દેવીગીતા · અધ્યાય 1

દેવીગીતા
અથ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ -
સપ્તમઃ સ્કન્ધઃ
અથ એકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
જનમેજય ઉવાચ
ધરાધરાધીશ મૌલાવાવિરાસીત્પરં મહઃ ।
યદુક્તં ભવતા પૂર્વં વિસ્તરાત્તદ્વદસ્વ મે

કો વિરજ્યેત મતિમાન્પિબઞ્છક્તિકથામૃતમ્ ।
સુધાં તુ પિબતાં મૃત્યુઃ સ નૈતચ્છૃણ્વતો ભવેત્

વ્યાસ ઉવાચ
ધન્યો ઽસિ કૃતકૃત્યો ઽસિ શિક્ષિતો ઽસિ મહાત્મભિઃ ।
ભાગ્યવાનસિ યદ્દેવ્યાં નિર્વ્યાજા ભક્તિરસ્તિ તે

શૃણુ રાજન્પુરા વૃત્તં સતીદેહે ઽગ્નિભર્જિતે ।
ભ્રાન્તઃ શિવસ્તુ બભ્રામ ક્વચિદ્દેશે સ્થિરો ઽભવત્

પ્રપઞ્ચભાનરહિતઃ સમાધિગતમાનસઃ ।
ધ્યાયન્દેવીસ્વરૂપં તુ કાલં નિન્યે સ આત્મવાન્

સૌભાગ્યરહિતં જાતં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
શક્તિહીનં જગત્સર્વં સાબ્ધિદ્વીપં સપર્વતમ્

આનન્દઃ શુષ્કતાં યાતઃ સર્વેષાં હૃદયાન્તરે ।
ઉદાસીનાઃ સર્વલોકાશ્ચિન્તાજર્જરચેતસઃ

સદા દુઃખોદધૌ મગ્ના રોગગ્રસ્તાસ્તદાભવન્ ।
ગ્રહાણાં દેવતાનાં ચ વૈપરીત્યેન વર્તનમ્

અધિભૂતાધિદૈવાનાં સત્યભાવાન્નૃપાભવન્ ।
અથ ઽસ્મિન્નેવ કાલે તુ તારકાખ્યો મહસુરઃ

બ્રહ્મદત્તવરો દૈત્યો ઽભવત્ત્રૈલોક્યનાયકઃ ।
શિવૌરસસ્તુ યઃ પુત્રઃ સ તે હન્તા ભવિષ્યતિ

ઇતિ કલ્પિતમૃત્યુઃ સ દેવદેવૈર્મહાસુરઃ ।
શિવૈરસસુતાભાવાજ્જગર્જ ચ નનન્દ ચ

તેન ચોપદ્રુતાઃ સર્વે સ્વસ્થાનાત્પ્રચ્યુતાઃ સુરાઃ ।
શિવૈરસસુતાભાવાચ્ચિન્તામાપુર્દુરત્યયામ્

નાઙ્ગના શઙ્કરસ્યાસ્તિ કથં તત્સુતસમ્ભાવઃ ।
અસ્માકં ભાગ્યહીનાનાં કથં કાર્યં ભવિષ્યતિ

ઇતિ ચિન્તાતુરાઃ સર્વે જગ્મુર્વૈકુણ્ઠમણ્ડલે ।
શશંસુર્હરિમેકાન્તે સ ચોપાયં જગાદ હ

કુતશ્ચિન્તાતુરાઃ સર્વે કામકલ્પદ્રુમા શિવા ।
જાગર્તિ ભૂવનેશાની મણિદ્વીપાધિવાસિની

અસ્માકમનયાદેવ તદુપેક્ષાસ્તિ નાન્યથા ।
શિક્ષૈવેયં જગન્માત્રા કૃતાસ્મચ્છિક્ષણાય

લાલને તાડને માતુર્ના કારુણ્યં યથાર્ભકે ।
તદ્વદેવ જગન્માતુર્નિયન્ત્રા ગુણદોષયોઃ

અપરાધો ભવત્યેવ તનયસ્ય પદે પદે ।
કો ઽપરઃ સહતે લોકે કેવલં માતરં વિના

તસ્મદ્યૂયં પરામ્બાં તાં શરણં યાત મા ચિરમ્ ।
નિર્વ્યાજયા ચિત્તવૃત્ત્યા સા વઃ કાર્યં વિધાસ્યતિ

ઇત્યાદિશ્ય સુરાન્સર્વાન્મહાવિષ્ણુઃ સ્વજાયયા ।
સંયુતો નિર્જગામાશુ દેવૈઃ સહ સુરાધિપઃ

આજગામ મહાશૈલં હિમવન્તં નગાધિપમ્ ।
અભવંશ્ચ સુરાઃ સર્વે પુરશ્ચરણકર્મિણઃ

અમ્બાયજ્ઞવિધાનજ્ઞા અમ્બાયજ્ઞં ચ ચક્રિરે ।
તૃતીયાદિવ્રતાન્યાશુ ચક્રુઃ સર્વે સુરા નૃપ

કેચિત્સમાધિનિષ્ણાતાઃ કેચિન્નામપરાયણાઃ ।
કેચિત્સૂક્તપરાઃ કેચિન્નામપારાયણોત્સુકાઃ

મન્ત્રપારાયણપરઃ કેચિત્કૃચ્છ્રાદિ કારિણઃ ।
અન્તર્યાગપરાઃ કેચિત્કેચિન્ન્યાસપરાયણાઃ

હૃલ્લેખયા પરાશક્તેઃ પૂજાં ચક્રુરતન્દ્રિતાઃ ।
ઇત્યેવં બહુવર્ષાણિ કાલો ઽગાજ્જનમેજય

અકસ્માચ્ચૈત્રમાસીયનવમ્યાં ચ ભૃગોર્દિને ।
પ્રાદુર્બભૂવ પુરતસ્તન્મહઃ શ્રુતિબોધિતમ્

ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વેદૈર્મૂર્તિમદ્ભિરભિષ્ટુતમ્ ।
કોટિસૂર્ય્પ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્

વિદ્યુત્કોટિસમાનાભમરુણં તત્પરં મહઃ ।
નૈવ ચોર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ ન મધ્યે પરિજગ્રભત્

આદ્યન્તરહિતં તત્તુ ન હસ્તાદ્યઙ્ગસંયુતમ્ ।
ન ચ સ્ત્રીરૂપમથવા ન પુંરૂપમથોભયમ્

દીપ્ત્યા પિધાનં નેત્રાણાં તેષામાસીન્મહીપતે ।
પુનશ્ચ ધૈર્યમાલમ્બ્ય યાવત્તે દદૃશુઃ સુરાઃ

તાવત્તદેવ સ્ત્રીરૂપેણાભાદ્દિવ્યં મનોહરમ્ ।
અતીવ રમણીયાઙ્ગીં કુમારીં નવયૌવનામ્

ઉદ્યત્પીનકુચદ્વન્દ્વનિન્દિતામ્ભોજકુડ્મલામ્ ।
રણત્કિઙ્કિણિકાજાલસિઞ્જન્મઞ્જીરમેખલામ્

કનકાઙ્ગદકેયૂરગ્રૈવેયકવિભૂષિતામ્ ।
અનર્ઘ્યમણિસમ્ભિન્નગલબન્ધવિરાજિતામ્

તનુકેતકસંરાજન્નીલભ્રમરકુન્તલામ્ ।
નિતમ્બબિમ્બસુભગાં રોમરાજિવિરાજિતામ્

કર્પૂરશકલોન્મિશ્રતામ્બૂલપૂરિતાનનામ્ ।
કનત્કનકતાટઙ્કવિટઙ્કવદનામ્બુજામ્

અષ્ટમીચન્દ્રબિમ્બાભલલાટામાયતભ્રુવમ્ ।
રક્તારવિન્દનયનામુન્નસાં મધુરાધરામ્

કુન્દકુડ્મલદન્તાગ્રાં મુક્તાહારવિરાજિતામ્ ।
રત્નસમ્ભિન્નમુકુટાં ચન્દ્રરેખાવતામ્સિનીમ્

મલ્લિકામાલતીમાલાકેશપાશવિરાજિતામ્ ।
કાશ્મીરબિન્દુનિટિલાં નેત્રત્રયવિલાસિનીમ્

પાશાઙ્કુશવરાભીતિચતુર્બાહું ત્રિલોચનામ્ ।
રક્તવસ્ત્રપરીધાનાં દાડિમીકુસુમપ્રભામ્

સર્વશૃઙ્ગારવેષાઢ્યાં સર્વદેવનમસ્કૃતામ્ ।
સર્વાશાપૂરિકાં સર્વમાતરં સર્વમોહિનીમ્

પ્રસાદસુમુખીમમ્બાં મન્દસ્મિતમુખામ્બુજામ્ ।
અવ્યાજકરુણામૂર્તિં દદૃશુઃ પુરતઃ સુરાઃ

દૃષ્ટ્વા તાં કરુણામુર્તિં પ્રણેમુઃ સકલાઃ સુરાઃ ।
વક્તું નાશક્નુવન્ કિઞ્ચિદ્વાષ્પસંરુદ્ધનિઃસ્વનાઃ

કથઞ્ચિત્સ્થૈર્યમાલમ્બ્ય ભક્ત્યા ચાનતકન્ધરાઃ ।
પ્રેમાશ્રુપૂર્ણનયનાસ્તુષ્ટુવુર્જગદમ્બિકામ્

દેવા ઊચુઃ
નમો દેવ્યૈ મહાદેવ્યૈ શિવાયૈ સતતં નમઃ ।
નમઃ પ્રકૃત્યૈ ભદ્રાયૈ નિયતાઃ પ્રણતાઃ સ્મ તામ્

તામ્ અગ્નિવર્ણાં તપસા જ્વલન્તીં વૈરોચનીં કર્મફલેષુ જુષ્ટામ્ ।
દુર્ગાં દેવીં શરણમહં પ્રપદ્યે સુતરસિ તરસે નમઃ

દેવીં વાચમજનયન્ત દેવાસ્તાં વિશ્વરૂપાઃ પશવો વદન્તિ ।
સા નો મન્દ્રેષમૂર્જં દુહાના ધેનુર્ વાગસ્માનુપસુષ્ટુતૈતુ

કાલરાત્રીં બ્રહ્મસ્તુતાં વૈષ્ણવીં સ્કન્દમાતરમ્ ।
સરસ્વતીમદિતિં દક્ષદુહિતરં નમામઃ પાવનાં શિવામ્

મહાલક્ષ્મ્યૈ ચ વિદ્મહે સર્વશક્ત્યૈ ચ ધીમહિ ।
તન્નો દેવી પ્રચોદયાત્

નમો વિરાટ્સ્વરૂપિણ્યૈ નમઃ સૂત્રાત્મમૂર્તયે ।
નમો ઽવ્યાકૃતરૂપિણ્યૈ નમઃ શ્રીબ્રહ્મ મૂર્તયે

યદજ્ઞાનાજ્જગદ્ધાતિ રજ્જુસર્પસ્રગાદિવત્ ।
યજ્જ્ઞાનાલ્લયમાપ્નોતિ નુમસ્તાં ભુવનેશ્વરીમ્

નુમસ્તત્પદલક્ષ્યાર્થાં ચિદેકરસરૂપિણીમ્ ।
અખણ્ડાનન્દરૂપાં તાં વેદતાત્પર્યભૂમિકામ્

પઞ્ચકોશાતિરિક્તાં તામ્ અવસ્થાત્રયસાક્ષિણીમ્ ।
પુનસ્ત્વમ્પદલક્ષ્યાર્થાં પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપિણીમ્

નમઃ પ્રણવરૂપાયૈ નમો હ્રીઙ્કારમૂર્તયે ।
નાનામન્ત્રાત્મિકાયૈ તે કરુણાયૈ નમો નમઃ

ઇતિ સ્તુતા તદા દેવૈર્ મણિદ્વીપાધિવાસિની ।
પ્રાહ વાચા મધુરયા મત્તકોકિલનિઃસ્વના

શ્રીદેવ્યુવાચ
વેદન્તુ વિબુધાઃ કાર્યં યદર્થમિહ સઙ્ગતાઃ ।
વરદાહં સદા ભક્તકામકલ્પદ્રુમાસ્મિ ચ

તિષ્ઠન્ત્યાં મયિ કા ચિન્તા યુષ્માકં ભક્તિશાલિનામ્ ।
સમુદ્ધરામિ મદ્ભક્તાન્દુઃખસંસારસાગરાત્

ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં મે સત્યાં જાનીથ વિબુધોત્તમાઃ ।
ઇતિ પ્રેમાકુલાં વાણીં શ્રુત્વા સન્તુષ્ટમાનસાઃ

નિર્ભયા નિર્જરા રાજન્નૂચુર્દુઃખં સ્વકીયકમ્ ।
દેવા ઊચુઃ
નાજ્ઞાતં કિઞ્ચિદપ્યત્ર ભ્વત્યાસ્તિ જગસ્ત્રયે

સર્વજ્ઞયા સર્વસાક્ષિરૂપિણ્યા પર્મેશ્વરિ ।
તારકેણાસુરેન્દ્રેણ પીડિતાઃ સ્મો દિવાનિશમ્

શિવાઙ્ગજાદ્વધસ્તસ્ય નિર્મિતો બ્રહ્મણાશિવે ।
શિવાઙ્ગના તુ નૈવાસ્તિ જાનાસિ ત્વં મહેશ્વરિ

સર્વજ્ઞપુરતઃ કિં વા વક્તવ્યં પામરૈર્જનૈઃ ।
એતદુદ્દેશતઃ પ્રોક્તમપરં તર્કયામ્બિકે

સર્વદા ચરણામ્ભોજે ભક્તિઃ સ્યાત્તવ નિશ્ચલા ।
પ્રાર્થનીયમિદં મુખ્યમપરં દેહહેતવે

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ પરમેશ્વરી ।
મમ શક્તિસ્તુ યા ગૌરી ભવિષ્યતિ હિમાલયે

શિવાય સા પ્રદેયા સ્યાત્ સા વઃ કાર્યં વિધાસ્યતિ ।
ભક્તિર્યચ્ચરણામ્ભોજે ભૂયાદ્યુષ્માકમાદરાત્

હિમાલયો હિ મનસા મામુપાસ્તે ઽતિભક્તિતઃ ।
તતસ્તસ્ય ગૃહે જન્મ મમ પ્રિયકરં મતમ્

વ્યાસ ઉવાચ
હિમાલયો ઽપિ તચ્છ્રુત્વાત્યનુગ્રહકરં વચઃ ।
બાષ્પૈઃ સંરુદ્ધકણ્ઠાક્ષો મહારાજ્ઞીં વચો ઽબ્રવીત્

મહત્તરં તં કુરુષે યસ્યાનુગ્રહમિચ્છસિ ।
નોચેત્ક્વાહં જડઃ સ્થાણુઃ ક્વ ત્વં સચ્ચિત્સ્વરૂપિણી

અસમ્ભાવ્યં જન્મશતૈસ્ત્વત્પિતૃત્વં મમાનઘે ।
અશ્વમેધાદિ પુણ્યૈર્વા પુણ્યૈર્વા તત્સમાધિજૈઃ

અદ્ય પ્રપઞ્ચે કીર્તિઃ સ્યાજ્જગન્માતા સુતાભવત્ ।
અહો હિમાલયસ્યાસ્ય ધન્યો ઽસૌ ભાગ્યવાનિતિ

યસ્યાસ્તુ જઠરે સન્તિ બ્રહ્માણ્ડાનાં ચ કોટયઃ ।
સૈવ યસ્ય સુતા જાતા કો વા સ્યાત્તત્સમો ભુવિ

ન જાને ઽસ્મત્પિતૄણાં કિં સ્થાનં સ્યાન્નિર્મિતં પરમ્ ।
એતાદૃશાનાં વાસાય યેષાં વંશે ઽસ્તિ માદૃશઃ

ઇદં યથા ચ દત્તં મે કૃપયા પ્રેમપૂર્ણયા ।
સર્વવેદાન્તસિદ્ધં ચ ત્વદ્રૂપં બ્રૂહિ મે તથા

યોગં ચ ભક્તિસહિતં જ્ઞાનં ચ શ્રુતિસમ્મતમ્ ।
વદસ્વ પરમેશાનિ ત્વમેવાહં યતો ભવેઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ તસ્ય વચઃ પ્રસન્નમુખપઙ્કજા ।
વક્તુમારભતામ્બા સા રહસ્યં શ્રુતિગૂહિતમ્