દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 7.28

શતાક્ષીચરિત્રવર્ણનમ્
જનમેજય ઉવાચ -
વિચિત્રમિદમાખ્યાનં હરિશ્ચન્દ્રસ્ય કીર્તિતમ્ ।
શતાક્ષીપાદભક્તસ્ય રાજર્ષેર્ધાર્મિકસ્ય ચ

શતાક્ષી સા કુતો જાતા દેવી ભગવતી શિવા ।
તત્કારણં વદ મુને સાર્થકં જન્મ મે કુરુ

કો હિ દેવ્યા ગુણાઞ્છૃણ્વંસ્તૃપ્તિં યાસ્યતિ શુદ્ધધીઃ ।
પદે પદેઽશ્વમેધસ્ય ફલમક્ષય્યમશ્નુતે

વ્યાસ ઉવાચ -
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ શતાક્ષીસમ્ભવં શુભમ્ ।
તવાવાચ્યં ન મે કિઞ્ચિદ્દેવીભક્તસ્ય વિદ્યતે

દુર્ગમાખ્યો મહાદૈત્યઃ પૂર્વં પરમદારુણઃ ।
હિરણ્યાક્ષાન્વયે જાતો રુરુપુત્રો મહાખલઃ

દેવાનાં તુ બલં વેદો નાશે તસ્ય સુરા અપિ
નંક્ષ્યન્ત્યેવ ન સંદેહો વિધેયં તાવદેવ તત્

વિમૃશ્યૈતત્તપશ્ચર્યાં ગતઃ કર્તું હિમાલયે ।
બ્રહ્માણં મનસા ધ્યાત્વા વાયુભક્ષો વ્યતિષ્ઠત

સહસ્રવર્ષપર્યન્તં ચકાર પરમં તપઃ ।
તેજસા તસ્ય લોકાસ્તુ સન્તપ્તાઃ સસુરાસુરાઃ

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્ હંસારૂઢશ્ચતુર્મુખઃ ।
યયૌ તસ્મૈ વરં દાતું પ્રસન્નમુખપઙ્કજઃ

સમાધિસ્થં મીલિતાક્ષં સ્ફુટમાહ ચતુર્મુખઃ ।
વરં વરય ભદ્રં તે યસ્તે મનસિ વર્તતે

તવાદ્ય તપસા તુષ્ટો વરદેશોઽહમાગતઃ ।
શ્રુત્વા બ્રહ્મમુખાદ્વાણીં વ્યુત્થિતઃ સ સમાધિતઃ

પૂજયિત્વા વરં વવ્રે વેદાન્દેહિ સુરેશ્વર ।
ત્રિષુ લોકેષુ યે મન્ત્રા બ્રાહ્મણેષુ સુરેષ્વપિ

વિદ્યન્તે તે તુ સાન્નિધ્યે મમ સન્તુ મહેશ્વર ।
બલં ચ દેહિ યેન સ્યાદ્દેવાનાં ચ પરાજયઃ

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તથાસ્ત્વિતિ વચો વદન્ ।
જગામ સત્યલોકં તુ ચતુર્વેદેશ્વરઃ પરઃ

તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રૈસ્તુ વિસ્મૃતા વેદરાશયઃ ।
સ્નાનસન્ધ્યાનિત્યહોમશ્રાદ્ધયજ્ઞજપાદયઃ

વિલુપ્તા ધરણીપૃષ્ઠે હાહાકારો મહાનભૂત્ ।
કિમિદં કિમિદં ચેતિ વિપ્રા ઊચુઃ પરસ્પરમ્

વેદાભાવાત્તદસ્માભિઃ કર્તવ્યં કિમતઃ પરમ્ ।
ઇતિ ભૂમૌ મહાનર્થે જાતે પરમદારુણે

નિર્જરાઃ સજરા જાતા હવિર્ભાગાદ્યભાવતઃ ।
રુરોધ સ તદા દૈત્યો નગરીમમરાવતીમ્

અશક્તાસ્તેન તે યોદ્ધું વજ્રદેહાસુરેણ ચ ।
પલાયનં તદા કૃત્વા નિર્ગતા નિર્જરાઃ ક્વચિત્

નિલયં ગિરિદુર્ગેષુ રત્‍નસાનુગુહાસુ ચ ।
સંસ્થિતાઃ પરમાં શક્તિં ધ્યાયન્તસ્તે પરામ્બિકામ્

અગ્નૌ હોમાદ્યભાવાત્તુ વૃષ્ટ્યભાવોઽપ્યભૂન્નૃપ ।
વૃષ્ટેરભાવે સંશુષ્કં નિર્જલં ચાપિ ભૂતલમ્

કૂપવાપીતડાગાશ્ચ સરિતઃ શુષ્કતાં ગતાઃ ।
અનાવૃષ્ટિરિયં રાજન્નભૂચ્ચ શતવાર્ષિકી

મૃતાઃ પ્રજાશ્ચ બહુધા ગોમહિષ્યાદયસ્તથા ।
ગૃહે ગૃહે મનુષ્યાણામભવચ્છવસંગ્રહઃ

અનર્થે ત્વેવમુદ્‌ભૂતે બ્રાહ્મણાઃ શાન્તચેતસઃ ।
ગત્વા હિમવતઃ પાર્શ્વે રિરાધયિષવઃ શિવમ્

સમાધિધ્યાનપૂજાભિર્દેવીં તુષ્ટુવુરન્વહમ્ ।
નિરાહારાસ્તદાસક્તાસ્તામેવ શરણં યયુઃ

દયાં કુરુ મહેશાનિ પામરેષુ જનેષુ હિ ।
સર્વાપરાધયુક્તેષુ નૈતચ્છ્લાઘ્યં તવામ્બિકે

કોપં સંહર દેવેશિ સર્વાન્તર્યામિરૂપિણિ ।
ત્વયા યથા પ્રેર્યતેઽયં કરોતિ સ તથા જનઃ

નાન્યા ગતિર્જનસ્યાસ્ય કિં પશ્યસિ પુનઃ પુનઃ ।
યથેચ્છસિ તથા કર્તું સમર્થાસિ મહેશ્વરિ

સમુદ્ધર મહેશાનિ સંકટાત્પરમોત્થિતાત્ ।
જીવનેન વિનાસ્માકં કથં સ્યાત્સ્થિતિરમ્બિકે

પ્રસીદ ત્વં મહેશાનિ પ્રસીદ જગદમ્બિકે ।
અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડનાયિકે તે નમો નમઃ

નમઃ કૂટસ્થરૂપાયૈ ચિદ્‌રૂપાયૈ નમો નમઃ ।
નમો વેદાન્તવેદ્યાયૈ ભુવનેશ્યૈ નમો નમઃ

નેતિ નેતીતિ વાક્યૈર્યા બોધ્યતે સકલાગમૈઃ ।
તાં સર્વકારણાં દેવીં સર્વભાવેન સન્નતાઃ

ઇતિ સમ્પ્રાર્થિતા દેવી ભુવનેશી મહેશ્વરી ।
અનન્તાક્ષિમયં રૂપં દર્શયામાસ પાર્વતી

નીલાઞ્જનસમપ્રખ્યં નીલપદ્માયતેક્ષણમ્ ।
સુકર્કશસમોત્તુઙ્ગવૃત્તપીનઘનસ્તનમ્

બાણમુષ્ટિં ચ કમલં પુષ્પપલ્લવમૂલકાન્ ।
શાકાદીન્ફલસંયુક્તાનનન્તરસસંયુતાન્

ક્ષુત્તૃડ્જરાપહાન્ હસ્તૈર્બિભ્રતી ચ મહાધનુઃ ।
સર્વસૌન્દર્યસારં તદ્‌રૂપં લાવણ્યશોભિતમ્

કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં કરુણારસસાગરમ્ ।
દર્શયિત્વા જગદ્ધાત્રી સાનન્તનયનોદ્‌ભવા

મોચયામાસ લોકેષુ વારિધારાં સહસ્રશઃ ।
નવરાત્રં મહાવૃષ્ટિરભૂન્નેત્રોદ્‌ભવૈર્જલૈઃ

દુઃખિતાન્વીક્ષ્ય સકલાન્નેત્રાશ્રૂણિ વિમુઞ્ચતી ।
તર્પિતાસ્તેન તે લોકા ઓષધ્યઃ સકલા અપિ

નદીનદપ્રવાહાસ્તૈર્જલૈઃ સમભવન્નૃપ ।
નિલીય સંસ્થિતાઃ પૂર્વં સુરાસ્તે નિર્ગતા બહિઃ

મિલિત્વા સસુરા વિપ્રા દેવીં સમભિતુષ્ટુવુઃ ।
નમો વેદાન્તવેદ્યે તે નમો બ્રહ્મસ્વરૂપિણિ

સ્વમાયયા સર્વજગદ્વિધાત્ર્યૈ તે નમો નમઃ ।
ભક્તકલ્પદ્રુમે દેવિ ભક્તાર્થં દેહધારિણિ

નિત્યતૃપ્તે નિરુપમે ભુવનેશ્વરિ તે નમઃ ।
અસ્મચ્છાન્ત્યર્થમતુલં લોચનાનાં સહસ્રકમ્

ત્વયા યતો ધૃતં દેવિ શતાક્ષી ત્વં તતો ભવ ।
ક્ષુધયા પીડિતા માતઃ સ્તોતું શક્તિર્ન ચાસ્તિ નઃ

કૃપાં કુરુ મહેશાનિ વેદાનપ્યાહરામ્બિકે ।
વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા શાકાન્સ્વકરસંસ્થિતાન્

સ્વાદૂનિ ફલમૂલાનિ ભક્ષણાર્થં દદૌ શિવા ।
નાનાવિધાનિ ચાન્નાનિ પશુભોજ્યાનિ યાનિ ચ

કામ્યાનન્તરસૈર્યુક્તાન્યાનવીનોદ્‌ભવં દદૌ ।
શાકમ્ભરીતિ નામાપિ તદ્દિનાત્સમભૂન્નૃપ

તતઃ કોલાહલે જાતે દૂતવાક્યેન બોધિતઃ ।
સસૈન્યઃ સાયુધો યોદ્ધું દુર્ગમાખ્યોઽસુરો યયૌ

સહસ્રાક્ષૌહિણીયુક્તઃ શરાન્મુઞ્ચંસ્ત્વરાન્વિતઃ ।
રુરોધ દેવસૈન્યં તદ્‌યદ્દેવ્યગ્રે સ્થિતં પુરા

તથા વિપ્રગણં ચૈવ રોધયામાસ સર્વતઃ ।
તતઃ કિલકિલા શબ્દઃ સમભૂદ્દેવમણ્ડલે

ત્રાહિ ત્રાહીતિ વાક્યાનિ પ્રોચુઃ સર્વે દ્વિજામરાઃ ।
તતસ્તેજોમયં ચક્રં દેવાનાં પરિતઃ શિવા

ચકાર રક્ષણાર્થાય સ્વયં તસ્માદ્‌ બહિઃ સ્થિતા ।
તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં દેવ્યા દૈત્યસ્ય ચોભયોઃ

શરવર્ષસમાચ્છન્નં સૂર્યમણ્ડલમદ્‌ભુતમ્ ।
પરસ્પરશરોદ્‌ઘર્ષસમુદ્‌ભૂતાગ્નિસુપ્રભમ્

કઠોરજ્યાટણત્કારબધિરીકૃતદિક્તટમ્ ।
તતો દેવીશરીરાત્તુ નિર્ગતાસ્તીવ્રશક્તયઃ

કાલિકા તારિણી બાલા ત્રિપુરા ભૈરવી રમા ।
બગલા ચૈવ માતઙ્ગી તથા ત્રિપુરસુન્દરી

કામાક્ષી તુલજા દેવી જમ્ભિની મોહિની તથા ।
છિન્નમસ્તા ગુહ્યકાલી દશસાહસ્રબાહુકા

દ્વાત્રિંશચ્છક્તયશ્ચાન્યાશ્ચતુષ્ષષ્ટિમિતાઃ પરાઃ ।
અસંખ્યાતાસ્તતો દેવ્યઃ સમુદ્‌ભૂતાસ્તુ સાયુધાઃ

મૃદઙ્ગશઙ્ખવીણાદિનાદિતં સઙ્ગરસ્થલમ્ ।
શક્તિભિર્દૈત્યસૈન્યે તુ નાશિતેઽક્ષૌહિણીશતે

અગ્રેસરઃ સમભવદ્દુર્ગમો વાહિનીપતિઃ ।
શક્તિભિઃ સહ યુદ્ધં ચ ચકાર પ્રથમં રિપુઃ

મહદ્યુદ્ધં સમભવદ્યત્રાભૂદ્‌રક્તવાહિની ।
અક્ષૌહિણ્યસ્તુ તાઃ સર્વા વિનષ્ટા દશભિર્દિનૈઃ

તત એકાદશે પ્રાપ્તે દિને પરમદારુણે ।
રક્તમાલ્યામ્બરધરો રક્તગન્ધાનુલેપનઃ

કૃત્વોત્સવં મહાન્તં તુ યુદ્ધાય રથસંસ્થિતઃ ।
સંરમ્ભેણૈવ મહતા શક્તીઃ સર્વા વિજિત્ય ચ

મહાદેવીરથાગ્રે તુ સ્વરથં સંન્યવેશયત્ ।
તતોઽભવન્મહદ્યુદ્ધં દેવ્યા દૈત્યસ્ય ચોભયોઃ

પ્રહરદ્વયપર્યન્તં હૃદયત્રાસકારકમ્ ।
તતઃ પઞ્ચદશાત્યુગ્રબાણાન્દેવી મુમોચ હ

ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાન્બાણેનૈકેન સારથિમ્ ।
દ્વાભ્યાં નેત્રે ભુજૌ દ્વાભ્યાં ધ્વજમેકેન પત્રિણા

પઞ્ચભિર્હૃદયં તસ્ય વિવ્યાધ જગદમ્બિકા ।
તતો વમન્ સ રુધિરં મમાર પુર ઈશિતુઃ

તસ્ય તેજસ્તુ નિર્ગત્ય દેવીરૂપે વિવેશ હ ।
હતે તસ્મિન્મહાવીર્યે શાન્તમાસીજ્જગત્ત્રયમ્

તતો બ્રહ્માદયઃ સર્વે તુષ્ટુવુર્જગદમ્બિકામ્ ।
પુરસ્કૃત્ય હરીશાનૌ ભક્ત્યા ગદ્‌ગદયા ગિરા

દેવા ઊચુઃ
જગદ્‌ભ્રમવિવર્તૈકકારણે પરમેશ્વરિ ।
નમઃ શાકમ્ભરિ શિવે નમસ્તે શતલોચને

સર્વોપનિષદુદ્‌ઘુષ્ટે દુર્ગમાસુરનાશિનિ ।
નમો માયેશ્વરિ શિવે પઞ્ચકોશાન્તરસ્થિતે

ચેતસા નિર્વિકલ્પેન યાં ધ્યાયન્તિ મુનીશ્વરાઃ ।
પ્રણવાર્થસ્વરૂપાં તાં ભજામો ભુવનેશ્વરીમ્

અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડજનનીં દિવ્યવિગ્રહામ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિજનનીં સર્વભાવૈર્નતા વયમ્

કઃ કુર્યાત્પામરાન્દૃષ્ટ્વા રોદનં સકલેશ્વરઃ ।
સદયાં પરમેશાનીં શતાક્ષીં માતરં વિના

વ્યાસ ઉવાચ -
ઇતિ સ્તુતા સુરૈર્દેવી બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિર્વરૈઃ ।
પૂજિતા વિવિધૈર્દ્રવ્યૈઃ સન્તુષ્ટાભૂચ્ચ તત્ક્ષણે

પ્રસન્ના સા તદા દેવી વેદાનાહૃત્ય સા દદૌ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણ પ્રોવાચ પિકભાષિણી

મમેયં તનુરુત્કૃષ્ટા પાલનીયા વિશેષતઃ ।
યયા વિનાનર્થ એષ જાતો દૃષ્ટોઽધુનૈવ હિ

પૂજ્યાહં સર્વદા સેવ્યા યુષ્માભિઃ સર્વદૈવ હિ ।
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્કલ્યાણાયોપદિશ્યતે

પઠનીયં મમૈતદ્ધિ માહાત્મ્યં સર્વદોત્તમમ્ ।
તેન તુષ્ટા ભવિષ્યામિ હરિષ્યામિ તથાપદઃ

દુર્ગમાસુરહન્ત્રીત્વાદ્‌દુર્ગેતિ મમ નામ યઃ ।
ગૃહ્ણાતિ ચ શતાક્ષીતિ માયાં ભિત્ત્વા વ્રજત્યસૌ

કિમુક્તેનાત્ર બહુના સારં વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ ।
સંસેવ્યાહં સદા દેવાઃ સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતા દેવી દેવાનાં ચૈવ પશ્યતામ્ ।
સન્તોષં જનયન્ત્યેવં સચ્ચિદનન્દરૂપિણી

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં રહસ્યં પરમં મહત્ ।
ગોપનીયં પ્રયત્‍નેન સર્વકલ્યાણકારકમ્

ય ઇમં શૃણુયાન્નિત્યમધ્યાયં ભક્તિતત્પરઃ ।
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ દેવીલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
સપ્તમસ્કન્ધે શતાક્ષીચરિત્રવર્ણનં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ