બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 21

અન્નં જગતઃ પ્રાણાઃ પ્રાવૃટ્કાલસ્ય ચાન્નમ્ આયત્તમ્।
યસ્માદ્ અતઃ પરીક્ષ્યઃ પ્રાવૃટ્કાલઃ પ્રયત્નેન॥

તલ્લક્ષણાનિ મુનિભિર્ યાનિ નિબદ્ધાનિ તાનિ દૃષ્ટ્વા^ઇદમ્।
ક્રિયતે ગર્ગ^પરાશર^કાશ્યપ^*વજ્ર^આદિ[ક્.વાત્સ્યાદિ]રચિતાનિ॥

દૈવવિદ્ અવિહિતચિત્તો[ક્.અવહિતચિત્તો] દ્યુનિશં યો ગર્ભલક્ષણે ભવતિ।
તસ્ય મુનેર્ ઇવ વાણી ન ભવતિ મિથ્યામ્બુનિર્દેશે॥

કિં વાતઃ પરમ્ અન્યત્^*શાસ્ત્રજ્યાયો[ક્.શાસ્ત્રં જ્યાયો] +અસ્તિ યદ્ વિદિત્વા^એવ।
પ્રધ્વંસિન્ય્ અપિ કાલે ત્રિકાલદર્શી કલૌ ભવતિ॥

કે ચિદ્ વદન્તિ *કાર્તિક[ક્.કાર્ત્તિક]શુક્લાન્તમ્ અતીત્ય ગર્ભદિવસાઃ સ્યુઃ।
ન *ચ[ક્.તુ] તન્મતં બહૂનાં ગર્ગ^આદીનાં મતં વક્ષ્યે॥

*માર્ગશિરઃસિત[ક્.માર્ગશિરશુક્લ]પક્ષ^પ્રતિપત્^પ્રભૃતિ ક્ષપાકરે +અષાઢામ્।
પૂર્વાં વા સમુપગતે ગર્ભાણાં લક્ષણમ્ જ્ઞેયમ્॥

યન્નક્ષત્રમ્ ઉપગતે ગર્ભશ્ ચન્દ્રે ભવેત્ સ ચન્દ્રવશાત્।
પઞ્ચનવતે દિનશતે તત્ર^એવ પ્રસવમ્ આયાતિ॥

સિત^પક્ષ^ભવાઃ કૃષ્ણે શુક્લે કૃષ્ણા દ્યુસમ્ભવા રાત્રૌ।
નક્તંપ્રભવાશ્ ચાહનિ સન્ધ્યાજાતાશ્ ચ સન્ધ્યાયામ્॥

મૃગશીર્ષાદ્યા ગર્ભા મન્દફલાઃ પૌષશુક્લજાતાશ્ ચ।
પૌષસ્ય કૃષ્ણ^પક્ષેણ નિર્દિશેત્^શ્રાવણસ્ય સિતમ્॥

માઘસિતોત્થા ગર્ભાઃ શ્રાવણકૃષ્ણે પ્રસૂતિમ્ આયાન્તિ।
માઘસ્ય કૃષ્ણ^પક્ષેણ નિર્દિશેદ્ ભાદ્રપદશુક્લમ્॥

ફાલ્ગુન^શુક્લ^સમુત્થા ભાદ્રપદસ્ય^અસિતે વિનિર્દેશ્યાઃ।
તસ્યૈવ કૃષ્ણ^પક્ષ^ઉદ્ભવાસ્ તુ યે તે +અશ્વયુક્^શુક્લે॥

ચૈત્ર^સિત^પક્ષ^જાતાઃ કૃષ્ણે +અશ્વયુજસ્ય વારિદા ગર્ભાઃ।
ચૈત્ર^અસિત^સમ્ભૂતાઃ *કાર્તિક^શુક્લે[ક્.કાર્ત્તિકશુક્લે] +અભિવર્ષન્તિ॥

પૂર્વ^ઉદ્ભૂતાઃ પશ્ચાદ્ અપરોત્થાઃ પ્રાગ્ ભવન્તિ જીમૂતાઃ।
શેષાસ્વ્ અપિ દિક્ષ્વ્ એવં વિપર્યયો ભવતિ વાયોશ્ ચ॥

હ્લાદિ^મૃદુ^ઉદક્^શિવ^શક્ર^દિગ્^ભવો મારુતો વિયદ્^વિમલમ્।
સ્નિગ્ધ^સિત^બહુલ^પરિવેષ^પરિવૃતૌ હિમ^*મયખાર્કૌ[ક્.ઊ.મયૂખાર્કૌ]॥

પૃથુ^બહુલ^સ્નિગ્ધ^ઘનં ઘન^સૂચી^ક્ષુરક^લોહિત^અભ્ર^યુતમ્।
કાકાણ્ડ^મેચક^આભં વિયદ્^વિશુદ્ધ^ઇન્દુ^નક્ષત્રમ્॥

સુરચાપ^મન્દ્ર^ગર્જિત^વિદ્યુત્^*પ્રતિસૂર્યકા[ક્.પ્રતિસૂર્યકાઃ] શુભા સન્ધ્યા।
શશિ^શિવ^શક્ર^આશાસ્થાઃ શાન્તરવાઃ પક્ષિ^મૃગ^સઙ્ઘાઃ॥

વિપુલાઃ પ્રદક્ષિણ^ચરાઃ સ્નિગ્ધ^મયૂખા ગ્રહા નિરુપસર્ગાઃ।
તરવશ્ ચ નિરુપસૃષ્ટ^અઙ્કુરા નરચતુષ્પદા હૃષ્ટાઃ॥

ગર્ભાણાં પુષ્ટિકરાઃ સર્વેષામ્ એવ યો +અત્ર તુ વિશેષઃ।
સ્વર્તુ^સ્વભાવ^જનિતો ગર્ભ^*વિવૃદ્ધ્યૈ[ક્.વિવૃદ્ધૌ] તમ્ અભિધાસ્યે॥

પૌષે સમાર્ગશીર્ષે સન્ધ્યારાગો +અમ્બુદાઃ સપરિવેષાઃ।
નાત્યર્થં મૃગશીર્ષે શીતં પૌષે +અતિહિમપાતઃ॥

માઘે પ્રબલો વાયુસ્ તુષારકલુષદ્યુતી રવિશશાઙ્કૌ।
અતિશીતં સઘનસ્ય ચ ભાનોર્ અસ્તોદયૌ ધન્યૌ॥

ફાલ્ગુનમાસે રૂક્ષશ્ ચણ્ડઃ પવનો +અભ્ર^સમ્પ્લવાઃ સ્નિગ્ધાઃ।
પરિવેષાશ્ ચાસકલાઃ કપિલસ્ તામ્રો રવિશ્ ચ શુભઃ॥

પવન^ઘન^વૃષ્ટિ^યુક્તાશ્ ચૈત્રે ગર્ભાઃ શુભાઃ સપરિવેષાઃ।
ઘનપવનસલિલવિદ્યુત્સ્તનિતૈશ્ ચ હિતાય વૈશાખે॥

મુક્તા^રજત^નિકાશાસ્^તમાલ^નીલોત્પલ^અઞ્જન^આભાસઃ।
જલચરસત્ત્વાકારા ગ્રભેષુ ઘનાઃ પ્રભૂતજલાઃ॥

તીવ્રદિવાકરકિરણાભિતાપિતા મન્દમારુતા જલદાઃ।
રુષિતા ઇવ ધારાભિર્ વિસૃજન્ત્ય્ અમ્ભઃ પ્રસવકાલે॥

ગર્ભ^ઉપઘાત^લિઙ્ગાન્ય્ ઉલ્કા^અશનિ^પાંશુપાત^દિગ્દાહઃ।
ક્ષિતિકમ્પ^ખપુર^કીલક^કેતુ^ગ્રહ^યુદ્ધ^નિર્ઘાતાઃ॥

રુધિર^આદિ^વૃષ્ટિ^વૈકૃત^પરિઘ^ઇન્દ્રધનૂંષિ દર્શનં રાહોઃ।
ઇત્ય્ ઉત્પાતૈર્ એતૈસ્ ત્રિવિધૈશ્ ચાન્યૈર્ હતો ગર્ભઃ॥

સ્વર્તુ^સ્વભાવ^જનિતૈઃ સામાન્યૈર્ યૈશ્ ચ લક્ષણૈર્ વૃદ્ધિઃ।
ગર્ભાણામ્ વિપરીતૈસ્ તૈર્ એવ વિપર્યયો ભવતિ॥

ભદ્રપદા^દ્વય^વિશ્વામ્બુ*દેવ[ક્.દૈવ]પૈતામહેષ્વ્ અથ ઋક્ષેષુ।
સર્વેષ્વ્ ઋતુષુ વિવૃદ્ધો ગર્ભો બહુતોયદો ભવતિ॥

શતભિષગ્^આશ્લેષા^આર્દ્રા^સ્વાતિ^મઘા^સંયુતઃ શુભો ગર્ભઃ।
પુષ્ણાતિ બહૂન્ દિવસાન્ હન્ત્ય્ ઉત્પાતૈર્ હતસ્ ત્રિવિધૈઃ॥

મૃગમાસ^આદિષ્વ્ અષ્ટૌ ષટ્ ષોડશ વિંશતિશ્ ચતુર્યુક્તા।
વિંશતિર્ અથ દિવસ^ત્રયમ્ એકતમ^ઋક્ષેણ પઞ્ચભ્યઃ॥
21.31અબ્[ક્.21.35અબ્]। પઞ્ચ^નિમિત્તૈઃ શત^યોજનં તદ્^અર્ધ^અર્ધમ્ એકહાન્યા +અતઃ।
21.31ચ્દ્[ક્.21.35ચ્દ્]। વર્ષતિ *પઞ્ચનિમિત્તાદ્[ક્.પઞ્ચસમન્તાદ્] રૂપેણ^એકેન યો ગર્ભઃ॥
21.32અબ્[ક્.21.36અબ્]। દ્રોણઃ પઞ્ચનિમિત્તે ગર્ભે ત્રીણ્ય્ આઢકાનિ પવનેન।
21.32ચ્દ્[ક્.21.36ચ્દ્]। ષડ્ વિદ્યુતા નવાભ્રૈઃ સ્તનિતેન દ્વાદશ પ્રસવે॥

ક્રૂર^ગ્રહ^સંયુક્તે કરકા^અશનિ^મત્સ્ય^વર્ષદા ગર્ભાઃ।
શશિનિ રવૌ વા શુભસંયુત^ઈક્ષિતે ભૂરિવૃષ્ટિકરાઃ॥

ગ્રભસમયે +અતિવૃષ્ટિર્ ગર્ભ^અભાવાય નિર્નિમિત્ત^કૃતા।
દ્રોણાષ્ટાંશે +અભ્યધિકે વૃષ્ટે ગર્ભઃ સ્રુતો ભવતિ॥

ગર્ભઃ પુષ્ટઃ પ્રસવે ગ્રહ^ઉપઘાત^આદિભિર્ યદિ ન વૃષ્ટઃ।
આત્મીય^ગર્ભ^સમયે કરકા^મિશ્રં દદાત્ય્ અમ્ભઃ॥

કાઠિન્યં યાતિ યથા ચિર^કાલ^ધૃતં પયઃ પયસ્વિન્યાઃ।
કાલ^અતીતં તદ્વત્ સલિલં કાઠિન્યમ્ ઉપયાતિ॥

પવન^સલિલ^વિદ્યુદ્^ગર્જિતા^અભ્ર^અન્વિતો યઃ
સ ભવતિ બહુતોયઃ પઞ્ચ^રૂપ^અભ્યુપેતઃ।
વિસૃજતિ યદિ તોયં ગર્ભકાલે +અતિભૂરિ
પ્રસવ^સમયમ્ ઇત્વા શીકર^અમ્ભઃ કરોતિ॥
22 ગર્ભધારણાધ્યાયઃ