ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.1.5

શ્રીગણેશપુરાણમ્- ઉત્તરાર્ધ ( ક્રીડાખંડ ભાગ ૧)
શ્રીગણેશાય નમઃ।
શ્રીમહાસિદ્ધિ મહાબુદ્ધિ લક્ષ લાભ નગ્નભૈરવ રાજ ચરણાભ્યાં નમઃ ।
સકલ ગાણેશગુરૂભ્યો નમઃ ।
મુનય ઊચુઃ ।
સમ્યગાખ્યાનમાખ્યાતં ત્વયા સૂત મહામતે ।
સાદરં શ્રુતમસ્માભિર્ન ચ તૃપ્તિં ગતા વયમ્

યથા ન તૃપ્યતે જન્તુરન્નમશ્નન્દિને દિને ।
અન્યત્કથાન્તરં બ્રૂહિ યેન તૃપ્યામહે વયમ્

સૂત ઉવાચ ।
ઉક્તં ચોપાસનાખંડં ક્રીડાખંડં વદામિ વઃ ।
યથા કૃતં ગણેશેન નાનાદૈત્ય વિહિંસનમ્

સાધુદ્વિજગવાં ચૈવ પાલનં પરમાદરાત્ ।
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં સ્થિરચેતસા

મુનય ઊચુઃ ।
યાવદ્યાવત્ કથ્યતે તત્ પુરાણં, તાવત્તાવદ વર્ધતે શ્રોતુમિચ્છા ।
તસ્માત્ સમ્યક્ કથ્યતાં સર્વલોકઃ સંસારાબ્ધેર્યેન સદ્યઃ પ્રમુચ્યેત્

સૂત ઉવાચ ।
યદુક્તં બહ્મણા પૂર્વં વ્યાસાયામિતતેજસે ।
ભૃગુણા સોમકાન્તાય તદેતદ્વો બ્રવીમ્યહમ્

વ્યાસ ઉવાચ ।
પદ્મયોને વદ વિભો ગણેશચરિતં શુભં ।
યદ્યદ્રૂપં સમાસ્થાય યદ્યચ્ચ કૃતવાન્ વિભુઃ

કૃપાવતા ત્વયા બ્રહ્મન્ મમવાક્યાદુદીર્યતામ્ ।
ઉપાસનાખંડમિદં શ્રુત્વા તૃપ્તિં ન યામિ ચ

યેન યેનાવતારેણ યં યં દૈત્યં મહાબલમ્ ।
અહનદ્ વિકટસ્તત્તત્ કર્માસ્ય વક્તુમર્હસિ

તદીયં બાલચરિતં લીલા નાનાવિધા અપિ ।
શ્રુત્વા ત્વદ્ વદનાંભોજાન્ મનો નિર્વૃતિમેષ્યતિ

સૂત ઉવાચ ।
શ્રુત્વા નાનાવિધાન્ પ્રશ્નાનુવાચ કમલાસનઃ।
કથાં નાનાવિધાં દિવ્યાં વ્યાસાય પરિપૃચ્છતે

બ્રહ્મોવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વ્યાસ હૃદયાનન્દકારિણા ।
વક્તુર્વિવર્ધતે પ્રીતિઃ સાદરે શ્રોતરિ પ્રભો।

અવાચ્યમપિ વક્તું મે પુણ્યશ્લોકે ભવેત્ ત્વયિ ।
શક્તિર્ગરીયસી યદ્વદ્ વક્તુઃ શ્રોતરિ કથ્યતામ્

ઇદાનીં સર્વમાખ્યાસે ગણેશચરિતં તવ ।
નાનાવતારાન્ કૃત્વા સ ભૂભારં હૃતવાન્ વિભુ:

હત્વા નાનાવિધાન્ દૈત્યાન્ સ્વસ્થાનેઽસ્થાપયન્ સુરાન્ ।
સાધૂનાં પાલનરતો દુષ્ટ નિર્મૂલનં ક્ષમઃ

ઇતિહાસં શૃણુ મુને ગણેશાખ્યાનસંશ્રયમ્ ।
વિષ્ટરશ્રવસા પ્રોક્તં શ્રવણાત્ સર્વકામદમ્

વિષ્ણુરુવાચ ।
યુગે યુગે ભિન્નનામા ગણેશો ભિન્નવાહનઃ।
ભિન્નકર્મા ભિન્નગુણો ભિન્નદૈત્યાપહારકઃ

સિંહારૂઢો દશભુજઃ કૃતે નામ્ના વિનાયકઃ ।
તેજોરૂપી મહાકાયઃ સર્વેષાં વરદો વશી

ત્રેતાયુગે બર્હિરૂઢઃ ષડ્ભૂજોપ્યર્જુનચ્છવિઃ ।
મયૂરેશ્વર નામ્ના ચ વિખ્યાતો ભુવનત્રયે

દ્વાપરે રક્તવર્ણોઽસા ચાખુરૂઢશ્ચતુર્ભુજઃ।
ગજાનન ઇતિખ્યાતઃ પૂજિતઃ સૂરમાનવેઃ

કલૌ તુ ધૂમ્રવર્ણોઽસાવશ્વારૂઢો દ્વિહસ્તવાન્ ।
ધૂમ્રકેતુરિતિ ખ્યાતો મ્લેચ્છાનીકવિનાશકૃત્

યં યં સ દૈત્યં હન્તિ સ્મ તદિદાનીં બ્રુવે મુને ।
અંગદેશીયનગરે રૌદ્રકેતુરભૂદ્દ્વિજઃ

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞો વેદવેદાંગપારગઃ ।
સમોજીવેનાગ્નિહોત્રી સુરગોદ્વિજપૂજકઃ

ઈશ્વરોપાસકો નિત્યં સર્વાગમવિશારદઃ ।
યસ્ય પત્ની શારદાખ્યા રૂપલાવણ્યશોભિતા

ઈદૃશી નાપ્સરેઃમધ્યે નાષ્ટાસુનાયિકાસ્વપિ ।
યદ્વસ્ત્રનિર્જિતશ્ચન્દ્રશ્ચિન્તયા ક્ષયમીયિવાન્

અનેકદિવ્યાભરણૈર્ભાસયન્તી ધરાતલમ્ ।
યથા નક્ષત્રમાલાભિર્ભાસતે વ્યોમમંડલમ્

કદાચિત્સા ગર્ભવતી શારદોત્પલલોચના ।
શારદા શારદે માસિ શરચ્ચન્દ્રસુશોભિતે

શરીરતેજસા યસ્યા ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન ।
દોહદાન્પૂરયત્યેષ યં યં સા કામયત્સતી

એવં સા નવમે માસિ યમલૌ સુષુવે સુતૌ ।
અતિકાન્તતરૌસ્વાન્તનન્દનનાવુભયોરુભૌ

આજાનુબાહૂ દીર્ઘાક્ષૌ દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચ તત્પિતા ।
અદ્યાહમનૃણો જાતો ધન્યમદ્ય તપો મમ

વંશો ધન્યો જનુર્ધન્યં યત્પુત્રૌ વીક્ષિતૌ મયા ।
અર્ઘ્યાદ્યૈર્દ્વિજવર્યાન્સ સંપૂજ્ય ચ ગણાધિપમ્

સ્વસ્તિવાચ્યં ચકરાશુ માતૃપૂજનપૂર્વકમ્ ।
ભક્ત્યાઽભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં જાતકર્મા કરોદ્દ્વિજૈઃ

સંપૂજ્ય બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા દદૌ દાનાન્યનેકશઃ ।
સુહ્રદો માનયામાસ વાસોરત્નધનાદિભિઃ

નાનાવાદિત્રનિર્ઘોષૈઃ શર્કરાં ચ ગૃહે ગૃહે ।
દાપયામાસ તાંબૂલં પુત્રજન્મસુનિર્વૃતઃ

યથા ધાન્યપરો યોગી પ્રાપ્ય સદ્વસ્ત્વનુત્તમમ્ ।
તતો દશાહેઽતીતેઽસાવાકાર્ય દ્વિજપુંગવાન્

સમર્ચ્ય પરયા ભક્ત્યા જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિશારાદાન્ ।
પપ્રચ્છ ચૈતયોર્નામ કિં કાર્યં દ્વિજસત્તમાઃ

અતીતાનાગતજ્ઞાનાદ્વિચાર્ય કથયન્તુ મે।
તે ચોચુઃ પ્રણિધાનેન દેવાન્તકનરાન્તકૌ

નામની અનયોબ્રહ્મન્નન્વર્થે કુરૂ નોમતે ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા દ્વિજભક્તિરતો દ્વિજઃ

સ્વશાખોક્તેન વિધિના નામની વિદધે તથા।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ સર્વાંશ્ચ નાગરાંસ્તથા

વવૃધાતે તતસ્તૌ તુ મેરુમન્દારસન્નિભૌ ।
યથા કચ્છાશ્રિતૌ તાલૌ યથા વંશાંકુરૌ બલાત્

યત્ર યત્ર પદન્યાસં કુર્વાતે તૌ યદૃચ્છયા ।
રસાતલગતસ્યાત્ર શેષસ્ય નમતે શિરઃ

દૃશ્યતે મંડલં ભાનોસ્તિષ્ઠતોઃ શિરસિ સ્થિતમ્ ।
પિત્રોઃ પ્રદર્શયન્તૌ તૌ કૌતુકાનિ ભૃશં તયોઃ

કદાચિન્નારદોઽકસ્માદ્રૌદ્રકેતુગૃહં યયૌ ।
શ્રુત્વા કીર્તિં બાલકયોઃ કૌતુકાદગ્રહીત્તુ તૌ

મૂર્ધ્ન્યાઘ્રાયાંકમારોપ્ય પિતરાવવદત્તયોઃ ।
નારદ ઉવાચ ।
શ્રુત્વા કીર્તિં સમાયાતઃ પુત્રયોરદ્ભુતાં શુભામ્

અગ્રેઽદ્ભુતતરા ચાપિ ભવિષ્યત્યનયોર્મુને ।
મહદ્ભાગ્યં તવ મુને યલ્લબ્ધાવીદૃશૌ સુતૌ

દૃષ્ટ્વાઽન્યો હર્ષમાયાતિ કા વાર્તા સ્વજનસ્ય હ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય શુભં વાક્યં નારદેન સમીરિતમ્

તાવાહતુર્મુનિં નત્વા પિતરૌ નારદં તદા ।
તવ પ્રસાદાદ્ બહ્વાયુઃ પુત્રયોરસ્તુ સાંપ્રતમ્

અનુગ્રહં કુરુ તથા યથૈતૌ વીર્યવત્તરૌ ।
ભવેતાં લોકવિખ્યાતૌ સર્વજ્ઞૌ રિપુદંડિનૌ

ક ઉવાચ ।
રુદ્રકેતોઃ શારદાયાઃ પુત્રયોર્ભક્તિમીક્ષ્ય સઃ ।
પંચાક્ષરીં મહાવિદ્યામુભયોરુપદિષ્ટવાન્

ઉવાચ પુત્રૌ કામારિરનયા સંપ્રસાદ્યતામ્ ।
મસ્તકેઽભય હસ્તં ચ સ્થાપ્યાનુષ્ઠાનમાદિશત્

એવમુક્ત્વા તમામન્ત્ર્ય રૌદ્રકેતું મહામુનિઃ।
તતસ્ત્વન્તર્દધે બ્રહ્મન્નારદો દિવ્યદર્શનઃ

અંતર્હિતે મુનૌ તૌ ચાવદતાં પિતરૌ મુદા।
અનુષ્ઠાનાય નાવજ્ઞાં ભવદ્ભ્યાં સંપ્રદીયતામ્

ઇતિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ક્રીડાખંડે નારદોપદેશો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
અનુષ્ઠાનં કથં બ્રહ્મન કુત્ર વા તૌ પ્રચક્રતુઃ।
તત્સર્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ સાદરં મમ પૃચ્છતઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વ્યાસ સર્વં તે કથયેઽધુના ।
ચાક્રતુસ્તાવનુષ્ઠાનં દેવાન્તકનરાન્તકૌ

પિત્રૌરાજ્ઞાં ગૃહીત્વૈવ જગ્મતુર્ગહનં વનમ્ ।
ગત્વારો યત્ર વાયોર્નાનાદ્રુમલતાકુલમ્

વાપીકાસારસહિતં પુષ્પપલ્લવ શોભિતમ્।
વિશાલગહ્વરગિરિ નાનાપ્રસ્તરશાલિ ચ

તત્ર સ્થિઆતાવુભાવેતૌ પ્રારભેતાં મહત્તપઃ ।
એકાંગુષ્ઠે સ્થિતૌ ચૌભૌ તત્ર તૌ સ્થિરચેતસા

જપન્તૌ નારદપ્રોક્તાં વિદ્યાં પંચાક્ષરીં શુભામ્ ।
ધ્યાયન્તૌ શંકરં દેવં સહસ્રપરિવત્સરાન્

નિરાહારૌ વાયુભક્ષૌ શરદાં દ્વિસહસ્રકમ્ ।
સહસ્રવર્ષં પત્રાણિ પક્વાનિ જક્ષતુશ્ચ તૌ

એવં દશસહસ્રાણિ વર્ષાણિ જપતોર્યયુઃ ।
વિવૃદ્ધે ભૂરિતપસિ તતશ્ચ તેજસા તયોઃ

સૂર્યોઽભૂન્મન્દકિરણો ભસ્મોદ્ધૂલિત દેહયોઃ ।
વ્યાઘ્રાજિને ચાક્ષમાલે બિભ્રતો ગજચર્મણી

પુપૂજતુરુષઃકાલે શમ્ભું કુસુમપલ્લવૈઃ ।
તસ્મિંસ્તપોવને તાત તયોરદ્ભુત તેજસા

જાતિવૈરાઃ સુનિર્વૈરા આસન્સિંહ ગજાદયઃ ।
એવં તત્તપસા તુષ્ટઃ પંચવક્ત્રસ્ત્રિલોચનઃ

દશબાહૂરપર્ણાંગો વ્યાઘ્રેભચર્મ શૂલવાન્ ।
બિભ્રચ્છિરસિ ગંગાં ચ ડમરું દક્ષિણે કરે

ફણિહારસમાયુક્તો રુંડમાલાલસદ્ગલઃ ।
વૃષારુઢો નીલકંઠઃ પ્રભયા ભાસિતાંબરઃ

નાનાલંકારસંયુક્તઃ શ્વેતાંગશ્ચંદ્રશેખરઃ ।
દૃષ્ટ્વા તૌ તાદૃશં દેવં હર્ષમાપતુરુત્તમમ્

નનર્તતુરુભૌ પશ્ચાત્સાષ્ટાંગં પ્રણિપેતતુઃ ।
બદ્ધાંજલિપુટૌ તૌ તં દેવદેવં સમૂચતુઃ

ધન્યૌ નૌ પિતરૌ દેવજનુષી નયને તપઃ ।
ધન્યં કુલં ચ દેહૌ ચ યતો દૃષ્ટો મહેશ્વરઃ

વેદાંતાગોચરોઽગમ્યો વાચો યસ્માદુપાવૃત્તાઃ।
આગમઃ કુંઠિતો યત્ર ષટ્શાસ્ત્રાણ્યથ માનસમ્

સહસ્રવદનઃ સ્તોતું ન ક્ષમઃ સનકાદયઃ ।
ન શક્તાઃ સર્વજગતઃ કર્તા પાતાઽપહારકઃ

રંકં કરોતિ રાજાનં રાજાનં રંકમેવ ચ ।
સર્પં કરોતિ વલયં વલયં સર્પમેવ ચ

અધનં યો ધનાઢ્યં ચ ધનાઢ્યમધનં તથા ।
શ્રુત્વૈવં સ તયોર્વાણીં પ્રોવાચ ચ ઉમાપતિઃ

સાધુ સાધુ શ્રુતં વાક્યામૃતં વાં સમુદા મયા।
તપસા પરિતુષ્ટો વાં વૃષારૂઢા સહોમયા

આગતો ધ્યાનનિષ્ઠાભ્યાં યાચેતાં વાંછિતાન્ વરાન્ ।
ક ઉવાચ ।
અંધકારેરિદં વાક્યં શ્રુત્વા તૌ પ્રોચતુસ્તદા

હર્ષગદ્ગદયા વાચા દેવાન્તકનરાન્તકૌ ।
યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ સર્વેશ જગદીશ્વરઃ

યદિ ત્વયા વરા દેયા યદ્યનુગ્રાહયતા ચ નૌ ।
તદા દેવમનુષ્યેન્દ્ર યક્ષરક્ષઃ પિશાચતઃ

માનવોરગગન્ધર્વાપ્સરઃ કિન્નરતોઽપિ ચ ।
સર્વ શસ્ત્રાસ્ત્રતો વન્યગ્રામ્યપશ્વાદિતોઽપિ ચ

ગ્રહનક્ષત્ર ભૂતેભ્યો દાનવા સુરતોઽપિ ચ ।
ન દિવા ન ચ રાત્રૌ વા કૃમિકીટાદિતોઽપિ વા

મૃત્યુઃ કદાપિ નૌ સ્યાચ્ચ પ્રસાદાજ્જગદીશ્વર ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યં નૌ યચ્છ ભક્તિં તે ચરણેઽપિ ચ

ક ઉવાચ ।
તૌ જગાદ તતઃ શૂલી પ્રસન્નસ્તપસા તયોઃ ।
સમાકર્ણ્ય વરાન્ સર્વાન્ ભક્તયોર્વૃષભધ્વજઃ

શિવ ઉવાચ ।
યદિષ્ટં વાંછિતં સર્વં તત્તથા ન તદન્યથા।
અભયં સર્વતોઽમૃત્યુ ત્રૈલોક્યે રાજ્યમેવ ચ

લપ્સ્યથો લપ્સ્યતે ચાપિ ભવદ્ભ્યામન્તકો ભયમ્ ।
તયોઃ શીર્ષ્ણોરધાચ્છમ્ભુરભયં કરપંકજમ્

એવં પ્રાપ્યેપ્સિતાન્ કામાનન્તર્ધાનં યયો શવઃ ।
તાવનુજ્ઞા તતો ગૃહ્ય તસ્મિન્નન્તર્હિતે ગૃહમ્

ઈયતુસ્તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ પ્રપૂજ્ય ચ ।
હર્ષેણ પિતરૌ દૃષ્ટ્વા નેમતુર્ભૃશ હર્ષિતૌ

આલિંગ્ય પિતરૌ તૌ તુ નિજવૃત્તાન્તમૂચતુઃ।
આઘ્રાય મસ્તકં પ્રાહ પિતા તૌ તનયૌ મુદા

યુવયોઃ સુવરપ્રાપ્ત્યા દર્શનાચ્છંકરસ્ય ચ ।
પાવિતં જન્મ ચ કુલમર્જિતં સુમહદ્યશઃ

શ્રુત્વોદન્તં શીતલાનિ જાતાન્યંગાનિ મે સુતૌ ।
જાતા ચામૃતપાનસ્ય પરા તૃપ્તિર્ન સંશયઃ

માત્રાભ્યક્તૌ બુભુજતુસ્તતોઽન્નં વિવિધં શુભમ્ ।
પિત્રાસમં બ્રાહ્મણૈશ્ચ વેદશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

તતઃ સા પૂજયામાસ નાનાલંકારભૂષણૈઃ ।
તૌ પુત્રૌ બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ તેભ્યો ગૃહયાશિષો બહુ ।
વિસસર્જ પ્રણમ્યૈતાન્વ્યતીયતુરુભૌ નિશામ્

(૮૯)
ઇતિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ક્રીડાખંડે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૩ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતઃ પ્રાતઃ સમુત્થાય ગુરૂં ધ્યાત્વા સભાજ્ય ચ ।
સ્મૃત્વા નત્વાઽખિલાન્દેવાન્ જગ્મતુર્નૈઋતીં દિશમ્

કૃત્વા મૂત્રપુરીષે તુ દન્તજિહ્વા વિશોઘ્ય ચ ।
સ્નાત્વા સન્ધ્યામુપાસ્યૈતા વિષ્ટન્દેવાન્પુપૂજતુઃ

સંપૂજ્ય બાહ્મણાનભક્ત્યા દદતુર્ધનવાસસી।
આજ્યમાલોક્ય કાંસ્યસ્થં દદતુર્બ્રાહ્મણાય તત્

સદક્ષિણં સમાલોક્ય દર્પણં નિર્મલં તથા।
પરિધાય ચ વાસાંસિ વિચારં ચક્રતુસ્તુ તૌ

જ્યેષ્ઠ ઉવાચ ।
અહં વિજેષ્યે સ્વર્લોકાન્ વરદાનાન્મહેશિતુઃ।
મૃત્યુલોકં ચ પાતાલં જય ત્વં તત્પ્રસાદતઃ

ક ઉવાચ ।
એવં તૌ નિશ્ચયં કૃત્વા વિલોક્ય શુભવાસરં ।
એકો યયૌ સ્વર્ગલોકં વાયુવેગસમો જવે

યાતોઽમરાવતીં તત્ર બભંજારામમંડલમ્ ।
બદ્ધ્વા પરિકરં તસ્થૌ શક્રસ્ય પુરતો બલી

કોલાહલો મહાનાસીદ્દેવાનાં ધાવતાં ભૃશમ્ ।
કોઽયં કોઽયં કથં યાતોઽકસ્માદિન્દ્રસમીપતઃ

ઘ્નન્તુ બધ્નન્તુ સુદૃઢં દૂરીકુર્વન્ત્વમું નરમ્ ।
ઇતિ તે ધાવમાનાસ્તે સર્વે તેન નિરાકૃતાઃ

ઉડ્ડીયોડ્ડીય સહસા નિપત્ય ચ પુનઃપુનઃ।
તદુડ્ડાનાન્ નિપતિતાઃ સ્ત્રીગર્ભાશ્ચ મહાદ્રુમાઃ

કમ્પિતા પૃથિવી સર્વા સપર્વત વનાકરા ।
તદંગદીપ્ત્યા શ્યામાસ્તે જાતા વિબુધસત્તમાઃ

યથાઽઽમયજિતો મર્ત્યો યાતિ સદ્યો વિવર્ણતામ્ ।
તદ્વત્તદ્દર્શનાત્સર્વે વિવર્ણત્વં ગતાઃ સુરાઃ

ઇન્દ્રોઽપિ વિહ્વલો જાતો વિવર્ણશ્ચ તદા મુને ।
કેચિદ્દશ દિશો યાતાઃ સન્નદ્ધા કેઽપિ ચાભવન્

કેચિત્તં શરણં યાતા અત્યધીરાઃ સુરાધમઃ ।
તત ઇન્દ્રશ્ચતુર્દન્તં વજ્રહસ્તઃ સમારુહત્

જગર્જ સુમહાભીમં ચકમ્પે ભુવનત્રયમ્ ।
કિં પશ્યતેત્યુવાચૈનાન્ સન્નદ્ધાન્ સુરસત્તમાન્

પૌરુષં ક્વ ગતં તાવદ્યાવદત્રા ગતોઽસુરઃ ।
તતસ્તે પુરતો જગ્મુઃ સંગ્રામાય કૃતોદ્યમાઃ

સદ્યોત્સુકાન્ સુરાન્પ્રેક્ષ્ય પ્રોચે દેવાન્તકો હરિમ્ ।
કિમર્થં શ્રમસે શક્ર વિચારય વરાન્મમ

અન્તકો ભયસંત્રસ્તઃ પલાયનપરો ગતઃ।
તૃણપ્રાયં તુ તે વજ્રં મન્યેઽહં શંકરાજ્ઞયા

મચ્છ્વાસાત્સર્વતો યાન્તિ દેવાસ્ત્વદ્ દૃષ્ટિવર્તિનઃ ।
શ્રૂયતાં મદ્વચઃ શક્ર સામ્નૈવ દીયતાં મમ

પદાનિ સ્વાનિ સર્વાણિ સ્થીયતાં યત્ર કુત્રચિત્ ।
અન્યથા સકલં હિત્વા વૃથા મૃત્યું પ્રયાસ્યસિ

દેવાન્તકેતિ મન્નામ ન જાનાસિ કથં સુર ।
ક ઉવાચ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા બિભિદે હૃદયં હરેઃ

શક્રસ્ય ચ મુખાદગ્નિઃ પ્રબલો નિર્ગતો બહિઃ ।
અતિતપ્તે યથા તૈલે જલપાતાદ્યથા ભવેત્

તત ઊચે મહેન્દ્રસ્તં ક્રોધાવેશસમન્વિતઃ ।
ત્વાદૃશાઃ કતિ કતિ ન નિહતા દાનવા મયા

ત્વમિદાનીં વરાદ્ ગર્વાદાગતોઽસ્યસુરાધમ ।
વજ્રપાતાદ્ધતો નૂનં ધરણ્યાં નિપતિષ્યસિ

અન્યપદપ્રધાનો હિ સમાસોન્નામ્નિ તે બલી ।
તતઃ શક્રોઽહનત્તં તુ વજ્રેણ દૃઢમુષ્ટિના

વજ્રં તચ્છતધા ભિન્નમામભાંડં ચ્યુતં યથા ।
દેવાન્તકોઽચ્છિન્નરો-- માઽતિષ્ઠદાજૌ નિરાકુલઃ

તતોઽસૌ મુષ્ટિના પૃષ્ઠે જઘાન સુરસત્તમમ્ ।
તેનાસૌ પતિતો ભૂમૌ વાતાહત ઇવ દ્રુમઃ

પૌરુષં તસ્ય બુદ્ધ્વૈવ પપાલ બલસૂદનઃ ।
અધાવદ્વેગતઃ પૃષ્ઠે સિંહો મૃગગણાનિવ

વ્યાદાય ભીષણં વક્ત્રં પલન્તં તમુવાચ સઃ ।
પલાયસે કિમધુના વલ્ગના ક્વ ગતા તવ

સંમુખો ભવ શક્ર ત્વં સર્વદેવગણૈઃ સહ ।
અસંમુખ પલાયન્તં ન હન્તિ વીરસત્તમઃ

સ્વયં તત્પુરતો ભૂત્વા મારયામાસ તાન્સુરાન્ ।
મુખે ચપેટિકાં દત્ત્વા ગતાસૂંસ્તાનપાતયત્

ભ્રામયિત્વા તતશ્ચૈકં પોથયામાસ ભૂતલે ।
લત્તયા મુષ્ટિના કાંશ્ચિત્કુર્પરાઘાતતોઽપરાન્

કંઠેઽગૃહીત્પ્રાણઘાતં ચકર્ષ ચાપરાન્સુરાન્ ।
કેષાંચ્ચિજ્જાનુની ભીત્ત્વા કેષાંચ્ચિચ્ચ ભુજાવપિ ।
ઉરુયુગ્મં ચ કેષાંચ્ચિચ્ચિક્ષેપ દૂરતોઽપિ તાન્

ઉત્તાનાઃ પતિતાઃ કેચિત્કેચિન્ ન્યુબ્જાસ્તથા સુરાઃ ।
કેચિન્મુખપ્રહારં ચ ચક્રુર્ગન્તું મનીશ્વરાઃ

કેચિત્તુ તર્કયામાસુર્મનસા દુઃખિતેન ચ ।
અકસ્માત્પ્રલયં કિં નુ પ્રારભજ્જગદીશ્વરઃ

સુવિશીર્ણાઃ સુરાઃ સર્વે ગજા સિંહાર્દિતા યથા ।
તતઃ સ્વયં જગર્જાશુ જયશાલી સુરાન્તકઃ

યથા મેઘેષુ ગર્જત્સુ ગર્જતે બર્હિમંડલી।
ભાસ્કરીં ભાસ્કરસ્ત્યક્ત્વા યાતો દૂરતરં તતઃ

સર્વેઽપિ પપલુર્દેવાસ્ત્યક્ત્વા સ્વસ્વપદાનિ ચ ।
તતઃ સ્વયં શક્રપદે તસ્થૌ નિર્ભયચેતસા

સર્વે સુરા ગતા હૈમગિરિગહ્વરમુત્તમમ્ ।
કન્દમૂલફલાન્યાદન્નિન્યુર્દુઃખેન વાસરાન્

તતોઽગુર્ભૂતલાદ્દિગ્ભ્યોઽસંખ્યયા દૈત્યદાનવાઃ ।
ચક્રુર્નાનાવિધૈર્દ્રવ્યૈર્નાનાતીર્થાહ્રતૈર્જલૈઃ

નાનર્ષિ મન્ત્રનિચયૈરભિષેકં સુરાન્તકે ।
શંખ ભેરિ મૃદંગાદિ દુન્દુભીનાં ચ નિસ્વનૈઃ

ઊચુસ્તં સ્વામિનં દૈત્યા સ્ત્વાદૃગ્દૈત્યકુલે ન ચ ।
જાતો વા ભવિતા વાપિ ભવાનાજ્ઞાં કરોતુ નઃ

ક ઉવાચ ।
એવમેકાકિના તેન જિતાઃ શક્ર પુરોગમાઃ ।
રાજ્યં ચકાર દેવાનામરક્ષચ્ચામરાવતીમ્

તતોઽયાત્સત્યલોકં સ દૈત્યકોટિસમન્વિતઃ ।
બ્રહ્માઽપિ પ્રયયૌ તત્ર યત્ર દેવાઃ પુરાગતાઃ

તત્રૈકં નાયકં સ્થાપ્ય વૈકુંઠમગમચ્ચ સઃ ।
બ્રહ્મણો યાનમારુહ્ય કદાચિચ્છાક્રમેવ ચ

લક્ષ્મ્યા સહ તતઃ પૂર્વં ક્ષીરાબ્ધિમગમદ્ધરિઃ ।
અત્યાપ્તં પરમં દૈત્યં તત્ર સ્થાપ્ય વ્યચારયત્

કિં મયા ન જિતં દૈત્યા બ્રુવન્તુ યામિ તત્ર વૈ ।
તેઽબ્રુવન્નૈવ શેષોઽસ્તિ દેવાનાં વિષયઃ ક્વચિત્

લોકપાલપદે સ્થાપ્ય નાનાદૈત્યાન્જનસ્ય ચ ।
નિરાતંકો નિરુદ્યોગઃ સંરક્ષસ્વામરાવતીમ્

ઇત્યમાત્યવચઃ શ્રુત્વા મુદા પરમયા યુતઃ ।
દેવાન્તકશ્ચકારાસૌ તદ્વાક્યં સમ્યગીરિતમ્

( ૧૩૮)
ઇતિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ક્રીડાખંડે તૃતીયોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૪ પ્રારંભ –
વ્યાસ ઉવાચ ।
દેવાંતકસ્ય ચરિતં શ્રુતં ભક્ત્યા તવાનનાત્ ।
ઇદાનીં વદ મે બ્રહ્મન્ નરાંતક વિચેષ્ટિતમ્ ।

ક ઉવાચ ।
શણુષ્વાવહિતો બ્રહ્મન્ સમ્યક્ સત્યવતી સુત ।
કથયિષ્યેઽધુના તત્તુ દૃષ્ટ્વા તે પરમાદરમ્

નરાંતકો મહીં ગત્વા નાનાદૈત્યગણાન્વિતઃ ।
ચકાર કદનં રાજ્ઞાં મારયામાસ કાxશ્ચન

સર્વે તં શરણં યાતા દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞો હતાન્બહૂન્ ।
યદ્યત્સૈન્યં પશ્યતિ સ્મ તત્તદ્યાતિ દિશો દશ

યથા જ્ઞાનેન ચાજ્ઞાનં યથા સૂર્યોદયે તમઃ ।
એવં ભૂમંડલં સર્વં વશે ચક્રે નરાન્તકઃ

યે તુ તં શરણં યાતાસ્તદીયત્વાત્પદે સ્થિતાઃ ।
યે હતાસ્તત્સુતાસ્તેન સ્થાપિતાઃ કરદાઃ કૃતાઃ

યે તુ યુદ્ધોદ્યતા ભૂપાસ્તેઽપિ સેવાકૃતોઽભવન્ ।
તેષાં પદેષુ દૈત્યાન્સોઽસ્થાપયત્સ્વસ્ય સંમતાન્

પાલયામાસ પૃથિવીં સમુદ્રવલયાંકિતામ્ ।
આતંકભારસંતપ્તા દેવદાનવ કિન્નરાઃ

મુનયોઽયુર્ગિરિગુહાં યજ્ઞ સ્વાધ્યાયવર્જિતાઃ ।
વેદત્યાગસ્ય દોષેણ મનસા ચાભ્યસં શ્રુતીઃ

આતંકાક્રાન્તમનસો ન તપસ્યાં ચ ચક્રિરે ।
તતો નરાન્તકો દૈત્યાન્નાગલોક જિગીષયા

પ્રાસ્થાપયત્ સુબલિનો નાનામાયાવિશારદાન્ ।
તે તાર્ક્ષ્યરૂપાઃ સંયાતા બભક્ષુરુરગોત્તમાન્

અસંખ્યાતા ભક્ષિતાસ્તૈસ્તતઃ શેષો યયૌ પુરઃ ।
મુક્તાફલાનિ રત્નાનિ સહનાગાંગનાયુતઃ

અનેક દિવ્યવસ્ત્રાણિ પ્રગૃહય રુચિરાણિ સઃ ।
તાનિ સર્વાણિ દત્ત્વૈવ સામ ચક્રેઽસુરૈઃ સહ

શાસનં પરિજગ્રાહ નરાન્તક સમીરિતમ્ ।
કરભારં વાર્ષિકં સ સ્વીચક્રેઽનન્ત શીર્ષકા

તથાપિ દૈત્યસ્તત્રાપ્ય સ્થાપયદ્દૈત્યપુંગવમ્ ।
અનેક દૈત્યસહિતં સર્વાધ્યક્ષં રસાતલે

આજ્ઞાપયામાસ ચ તં તત્રસ્થં સ નરાન્તકઃ ।
યદૈવ વિકૃતિં પશ્યે રુરગાણાં તદૈવ નઃ

દૂતમુખાત્ સૂચયસ્વ હનિષ્યામોઽખિલાનહીન્ ।
ઇત્થં શિક્ષાપ્ય તં તે તુ દૈત્યાઃ સર્વે નરાન્તકમ્

મૃત્યુલોકે સ્થિતં યાતા વૃત્તાંતં સર્વમબ્રુવન્ ।
નરાન્તકઃ સદાઽપ્રેષીન્ મૃત્યુપાતાલ લોકજમ્

દેવાન્તકાય વૃત્તાન્તં સર્વસ્ય યમનુષ્ઠિતમ્ ।
ઉપાયનાનિ સર્વાણિ સ્વર્લોકે દુર્લભાનિ ચ

દેવાન્તકોઽથાપ્રૈષીત્તં દુર્લભં યચ્ચ ભૂતલે ।
એવં ત્રૈલોક્યરાજ્યં તૌ ચક્રાતે પરયા મુદા

સોમકાન્ત ઉવાચ ।
કથમેતૌ હતૌ કેન રૂપેણ તદ્વદસ્વ મે ।
કેનાસ્ત્રેણ ચ શસ્ત્રેણ અવતારેણ કેન ચ

ભૃગુરુવાચ ।
એવમેવ કૃતપ્રશ્નો વ્યાસમૂચે ચતુર્મુખઃ ।
યાં કથાં પરયા પ્રીત્યા તામેવ ત્વાં બ્રવીમ્યહમ્

ક ઉવાચ ।
દુર્જયૌ વરગર્વૌ તૌ યેન રૂપેણ ઘાતિતૌ ।
યેનાવતારેણ મુને યેન શસ્ત્રેણ ચાસ્ત્રતઃ

સંપ્રાપ્તા બ્રહ્મણા લોકા દેવાશ્ચ સ્વપદે સ્થિતાઃ ।
તત્સર્વં કથયિષ્યામિ સાદરં શ્રૂયતાં મુને

(૧૬૨)
ઇતિ શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે ચતુર્થોઽધ્યાય।

અધ્યાય ૫ પ્રારંભ –
બ્રહ્મોવાચ ।
મમૈવ માનસઃ પુત્રઃ કશ્યપો બુદ્ધિમત્તરઃ ।
પુણ્યવાન્ ધર્મશીલશ્ચ તપસ્વી વિજિતેન્દ્રિયઃ

અતિકારુણિકો લોકે દુઃખશોકાવમર્દનઃ ।
વર્તમાનં ભૂતભાવિ જાનાતિ મીલિતેક્ષણઃ

મનસા સૃષ્ટિસંહાર કર્તા વેદાન્ત પારગઃ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞ સમલોષ્ઠાશ્મકાંચનઃ

અદિતિર્યસ્ય જ્યેષ્ઠાઽઽસીત્પત્ની નામ્નાઽતિવલ્લભા।
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણાઽનુપમા સા ત્રિવિષ્ટપે

ત્રિલોકીં ભસ્મસાત્ કર્તું પાતિવ્રત્યેન તેજસા ।
શેષો યસ્યા ગુણાન્વક્તું નેશો વક્ત્રસહસ્રકૈઃ

સેવન્તે યાં સદા ચાષ્ટનાયિકા ગુણલબ્ધયે ।
શક્રાદિ સુરવૃન્દાનિ જનયામાસ યાઽનઘા

મૂલપ્રકૃતિરૂપા સાતાદૃગ્રૂપં સમાશ્રિતા।
સા કદાચિત્ સ્વકં કાન્તં મુદિતં મુદિતાઽબ્રવીત્

સ્વામિન્ વિજ્ઞપ્તુમિચ્છામિ કૃપાં કૃત્વા વદસ્વ તત્

પતિં વિના ન ચાન્યાઽસ્તિ ગતિં સદ્યોષિતાં પ્રભો ।
કશ્યપ ઉવાચ ।
સમ્યગુક્તં ત્વયા ભદ્રે મમ પ્રીતિકરેઽનઘે

તદ્બ્રવીમી સમાપૃચ્છ યત્તે મનસિ વર્તતે ।
અદિતિરુવાચ ।
ઇન્દ્રાદયો દેવગણાઃ સ્વસ્ય પુત્રત્વમાગતાઃ

પરમાત્મા ચિદાનન્દ ઈશ્વરો યઃ પરાત્પરઃ ।
યદા સ્વપુત્રતામેષ્યે તદા મે સ્યાત્સ્થિરં મનઃ

તસ્ય સેવાં કર્તુમીહે ઉપાયં તત્ર મે વદ ।
યેન સ પુત્રતામેષ્યેત્ કૃતકૃત્યં મનો ભવેત્

મુનિરુવાચ ।
સાધુ પ્રોક્તં મહાભાગે વચનં પરિતોષકમ્ ।
યથા જલં તૃષાર્તસ્ય ક્ષુધિતસ્ય ચ ભોજનમ્

તથા મે વચનં જાતં તવ દેવિ સુતોષકૃત્ ।
વિના પુણ્યં કથં યાયાત્પરમાત્મા સ્વપુત્રતામ્

તત્રોપાયં વદે તં ચ હ્રદિ કુરુ સ્થિરં પ્રિયે ।
યોઽગોચરઃ શ્રુતીનાં ચ બ્રહ્માદીનામગોચરઃ

નિર્ગુણો નિરહંકારો નિરીહો નિર્વિકલ્પકઃ ।
યો માયાવિષયો માયાનર્તકો માયિમોહનઃ

માયાતીતોઽપિ માયાયા આધારઃ કારણાતિગઃ ।
માયાવિસ્તારકારી ચ કાર્યકારણકારણમ્

કથં સાકારતાં ગચ્છેદનુષ્ઠાનં વિના પ્રિયે ।
અદિતિરુવાચ ।
કસ્ય ધ્યાનં કથં કાર્યમનુષ્ઠાનં મયાઽધુના

કેન મન્ત્રેણ વા કુર્વે તદ્ વદસ્વ મહામુને ।
ક ઉવાચ ।
એવં પૃષ્ટો મુનિસ્તસ્યૈ નામમન્ત્રંસમાદિશત્

પંચાક્ષરં ચતુર્થ્યન્તમોંકારપલ્લવાન્વિતમ્ ।
નમોન્તં ધ્યાનસહિતં ન્યાસદૈવતસંયુતમ્

પુરશ્ચરણમાર્ગં ચ સર્વં તસ્યૈ ન્યવેદયત્ ।
તતઃ સા મુદિતા બ્રહ્મન્ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્

કશ્યપં નિજભર્તારં પૂજયામાસ સાદરમ્ ।
તદનુજ્ઞાં સમાદાય જગામ તપસે વનમ્

સ્નાતા પવિત્રવસના ધ્યાયન્તિ સ્થિરચેતસા ।
વિનાયકં દેવદેવં ન્યાસં કૃત્વા યથાવિધિ

સ્થાને દ્રુમલતાકીર્ણે નિર્વાતે નિરુપદ્રવે ।
અદિતી રુદ્ધકરણા શુભાસનપરિગ્રહા

જજાપ પરમં મન્ત્રં સ્મરન્તી સા વિનાયકમ્ ।
અનન્યવૃત્તિ મનસા સાક્ષાત્કારમભીપ્સતી

નિરાહારા વાયુભક્ષ્યા જપધ્યાનપરાયણા ।
તસ્યાસ્તપઃ પ્રભાવેન નિર્વૈરા પ્રાણિનોઽભવન્

ધર્ષિતા દેવતાઃ સર્વા કિમિયં સાધયિષ્યતિ ।
એવં વર્ષશતં તેપેઽદિતિઃ સા પરમં તપઃ

ક્લેશાન્ બહુવિધાંસ્તસ્યા દૃષ્ટ્વા દેવો વિનાયકઃ ।
સ્ત્રીભાવે ચ તથા ધૈર્યમાવિરાસીદ્વિનાયકઃ

તેજોરાશિઃ પુરસ્તસ્યાઃ સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ ।
ગજાનનો દશભુજો કુંડલાભ્યાં વિરાજિતઃ

કામાતિસુંદરતનુઃ સિદ્ધિબુદ્ધિ સમાયુતઃ ।
મુક્તામાલાં ચ પરશું બિભ્રદ્યો મેઘપુષ્પજમ્

કાંચનં કટિસૂત્રં ચ તિલકં મૃગનાભિજમ્ ।
ઉરગં નાભિદેશે તુ દિવ્યાંબર વિરાજિતમ્

મહોરાશિં પુરો દૃષ્ટ્વા ચકમ્પે ત્વદિતિર્ભૃશમ્ ।
નિમીલ્ય નયને મૂર્છામિયાય ન્યપતદ્ભુવિ

જપં ધ્યાનં વિસસ્માર ચિન્તયામાસ ચેતસા ।
કિમાગતં મમ પુરો ભાવ્યં કિમિદમદ્ભુતમ્

વિસ્મૃતાહં જપં ધ્યાનં કિં વાઽયં પરમેશ્વરઃ ।
વરં દાતું સમાયાતો મહસા ભાસયન્દિશઃ

એવં સા વિહ્વલા યાવત્ તાવદ્દેવો જગાદ તામ્ ।
વિનાયક ઉવાચ ।
સોઽહં દેવિ દિવારાત્રૌ યં ધ્યાયસિ ચ ચેતસા

દૃષ્ટવા નિષ્ઠાં તપો ઘોરં વરં દાતુમુપસ્થિતઃ।
વરયસ્વ વરાન્મત્તો યાન્યાન્કામયસે હ્રદા

તાંસ્તાન્દાસ્યામિ સંતુષ્ટસ્તપસાઽનેન સુવતે ।
ક ઉવાચ ।
તદીયવાક્યમાકર્ણ્ય સ્વસ્થા જાતાઽદિતિસ્તદા

બદ્ધાંજલિપુટા દીના પ્રણનામ વિનાયકમ્ ।
અવદચ્ચ તદા દેવમતર્ક્યં મનસા સદા

અદિતિરુવાચ ।
ત્વમેવ સૃજસે વિશ્વં પ્રાસિ હંસ્યખિલેશ્વરઃ ।
નિત્યો નિરંજનો દેવો નિર્ગુણો નિરહંકૃતિઃ

નાનારૂપધરો નિત્યો યોગગમ્યોઽખિલાર્થકૃત્ ।
ઇદાનીં સૌમ્યરૂપેણ વરં દેહિ વિનાયક

યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
તદા મે પુત્રતાં યાહિ તતો મે કૃતકૃત્યતા

તતસ્તે સેવનં યાસ્યે સાધૂનાં પાલનં ભવેત્ ।
દુષ્ટાનાં નિધનં દેવ લોકાનાં કૃતકૃત્યતા

વિનાયક ઉવાચ ।
અહં તે પુત્રતાં યાસ્ય પાસ્યે સાધૂંશ્ચ કંટકાન્ ।
હનિષ્યે સકલાં વાંછાં પૂરયિષ્યે તવાપિ ચ

ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વાઽન્તર્દધેઽસો દેવદેવો વિનાયકઃ ।
સાદિતિઃ કશ્યપં ગત્વા સર્વ વૃતાન્તમબ્રવીત્

અદિતિરુવાચ ।
તવાજ્ઞયા ગતાઽરણ્યં તપસ્તપ્તં મહત્તરમ્ ।
વરં દાતું મહોરૂપ આગતોઽસૌ ગજાનનઃ

દૃષ્ટ્વા સ્વરૂપં ભીતાઽસ્મિ તતો પ્રાર્થિ વિનાયકઃ ।
તેન નાનાવિધા દત્તા વરા મે મુનિસત્તમ

યાસ્યે પુત્રત્વમિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધેઽસૌ વિનાયકઃ ।
સિદ્ધકાર્યા તવ બલાદાગતા સ્વાશ્રમં મુને

ક ઉવાચ ।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા વરદાનં સુધોપમમ્ ।
જહર્ષ મુનિમુખ્યોઽસૌ તયા સહ મુનીશ્વર

રેમાતે પરયપ્રીત્યા અમૃતાદિવ નિવૃતૌ

(૨૧૧)
ઇતિ શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે પંચમોઽધ્યાયઃ