દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.30

દેવીપીઠવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ -
તતસ્તે તુ વનોદ્દેશે હિમાચલતટાશ્રયાઃ ।
માયાબીજજપાસક્તાસ્તપશ્ચેરુઃ સમાહિતાઃ

ધ્યાયતાં પરમાં શક્તિં લક્ષવર્ષાણ્યભૂન્નૃપ ।
તતઃ પ્રસન્ના દેવી સા પ્રત્યક્ષ્યં દર્શનં દદૌ

પાશાઙ્કુશવરાભીતિચતુર્બાહુસ્ત્રિલોચના ।
કરુણારસસમ્પૂર્ણા સચ્ચિદાનન્દરૂપિણી

દૃષ્ટ્વા તાં સર્વજનનીં તુષ્ટુવુર્મુનયોઽમલાઃ ।
નમસ્તે વિશ્વરૂપાયૈ વૈશ્વાનરસુમૂર્તયે

નમસ્તેજસરૂપાયૈ સુત્રાત્મવપુષે નમઃ ।
યસ્મિન્સર્વે લિઙ્ગદેહા ઓતપ્રોતા વ્યવસ્થિતાઃ

નમઃ પ્રાજ્ઞસ્વરૂપાયૈ નમોઽવ્યાકૃતમૂર્તયે ।
નમઃ પ્રત્યક્સ્વરૂપાયૈ નમસ્તે બ્રહ્મમૂર્તયે

નમસ્તે સર્વરૂપાયૈ સર્વ લક્ષ્યાત્મમૂર્તયે ।
ઇતિ સ્તુત્વા જગદ્ધાત્રીં ભક્તિગદ્‌ગદયા ગિરા

પ્રણેમુશ્ચરણાંભોજં દક્ષાદ્યા મુનયોઽમલાઃ ।
તતઃ પ્રસન્ના સા દેવી પ્રોવાચ પિકભાષિણી

વરં બ્રૂત મહાભાગા વરદાહં સદા મતા ।
તસ્યાસ્તુ વચનં શ્રુત્વા હરવિષ્ણ્વોસ્તનોઃ શમમ્

તયોસ્તચ્છક્તિલાભં ચ વવ્રિરે નૃપસત્તમ ।
દક્ષોઽથ પુનરપ્યાહ જન્મ દેવિ કુલે મમ

ભવેત્તવામ્બ યેનાહં કૃતકૃત્યો ભવે ઇતિ ।
જપં ધ્યાનં તથા પૂજાં સ્થાનાનિ વિવિધાનિ ચ

વદ મે પરમેશાનિ સ્વમુખેનૈવ કેવલમ્ ।
દેવ્યુવાચ -
મચ્છક્ત્યોરવમાનાચ્ચ જાતાવસ્થા તયોર્દ્વયોઃ

નૈતાદૃશઃ પ્રકર્તવ્યો મેઽપરાધઃ કદાચન ।
અધુના મત્કૃપાલેશાચ્છરીરે સ્વસ્થતા તયોઃ

ભવિષ્યતિ ચ તે શક્તી ત્વદ્‌ગૃહે ક્ષીરસાગરે ।
જનિષ્યતસ્તત્ર તાભ્યાં પ્રાપ્સ્યતઃ પ્રેરિતે મયા

માયાબીજં હિ મન્ત્રો મે મુખ્યઃ પ્રિયકરઃ સદા ।
ધ્યાનં વિરાટ્સ્વરૂપં મેઽથવા ત્વત્પુરતઃ સ્થિતમ્

સચ્ચિદાનંદરૂપં વા સ્થાનં સર્વં જગન્મમ ।
યુષ્માભિઃ સર્વદા ચાહં પૂજ્યા ધ્યેયા ચ સર્વદા

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવી મણિદ્વીપાધિવાસિની ।
દક્ષાદ્યા મુનયઃ સર્વે બ્રહ્માણં પુનરાયયુઃ

બ્રહ્મણે સર્વવૃતાન્તં કથયામાસુરાદરાત્ ।
હરો હરિશ્ચ સ્વસ્થૌ તૌ સ્વસ્વકાર્યક્ષમૌ નૃપ

જાતૌ પરામ્બાકૃપયા ગર્વેણ રહિતૌ તદા ।
કદાચિતદથ કાલે તુ મહઃ શાક્તમવાતરત્

દક્ષદેહે મહારાજ ત્રૈલોક્યેઽપ્યુત્સવોઽભવત્ ।
દેવાઃ પ્રમુદિતાઃ સર્વે પુષ્પવૃષ્ટિં ચ ચક્રિરે

નેદુર્દુન્દુભયઃ સ્વર્ગે કરકોણાહતા નૃપ ।
મનાંસ્યાસન્પ્રસન્નાનિ સાધૂનામમલાત્મનામ્

સરિતો માર્ગવાહિન્યઃ સુપ્રભોઽભૂદ્દિવાકરઃ ।
મઙ્ગલાયાં તુ જાતાયાં જાતં સર્વત્ર મઙ્ગલમ્

તસ્યા નામ સતીં ચક્રે સત્યત્વાત્પરસંવિદઃ ।
દદૌ પુનઃ શિવાયાથ તસ્ય શક્તિસ્તુ યાભવત્

સા પુનર્જ્વલને દગ્ધા દૈવયોગાન્મનોર્નૃપ ।
જનમેજય ઉવાચ -
અનર્થકરમેતત્તે શ્રાવિતં વચનં મુને

એતાદૃશં મહદ્વસ્તુ કથં દગ્ધં હુતાશને ।
યન્નામસ્મરણાન્નૃણાં સંસારાગ્નિભયં ન હિ

કેન કર્મવિપાકેન મનોર્દગ્ધં તદેવ હિ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
શૃણુ રાજન્ પુરા વૃત્તં સતીદાયસ્ય કારણમ્

કદાચિદથ દુર્વાસા ગતો જામ્બૂનદેશ્વરીમ્ ।
દદર્શ દેવીં તત્રાસૌ માયાબીજં જજાપ સઃ

તતઃ પ્રસન્ના દેવેશી નિજકણ્ઠગતાં સ્રજમ્ ।
ભ્રમદ્‌ભ્રમરસંસક્તાં મકરન્દમદાકુલામ્

દદૌ પ્રસાદભૂતાં તાં જગ્રાહ શિરસા મુનિઃ ।
તતો નિર્ગત્ય તરસા વ્યોમમાર્ગેણ તાપસઃ

આજગામ સ યત્રાસ્તે દક્ષઃ સાક્ષાત્સતીપિતા ।
સન્દર્શનાર્થમમ્બાયા નનામ ચ સતીપદે

પૃષ્ટો દક્ષેણ સ મુનિર્માલા કસ્યાસ્ત્યલૌકિકી ।
કથં લબ્ધા ત્વયા નાથ દુર્લભા ભુવિ માનવૈઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય પ્રોવાચાશ્રુયુતેક્ષણઃ ।
દેવ્યાઃ પ્રસાદમતુલં પ્રેમગદ્‌ગદિતાન્તરઃ

પ્રાર્થયામાસ તાં માલાં તં મુનિં સ સતીપિતા ।
અદેયં શક્તિભક્તાય નાસ્તિ ત્રૈલોક્યમણ્ડલે

ઇતિ બુદ્ધ્યા તુ તાં માલાં મનવે સ સમર્પયત્ ।
ગૃહીતા શિરસા માલા મનુના નિજમન્દિરે

સ્થાપિતા શયનં યત્ર દમ્પત્યોરતિસુન્દરમ્ ।
પશુકર્મરતો રાત્રૌ માલાગન્ધેન મોદિતઃ

અભવત્સ મહીપાલસ્તેન પાપેન શઙ્કરે ।
શિવે દ્વેષમતિર્જાતો દેવ્યાં સત્યાં તથા નૃપ

રાજંસ્તેનાપરાધેન તજ્જન્યો દેહ એવ ચ ।
સત્યા યોગાગ્નિના દગ્ધઃ સતીધર્મદિદૃક્ષયા

પુનશ્ચ હિમવત્પૃષ્ઠે પ્રાદુરાસીત્તુ તન્મહઃ ।
જનમેજય ઉવાચ -
દહ્યમાને સતીદેહે જાતે કિમકરોચ્છિવઃ

પ્રાણાધિકા સતી તસ્ય તદ્વિયોગેન કાતરઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ -
તતઃ પરં તુ યજ્જાતાં મયા વક્તું ન શક્યતે

ત્રૈલોક્યપ્રલયો જાતઃ શિવકોપાગ્નિના નૃપ ।
વીરભદ્રઃ સમુત્પન્નો ભદ્રકાલીગણાન્વિતઃ

ત્રૈલોક્યનાશનોદ્યુક્તો વીરભદ્રો યદાભવત્ ।
બ્રહ્માદયસ્તદા દેવાં શઙ્કરં શરણં યયુઃ

જાતે સર્વસ્વનાશેઽપિ કરુણાનિધિરીશ્વરઃ ।
અભયં દત્તવાંસ્તેભ્યો બસ્તવક્રેણ તં મનુમ્

અજીવયન્મહાત્માસૌ તતઃ ખિન્નો મહેશ્વરઃ ।
યજ્ઞવાટમુપાગમ્ય રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ

અપશ્યત્તાં સતીં વહ્નૌ દહ્યમાનાં તુ ચિત્કલામ્ ।
સ્કન્ધેઽપ્યારોપયામાસ હા સતીતિ વદન્મુહુઃ

બભ્રામ ભ્રાન્તચિત્તઃ સન્નાનાદેશેષુ શઙ્કરઃ ।
તદા બ્રહ્માદયો દેવાશ્ચિન્તામાપુરનુત્તમામ્

વિષ્ણુસ્તુ ત્વરયા તત્ર ધનુરુદ્યમ્ય માર્ગણૈઃ ।
ચિચ્છેદાવયવાન્સત્યાસ્તત્તત્સ્થાનેષુ તેઽપતન્

તત્તત્સ્થાનેષુ તત્રાસીન્નાનામૂર્તિધરો હરઃ ।
ઉવાચ ચ તતો દેવાન્સ્થાનેષ્વેતેષુ યે શિવામ્

ભજન્તિ પરયા ભક્ત્યા તેષાં કિઞ્ચિન્ન દુર્લભમ્ ।
નિત્યં સન્નિહિતા યત્ર નિજાઙ્ગેષુ પરામ્બિકા

સ્થાનેષ્વેતેષુ યે મર્ત્યાઃ પુરશ્ચરણકર્મિણઃ ।
તેષાં મન્ત્રાઃ પ્રસિદ્ધ્યન્તિ માયાબીજં વિશેષતઃ

ઇત્યુક્ત્વા શઙ્કરસ્તેષુ સ્થાનેષુ વિરહાતુરઃ ।
કાલં નિન્યે નૃપશ્રેષ્ઠ જપધ્યાનસમાધિભિઃ

જનમેજય ઉવાચ -
કાનિ સ્થાનાનિ તાનિ સ્યુઃ સિદ્ધપીઠાનિ ચાનઘ ।
કતિ સંખ્યાનિ નામાનિ કાનિ તેષાં ચ મે વદ

તત્ર સ્થિતાનાં દેવીનાં નામાનિ ચ કૃપાકર ।
કૃતાર્થોઽહં ભવે યેન તદ્વદાશુ મહામુને

વ્યાસ ઉવાચ -
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ દેવેપીઠાનિ સામ્પ્તતમ્ ।
યેષાં શ્રવણમાત્રેણ પાપહીનો ભવેન્નરઃ

યેષુ યેષુ ચ પીઠેષૂપાસ્યેયં સિદ્ધિકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
ભૂતિકામૈરભિધ્યેયા તાનિ વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી ગૌરીમુખનિવાસિની ।
ક્ષેત્રે વૈ નૈમિષારણ્યે પ્રોક્તા સા લિઙ્ગધારિણી

પ્રયાગે લલિતા પ્રોક્તા કામુકી ગન્ધમાદને ।
માનસે કુમુદા પ્રોક્તા દક્ષિણે ચોત્તરે તથા

વિશ્વકામા ભગવતી વિશ્વકામપ્રપૂરણી ।
ગોમન્તે ગોમતી દેવી મન્દરે કામચારિણી

મદોત્કટા ચૈત્રરથે જયન્તી હસ્તિનાપુરે ।
ગૌરી પ્રોક્તા કાન્યકુબ્જે રમ્ભા તુ મલયાચલે

એકામ્રપીઠે સમ્પ્રોક્તા દેવી સા કીર્તિમત્યપિ ।
વિશ્વે વિશ્વેશ્વરીં પ્રાહુઃ પુરુહૂતાં ચ પુષ્કરે

કેદારપીઠે સમ્પ્રોક્તા દેવી સન્માર્ગદાયિની ।
મન્દા હિમવતઃ પૃષ્ઠે ગોકર્ણે ભદ્રકર્ણિકા

સ્થાનેશ્વરે ભવાની તુ બિલ્વલે બિલ્વપત્રિકા ।
શ્રીશૈલે માધવી પ્રોક્તા ભદ્રા ભદ્રેશ્વરે તથા

વરાહશૈલે તુ જયા કમલા કમલાલયે ।
રુદ્રાણી રુદ્રકોટ્યાં તુ કાલી કાલઞ્જરે તથા

શાલગ્રામે મહાદેવી શિવલિઙ્ગે જલપ્રિયા ।
મહાલિઙ્ગે તુ કપિલા માકોટે મુકુટેશ્વરી

માયાપુર્યાં કુમારી સ્યાત્સન્તાને લલિતામ્બિકા ।
ગંયાયાં મઙ્ગલા પ્રોક્તા વિમલા પુરુષોત્તમે

ઉત્પલાષી સહસ્રાક્ષે હિરણ્યાક્ષે મહોત્પલા ।
વિપાશાયામમોઘાક્ષી પાડલા પુણ્ડ્રવર્ધને

નારાયણી સુપાર્શ્વે તુ ત્રિકુટે રુદ્રસુન્દરી ।
વિપુલે વિપુલા દેવી કલ્યાણી મલયાચલે

સહ્યાદ્રાવકવીરા તુ હરિશ્ચન્દ્રે તુ ચન્દ્રિકા ।
રમણા રામતીર્થે તુ યમુનાયાં મૃગાવતી

કોટવી કોટતીર્થે તુ સુગન્ધા માધવે વને ।
ગોદાવર્યાં ત્રિસન્ધ્યા તુ ગઙ્ગાદ્વારે રતિપ્રિયા

શિવકુણ્ડે શુભાનન્દા નન્દિની દેવિકાતટે ।
રુક્મિણી દ્વારવયાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને

દેવકી મથુરાયાં તુ પાતાલે પરમેશ્વરી ।
ચિત્રકૂટે તથા સીતા વિન્ધ્યે વિન્ધ્યાધિવાસિની

કરવીરે મહાલક્ષીરુમા દેવી વિનાયકે ।
આરોગ્યા વૈદ્યનાથે તુ મહાકાલે મહેશ્વરી

અભયેત્યુષ્ણતીર્થેષુ નિતમ્બા વિન્ધ્યપર્વતે ।
માણ્ડવ્યે માણ્ડવી નામ સ્વાહા માહેશ્વરીપુરે

છગલણ્ડે પ્રચણ્ડા તુ ચણ્ડીકામરકણ્ટકે ।
સોમેશ્વરે વરારોહા પ્રભાસે પુષ્કરાવતી

દેવમાતા સરસ્વત્યાં પારાવારા તટે સ્મૃતા ।
મહાલયે મહાભાગા પયોષ્ણ્યાં પિઙ્ગલેશ્વરી

સિંહિકા કૃતશૌચે તુ કાર્તિકે ત્વતિશાઙ્કરી ।
ઉત્પલાવર્તકે લોલા સુભદ્રા શોણસઙ્ગમે

માતા સિદ્ધવને લક્ષ્મીરનઙ્ગા ભરતાશ્રમે ।
જાલન્ધરે વિશ્વમુખી તારા કિષ્કિન્ધપર્વતે

દેવદારુવને પુષ્ટિર્મેધા કાશ્મીરમણ્ડલે ।
ભીમા દેવી હિમાદ્રૌ તુ તુષ્ટિર્વિશ્વેશ્વરે તથા

કપાલમોચને શુદ્ધિર્માતા કામાવરોહણે ।
શઙ્ખોદ્ધારે ધરા નામ ધૃતિઃ પિણ્ડારકે તથા

કલા તુ ચન્દ્રભાગાયામચ્છોદે શિવધારિણી ।
વેણાયામમૃતા નામ બદર્યામુર્વશી તથા

ઔષધિશ્ચોત્તરકુરૌ કુશદ્વીપે કુશોદકા ।
મન્મથા હેમકૂટે તુ કુમુદે સત્યવાદિની

અશ્વત્થે વન્દનીયા તુ નિધિર્વૈશ્રવણાલયે ।
ગાયત્રી વેદવદને પાર્વતી શિવસન્નિધૌ

દેવલોકે તથેન્દ્રાણી બ્રહ્માસ્યેષુ સરસ્વતી ।
સૂર્યબિમ્બે પ્રભા નામ માતૄણાં વૈષ્ણવી મતા

અરુન્ધતી સતીનાં તુ રામાસુ ચ તિલોત્તમા ।
ચિત્તે બ્રહ્મકલા નામ શક્તિઃ સર્વશરીરિણામ્

ઇમાન્યષ્ટ શતાનિ સ્યુઃ પીઠાનિ જનમેજય ।
તત્સંખ્યાકાયસ્તદીશાન્યો દેવ્યશ્ચ પરિકીર્તિતાઃ

સતીદેવ્યઙ્ગભૂતાનિ પીઠાનિ કથિતાનિ ચ ।
અન્યાન્યપિ પ્રસઙ્ગેન યાનિ મુખ્યાનિ ભૂતલે

યઃ સ્મરેચ્છૃણુયાદ્વાપિ નામાષ્ટશતમુત્તમમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો દેવીલોકં પરં વ્રજેત્

એતેષુ સર્વપીઠેષુ ગચ્છેદ્યાત્રાવિધાનતઃ ।
સન્તર્પયેચ્ચ પિત્રાદીઞ્છ્રાદ્ધાદીનિ વિધાય ચ

કુર્યાચ્ચ મહતીં પૂજાં ભગવત્યા વિધાનતઃ ।
ક્ષમાપયેજ્જગધાત્રીં જગદમ્બાં મુહુર્મુહુઃ

કૃતકૃત્યં સ્વમાત્માનં જાનીયાજ્જનમેજય ।
ભક્ષ્યભોજ્યાદિભિઃ સર્વાન્બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તતઃ

સુવાસિનીઃ કુમારીશ્ચ બટુકાદીંસ્તથા નૃપ ।
તસ્મિન્ક્ષેત્રે સ્થિતા યે તુ ચાણ્ડાલાદ્યા અપિ પ્રભો

દેવીરૂપાઃ સ્મૃતાઃ સર્વે પૂજનીયાસ્તતો હિ તે ।
પ્રતિગ્રહાદિકં સર્વં તેષુ ક્ષેત્રેષુ વર્જયેત્

યથાશક્તિ પુરશ્ચર્યાં કુર્યાન્મન્ત્રસ્ય સત્તમઃ ।
માયાબીજેન દેવેશીં તત્તત્પીઠાધિવાસિનીમ્

પૂજયેદનિશં રાજન્ પુરશ્ચરણકૃદ્‌ભવેત્ ।
વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત દેવીભક્તિપરો નરઃ

ય એવં કુરુતે યાત્રાં શ્રીદેવ્યાઃ પ્રીતમાનસઃ ।
સહસ્રકલ્પપર્યન્તં બ્રહ્મલોકે મહત્તરે

વસન્તિ પિતરસ્તસ્ય સોઽપિ દેવીપુરે તથા ।
અન્તે લબ્ધ્વા પરં જ્ઞાનં ભવેન્મુક્તો ભવામ્બુધેઃ

નામાષ્ટશતજાપેન બહવઃ સિદ્ધતાં ગતાઃ ।
યત્રૈતલ્લિખિતં સાક્ષાત્પુસ્તકે વાપિ તિષ્ઠતિ

ગ્રહમારીભયાદીનિ તત્ર નૈવ ભવન્તિ હિ ।
સૌભાગ્યં વર્ધતે નિત્યં યથા પર્વણિ વારિધિઃ

ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિન્નામાષ્ટશતજાપિનઃ ।
કૃતકૃત્યો ભવેન્નૂનં દેવીભક્તિપરાયણઃ

નમન્તિ દેવતાસ્તં વૈ દેવીરૂપો હિ સ સ્મૃતઃ ।
સર્વથા પૂજ્યન્તે દેવૈઃ કિં પુનર્મનુજોત્તમૈઃ

શ્રાદ્ધકાલે પઠેદેતન્નામાષ્ટશતમુત્તમમ્ ।
તૃપ્તાસ્તત્પિતરઃ સર્વે પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્

ઇમાનિ મુક્તિક્ષેત્રાણિ સાક્ષાત્સંવિન્મયાનિ ચ ।
સિદ્ધપીઠાનિ રાજેન્દ્ર સંશ્રયેન્મતિમાન્નરઃ

પૃષ્ટં યત્તત્ત્વયા રાજન્નુક્તં સર્વં મહેશિતુઃ ।
રહસ્યાતિરહસ્યં ચ કિં ભૂયઃ સહ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશ સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે દેવીપીઠવર્ણનં નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ