છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.18

છુપ્ભ્_5,17.1,2 અથ હોવાચોદ્દાલકમિત્યાદિ સમાનમ્ ।
પૃથિવીમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચ ।
એષ વૈ પ્રતિષ્ઠા પાદૌ વૈશ્વાનરસ્ય ।
પાદૌ તે વ્યમ્લાસ્યેતાં વિમ્લાનાવભવિષ્યતાં શ્લથીભૂતૌ યન્માં નાઽગમિષ્ય ઇતિ ॥1-2 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,18.1
તાન્ હોવાચ ।
એતે વૈ ખલુ યૂયં પૃથગ્ ઇવેમમ્ આત્માનં વૈશ્વાનરં વિદ્વાંસો ઽન્નમ્ અત્થ ।
યસ્ ત્વ્ એતમ્ એવં પ્રાદેશમાત્રમ્ અભિવિમાનમ્ આત્માનં વૈશ્વાનરમ્ ઉપાસ્તે ।
સ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વ્ આત્મસ્વ્ અન્નમ્ અત્તિ

છુપ્ભ્_5,18.1 તાન્યથોક્તવૈશ્વાનરદર્શનવતો હોવાચ ।
એતે યૂયં વૈ ખલ્વિત્યનર્થકૌ ।
યૂયં પૃથગિવાપૃથક્સન્તમિમમેકં વૈશ્વાનરમાત્માનં વિદ્વાંસો ઽન્નમત્થ પરિચ્છિન્નાત્મબુદ્ધ્યેત્યેતદ્ધસ્તિદર્શન ઇવ જાત્યન્ધાઃ ।
યસ્ત્વેતમેવં યથોક્તાવયવૈર્દ્યુમૂર્ધાદિભિઃ પૃથિવીપાદાન્તૈર્વિશિષ્ટમેકં પ્રાદેશમાત્રં પ્રાદેશૈર્દ્યુમૂર્ધાદિભિઃ પૃથિવીપાદાન્તૈરધ્યાત્મં મીયતે જ્ઞાયત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રામ્ ।
મુખાદિષુ વા કરણેષ્વત્તૃત્વેન મીયત ઇતિ પ્રાદેશમાત્રઃ ।
દ્યુલોકાદિપૃથિવ્યન્તપ્રદેશપરિમાણો વા પ્રાદેશમાત્રઃ ।
પ્રકર્ષેણ શાસ્રેણાઽદિશ્યન્ત ઇતિ પ્રાદેશા દ્યુલોકાદય એતાવત્પરિમાણઃ ।
શાખાન્તરે તુ મૂર્ધાદિઃ ચિબુકપ્રતિષ્ઠ ઇતિ પ્રાદેશમાત્રં કલ્પયન્તિ ।
ઇહ તુ ન તથાભિપ્રેતઃ ।
તસ્ય હ વા એતસ્યાઽત્મન ઇત્યાદ્યુપસંહારાત્ ।
પ્રત્યગાત્મતયાભિવિમીયતે ઽહમિતિ જ્ઞાયત ઇત્યભિવિમાનસ્તમેતમાત્માનં વૈશ્વાનરં વિશ્વાન્નરાન્નયતિ પુણ્યપાપાનુરૂપાં ગતિં સર્વાત્મૈષ ઈશ્વરો વૈશ્વાનરો વિશ્વો નર એવ વા સર્વાત્મત્વાત્ ।
વિશ્વૈર્વા નરૈઃ પ્રત્યગાત્મતયા પ્રવિભજ્ય નીયત ઇતિ વૈશ્વાનરસ્તમેવમુપાસ્તે યઃ સો ઽદન્નન્નાદી સર્વેષુ લોકેષુ દ્યુલોકાદિષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ ચરાચરેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિષુ તેષુ હ્યાત્મકલ્પનાવ્યપદેશઃ પ્રાણિનામન્નમત્તિ વૈશ્વાનરવિત્સર્વાત્મા સન્નન્નમત્તિ ।
ન યથાજ્ઞઃ પિણ્ડમાત્રાભિમાનઃ સન્નિત્યર્થઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,18.2
તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ ચક્ષુર્ વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિર્ એવ રયિઃ પૃથિવ્ય્ એવ પાદાવ્ ઉર એવ વેદિર્ લોમાણિ બર્હિર્ હૃદયં ગાર્હપત્યો મનો ઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમ્ આહવનીયઃ