં પ્રદ્યુમ્નાદીન્ યદૂત્તમાન્

સર્વાન્નત્વા યથાયોગ્યં તેષામગ્રે સ સંસ્થિતઃ ॥
કથયામાસ વૃત્તાંતં પૃષ્ટસ્તૈર્હૃષ્ટમાનસૈઃ

ઉદ્ધવ ઉવાચ -
આગતસ્તવ રાજેંદ્ર નિર્વિઘ્નેન તુરંગમઃ ॥
આગતાશ્ચાનિરુદ્ધાદ્યાઃ કુશલેન યદૂત્તમાઃ

ગોવિંદસ્યાપિ કૃપયા ચેદ્રનીલઃ સમાગતઃ ॥
હેમાંગદઃ સુરૂપા ચ હ્યાગતા મણ્ડલેશ્વરી

નિર્જિતસ્તુ બકો યુદ્ધે ભીષણેન સમન્વિતઃ ॥
બિન્દુશ્ચૈવાનુશાલ્વશ્ચ સ્વપુરાદ્‌દ્વૌ સમાગતૌ

ઉપદ્વીપે પાંચજન્યે બલ્વલો નિર્જિતોઽસુરૈઃ ॥
તસ્મિન્યુદ્ધે મહેશેન હ્યનિરુદ્ધસુનન્દનૌ

નિહતૌ ચ રુષાઢ્યેન યાદવાશ્ચૈવ મારિતાઃ ॥
તત્ર ગત્વા ત્વસૌ કૃષ્ણો જીવયામાસ યાદવાન્

તસ્માત્કૃષ્ણસ્ય કૃપયા વયં સર્વે સમાગતાઃ ॥
નિર્જિતાઃ કૌરવાઃ સર્વે ભીષ્મો હ્યત્ર સમાગતઃ

દૃષ્ટ્વા દ્વૈતવનેઽસ્માભિઃ પાંડવા દુઃખકર્શિતાઃ ॥
વ્રજે ગોપગણાશ્ચૈવ કૃષ્ણવિક્ષેપવિહ્વલાઃ

આબાલ્યાત્કૃષ્ણભક્તસ્તુ ચંદ્રહાસઃ સમાગતઃ ॥
ભીતાશ્ચ બહવો ભૂપા આગતાસ્તે ભયાત્તવ

ગર્ગ ઉવાચ -
ઇતિ કૃષ્ણગુણાઞ્છ્રુત્વા હ્યુદ્ધવાદ્યાદવેશ્વરઃ ॥
ન કિંચિદૂચે પ્રેમ્ણા તુ મગ્નશ્ચાનન્દસાગરે

મણિહારં દદૌ તસ્મૈ રત્‍નાનિ ચાંબરાણી ચ ॥
શિબિકાવારણરથહયાદીનુદ્ધવાય સઃ

તતઃ કૃષ્ણસ્તુ ભગવાઞ્છીઘ્રમુત્થાય હર્ષિતઃ ॥
સખ્યા સાર્દ્ધં સભાયાં ચ ચકાર પરિરંભણમ્

ઉગ્રસેન ઉવાચાથ ગોવિન્દં હર્ષપૂરિતઃ ॥
આનેતં ચાનિરુદ્ધં વૈ ગચ્છ શ્રીકૃષ્ણ યાદવૈઃ

ઇતિ શ્રીગર્ગસંહિતાયાં હયમેધખણ્ડે
ઉદ્ધવાગમનં નામ ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

હરિઃ ૐ તત્સત્ શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥
વર્ગઃગર્ગ સંહિતા