ગજેન્દ્રમોક્ષઃ · અધ્યાય 1

શ્રીમદ્ભાગવતે અષ્ટમસ્કંધે પરીક્ષિત મહારાજાનાં શ્રી શુકમુનિઃ ઉપદેશિત ગજેંદ્રમોક્ષ સ્તોત્રમિદં
શ્રી શુક ઉવાચ
એવં વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા સમાધાય મનો હૃદિ ।
જજાપ પરમં જાપ્યં પ્રાગ્જન્મન્યનુશિક્ષિતં

ગજેંદ્ર ઉવાચ
ૐ નમો ભગવતે તસ્મૈ યત એતચ્ચિદાત્મકં ।
પુરુષાયાદિ બીજાય પરેશાયાભિધીમહિ

યસ્મિન્નિદં યતશ્ચેદં યેનેદં ય ઇદં સ્વયં ।
યોસ્માપરસ્માચ્ચ પરસ્તં પ્રપદ્યે સ્વયંભુવં

યઃ સ્વાત્મનીદં નિજમાયયાર્પિતં
ક્વચિદ્વિભાતં ક્વચ તત્તિરોહિતં ।
અવિદ્ધદૃક્સાક્ષ્યુ ભયં તદીક્ષતે
સ આત્મમૂલોવતુ માં પરાત્પરઃ

કાલેન પંચત્વમિતેષુ કૃત્સ્નશો
લોકેષુ પાલેષુ ચ સર્વહેતુષુ ।
તમસ્તદાસીદ્ગહનં ગભીરં
યસ્તસ્ય પારેભિવિરાજિતે વિભુ

ન યસ્ય દેવા ઋષયઃ
પદંર્વિજંતુઃ કોર્હતિ ગંતુમીરિતું ।
યથા નટસ્યાભિકૃતિર્વિચેષ્ટતો
સ આત્મમૂલોવતુ માં પરાત્પરઃ

દિદૃક્ષવો યસ્યપદં સુમંગળં
વિમુક્તસંગા મુનયઃ સુસાધવઃ ।
ચરંત્ય લોક વ્રતમવ્રણં વને
ભૂતાત્મભૂતાઃ સહૃદઃ સ મે ગતિઃ

ન વિદ્યતે યસ્ય ચ જન્મકર્મવા
ન નામરૂપે ગુણદોષ એવ વા ।
તથાપિ લોકાપ્યય સંભવાય યઃ
સ્વમાયયા તાન્યનુકાલમૃચ્છતિ

તસ્મૈ નમઃ પરેશાય બ્રહ્મણેનંતશક્તયે ।
અરૂપાયોરુરૂપાય નમ આશ્ચર્ય કર્મણે

નમ આત્મપ્રદીપાય સાક્ષિણે પરમાત્મને ।
નમો ગિરાં વિદૂરાય મનશ્ચેતસામપિ

સત્ત્વેન પ્રતિલભ્યાય નૈષ્કર્મ્યેણ વિપશ્ચિતા ।
નમઃ કૈવલ્યનાથાય નિર્વાણસુખસંવિદે

નમઃ શાંતાય ઘોરાય મૂઢાય ગુણધર્મિણે ।
નિર્વિશેષાય સામ્યાય નમો જ્ઞાનઘનાય ચ

ક્ષેત્રજ્ઞાય નમસ્તુભ્યં સર્વાધ્ય્ક્ષાય સાક્ષિણે ।
પુરુષાયાત્મ મૂલાય મૂલપ્રકૃતયે નમઃ

સર્વેંદ્રિય ગુણદૃષ્ટ્રે સર્વપ્રત્યય હેતવે ।
અસતાચ્છાયયોક્તાય સદાભાસાય તે નમઃ

નમો નમસ્તેખિલકારણાય
નિષ્કારણાયાદ્ભુત કારણાય ।
સર્વાગમામ્નાય મહાર્ણવાય
નમોપવર્ગાય પરાયણાય

ગુણારણિચ્છન્ન ચિદૂષ્મપાય
તત્ક્ષોભવિસ્ફૂર્જિત માનસાય ।
નૈષ્કર્મ્ય ભાવેન વિવર્જિતગમ
સ્વયંપ્રકાશાય નમસ્કરોમિ

માદૃક્પ્રપન્ન પશુપાશ વિમોક્ષણાય
મુક્તાય ભૂરિકારણાય નમોલયાય ।
સ્વાંશેન સર્વતનુભૃન્મનસિ પ્રતીત
પ્રત્યગ્દૃશે ભગવતે બૃહતે નમસ્તે

આત્માત્મજાપ્ત ગૃહવિત્તજનેષુ સક્તૈ
ર્દુષ્પ્રાપણાય ગુણસંગ વિવર્જિતાય ।
મુક્તાત્મભિઃ સ્વહૃદયે પરિભાવિતાય
જ્ઞાનાત્મને ભગવતે નમ ઈશ્વરાય

યં ધર્માર્થ વિમુક્તકામા
ભજંત ઇષ્ટાં ગતિમાપ્નુવંતિ ।
કિં ત્વાશિષોરાત્યપિ દેહમવ્યયં
કરોતુમેદભ્રદયો વિમોક્ષણં

એકાંતિનો યસ્ય ન કંચનાર્થં
વાંછંતિ યે વૈ ભગવત્પ્રપન્નાઃ ।
અત્યદ્ભુતં તચ્ચરિતં સુમંગળં
ગાયંત આનંદસમુદ્રમગ્નાઃ

તમક્ષરં બ્રહ્મ પરં પરેશમવ્યક્ત
માધ્યાત્મિક યોગગમ્યં ।
અતીંદ્રિયં સૂક્ષ્મમિવાતિદૂર
મનંતમાદ્યં પરિપૂર્ણમીડે

યસ્ય બ્રહ્માદયોદેવા વેદા લોકાશ્ચરાચરાઃ ।
નામરૂપ વિભેદેન ફલ્ગ્વ્યા ચ કલયા કૃતાઃ

યથાર્ચિષોગ્નેઃ સવિતુર્ગર્ભસ્તયો
નિર્યાંતિ સંયાત્યસુકૃત્સ્વરોચિષઃ ।
તથા યતોયં ગુણસમ્પ્રવાહો
બુદ્ધિર્મનઃ ખાનિ શરીરસર્ગાઃ

સ વૈ ન દેવાસુરમર્ત્યતિર્ય
ઙ્ન સ્ત્રી ન ષંડો ન પુમાન્નજંતુઃ ।
નાયં ગુણઃ કર્મ ન સન્નચાસ
ન્નિશેધશેષો જયતાદશેષઃ

જિજીવિષે નાહમિહમુયા
કિમંતર્બહિશ્ચા વૃત્તયે ભયોન્યા ।
ઇચ્છામિ કાલેન ન યસ્ય વિપ્લવઃ
તસ્યાત્મલોકાવરણસ્ય મોક્ષં

સોહં વિશ્વસૃજં વિશ્વમવિશ્વં વિશ્વવેદસં ।
વિશ્વાત્માનજં બ્રહ્મ પ્રણતોસ્મિ પરંપદં

યોગરંધિતકર્મણો હૃદિ યોગવિભાવિતે ।
યોગિનો યં પ્રપશ્યંતિ યોગેશં તં નતોસ્મ્યહં

નમો નમસ્તુભ્યસહ્યવેગાય
શક્તિત્રયા યાખિલાધિ ગુણાય ।
પ્રપન્ન પાલાય દુરંતશક્તયે
કદિંદ્રિયાણા મનવાપ્યવર્ત્મને

નાયં વેદ સ્વમાત્માનં યચ્છક્ત્યા હંધિયા હતં ।
તં દુરત્યય માહાત્મ્યં ભગવંતમિતોસ્મ્યહં

શ્રી શુક ઉવાચ
એવં ગજેંદ્રમુપવર્ણિત નિર્વિશેષં
બ્રહ્માદયો વિવિધ લિંગ ભિદાભિમાનાઃ ।
નૈતે યદોપસૃપુર્નિખિલાત્મકત્વાત્
તત્રાખિલામરમયો હરિરાવિરાસીત્

તં તદ્વતાર્ત્તમુપ્લભ્ય જગન્નિવાસઃ
સ્તોત્રંનિશમ્ય દિવિજૈઃસહ સંસ્તુવદ્ભિઃ ।
છંદોમયેન્ ગરુડેન સમુહ્યમાનો
શ્ચક્રાયુધોભ્યગમદાશુ યતો ગજેંદ્રઃ

સોંતસ્સરસ્યુરુબલેન ગૃહીત આર્તો
દૃષ્ટ્વા ગરુત્મતિ હરિં ખ ઉપાત્તચક્રં ।
ઉત્ક્ષિપ્ય સાંબુજકરં ગિરિમાહ કચ્છ્રા
ન્નારયણાખિલગુરો ભતવન્નમસ્તે

તં વીક્ષ્યપીડિતમજઃ સહસાવતીર્ય
સગ્રાહમાશુ સરસઃ કૃપયોજ્જાહારઃ ।
ગૃહાદ્વિપાટિત મુખાદરિણા ગજેંદ્રં
સંપશ્યતાં હરિરમૂમુચદુસ્રિયાણાં