બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.67

અથા સપ્તષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
નારાયણ ઉવાચ
વિરહવ્યાકુલાં દૃષ્ટ્વા મામિનીં કામમોહનઃ ।
કૃત્વા વક્ષસિ તાં કૃષ્ણો યયૌ ક્રીડાસરોવરમ્

રાજરાજેશ્વરી રાધા કૃષ્ણવક્ષસિ રાજતે ।
સૌદામિનીવ જલદે નદીને ગગને મુને

રેમે સ રમયા સાર્ધં કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ ।
દ્વયોર્દ્વયોર્યથા સ્વર્ણંમણ્યોર્મારકતો મણિઃ

રત્નનિર્માણપર્યઙ્કે રત્નેન્દ્રસારનિર્મિતે ।
નત્નપ્રદીપે જ્વલતિ રત્નભૂષણભૂષિતઃ

રત્નભૂષાભૂષિતયા રાસરત્નશ્ચ કૌતુકાત્ ।
રસરત્નાકરે રમ્યે નિમગ્નો રસિકેશ્વરઃ

રાસે રાસેશ્વરી રાધા રામેશ્વરમુવાચ સા ।
સુરતૌ વિરતૌ સત્યાં વિરતે ન મનોરથે

રાધિકોવાચ
પ્રફુલ્લાઽહં ત્વયા નાથ મૃતા મ્લાના ચ ત્વાં વિના ।
યથા મહૌષધિગણઃ પ્રભાતે ભાતિ ભાસ્કરે

નક્તં દીપશિખેવાહં ત્વયા સાર્ધં ત્વયા વિના ।
દિને દિને યથા ક્ષીણા કૃષ્ણપક્ષે વિધોઃ કલા

તવ વક્ષસિ મે દીપ્તિઃ પૂર્ણંચન્દ્રપ્રભાસમા ।
સદ્યો મૃતા ત્વયા ત્યક્તા કુહ્વાં ચન્દ્રકલા યથા

જ્વલદગ્નિશિખેવાહં ઘૃતાહુત્યા ત્વયા સહ ।
ત્વયા વિનાઽહં નિર્વાણા શિશિરે પદ્મિની યથા

ચિન્તાજ્વરજરાગ્રસ્તા મત્તસ્ત્વયિ ગતેઽપ્યહમ્ ।
અસ્તંગતે રવૌ ચન્દ્રે ધ્વાન્દગ્રસ્તા ધરા યથા

ભ્રષ્ટો વેષસ્ત્વાં વિના મે રુપયૌવનચેતનમ્ ।
તારાવલી પરિભ્રષ્ટા સૂર્યસૂતોદયે યથા

ત્વમેવાઽઽત્મા ચ સર્વેષાં મમ નાથો વિશેષતઃ ।
તનુર્યથાઽઽત્મના ત્યક્તા તથાઽહં ચ ત્વયા વિના

પઞ્ચપ્રાણાત્મકસ્ત્વં મે મૃતાઽહં ચ ત્વયા વિના ।
દૃષ્ટેશ્ચ ગોલકૌ જદ્વદ્દૃષ્ટિઃ પુત્તલિકાં વિના

સ્થલં યથા ચિત્રયુક્તં ત્વયા સાર્ધમહં તથા ।
અસંસ્કૃતા ત્વયા હીના તૃણાચ્છન્ના યથા મહી

ત્વયા સાર્ધમહં કૃષ્ણ ચિત્રયુક્તેવ મૃન્મયી ।
ત્વાં વિના જલધૌતાઽહં વિરૂપા મૃન્મયીવ ચ

ગોપાઙ્ગનાનાં શોભા ચ ત્વયા રાસેશ્વરેણ ચ ।
હારે સ્વર્ણવિકારે ચ શ્વેતેન મણિના સહ

વ્રજરાજ ત્વયા સાર્ધ રાજન્તે રાજરાજયઃ ।
યથા ચન્દ્રેણ નભસિ તારારાજિર્વિરાજતે

ત્વયા શોભા યશોદાયા નન્દસ્ય નન્દનન્દન ।
યથા શાખાફલસ્કન્ધૈસ્તરુરાજિર્વિરાજતે

ત્વયા કાર્ધ ગોકુલેશ સોભા ગોકુલવાસિનામ્ ।
યથા સર્વા લોકરાજી રાજેન્દ્રેણ વિરાજતે

રામસ્યાપિ ચ રાસેશ ત્વયા શોભા મનોહરા ।
રાજતે દેવરાજેન યથા સ્વર્ગેઽમરાવતી

વૃન્દાવનસ્ય વૃક્ષાણાં ત્વં ચ શોભા પતિર્ગતિઃ ।
અન્યોષાં ચ વનાનાં ચ બલવાન્કેસરી યથા

ત્વયા વિના યશોદા ય નિમગ્ના શોકસાગરે ।
અપ્રાપ્ય વત્સં મુરભિઃ ક્રોશન્તી વ્યાકુલા યથા

આન્દોલયન્તિ નન્દસ્ય પ્રાણા દગ્ધં ચ માનસમ્ ।
ત્વયા વિના તપ્તપાત્રે યથા ધાન્યસમૂહકઃ

ઇત્યુક્ત્વા પરમપ્રેમ્ણા સા પતન્તી હરેઃ પદે ।
પુનરાધ્યાત્મિકેનૈવ બોધયામાસ તાં વિભુઃ

આધ્યાત્મિકો મહાયોગી મોહસંછેદકારણમ્ ।
યથા પર્શુશ્ચ વૃક્ષાણાં તીક્ષ્ણધારશ્ચ નારદ

નારદ ઉવાચ
આધ્યાત્મિકં મહાયોગં વદ વેદવિદાં વર ।
શોકચ્છેદં ચ લોકાનાં શ્રોતું કૌતુહલં મમ

નારાયણ ઉવાચ
આધ્યાત્મિકો મહાયોગો ન જ્ઞાતો યોગિનામવિ ।
સ ચ નાનાપ્રકારશ્ચ સર્વં વેત્તિ હરિઃ સ્વયમ્

કિંચિદાધ્યાત્મિકં ચૈવ ગોનોકે રાધિકેશ્વરઃ ।
સુપ્રીતઃ કથાયામાસ ત્રિપુરારિં યથા મુને

સહસ્રેન્દ્રનિપાતાન્તં તપઃ કુર્વન્તમીશ્વરમ્ ।
શ્રેષ્ઠં જ્યેષ્ઠં વૈષ્ણવાનાં વરિષ્ઠં ચ તપસ્વિનામ્

પુષ્કરે દુષ્કરં તપ્ત્વા પાદ્મે પાદ્મં ચ પદ્મજઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં સાદરં કૃષ્ણ ઉવાચ કિંચિદેવતમ્

શતેન્દ્રપાતપર્યન્તં કઠોરેણ કૃશોદરમ્ ।
નિશ્ચેષ્ટમસ્થિસારં ચ કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ

સિંહક્ષેત્રે પુરા ધર્મં મત્તાતં ધર્મિણાં વરમ્ ।
ચતુર્દશેન્દ્રાવચ્છિન્નં તપસ્તપ્ત્વા કૃશોદરમ્

પપાઠાઽઽયાત્મિકં કિંચિત્કૃપયા ચ કૃપાનિધિઃ ।
કિચિચ્છતેન્દ્રાવચ્છિન્નં માં તપન્તમુવાચ સઃ

કિંચિત્સનત્કુમારં ચ તપન્તં સુચિરં પરમ્ ।
સુતપન્તમનન્તં ચ કિંચિચ્ચોવાચ નારદ

ચિરં તપન્તં કપિલં હિમશૈલે તપસ્વિનમ્ ।
પુષ્કરે ભાસ્કરે કિંચિત્તપન્તં દુષ્કરં તપઃ

ઉવાચ કિંચિત્પ્રહ્લાદં કિંચિદ્દુર્વાસસં ભૃગુમ્ ।
એવં નિગૂઢં ભક્તં ચ કૃપ્યા ભક્તવત્સલઃ

ક્રીડાકનોવરે રમ્યે યદુવાચ કૃપાનિધિઃ ।
શોકાર્તાં રાધિકાં તચ્ચ કથાયામિ નિશામય

વિરસં રસિકાં દૃષ્ટ્વા વાસયિત્વા ચ વક્ષસિ ।
ઉવાચાઽઽધ્યાત્મિકં કિંચિદ્યોગિનીં યોગિનાં ગુરુઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
જાતિસ્મરે સ્મરાઽઽત્માનં કથં વિસ્મરસિ પ્રિયે ।
સર્વં ગોલોકવૃત્તાન્તં સુદામ્નઃ શાપમેવ ચ

શાપાત્કિંચિદ્દિનં દીને ત્વદ્વિચ્છેદો મયા સહ ।
ભવિષ્યતિ મહાભાગે મેલનં પુનરાવયોઃ

પુનરેવ ગમિષ્યામિ ગોલોકં તં નિજાલયમ્ ।
ગત્વા ગોપાઙ્ગનાભિશ્ચ ગોપૈર્ગોલોકવાસિભિઃ

અધુનાઽઽધ્યાત્મિકં કિંચિત્તવાં વદામિ નિશામય ।
શોકધ્નં હર્ષદં સારં સુખદં માનસસ્ય ચ

અહં સર્વાન્તરાત્મા ચ નિર્લિપ્તઃ સર્વકર્મસુ ।
વિદ્યમાનશ્ચ સર્વેષુ સર્વત્રાદૃષ્ટ એવ ચ

વાયુશ્ચરતિ સર્વત્ર યથૈવ સર્વવસ્તુષુ ।
ન ચ લિપ્તસ્તથૈવાહં સાક્ષી ચ સર્વકર્મણામ્

જીવો મત્પ્રતિબિમ્બશ્ચ સર્વત્ર સર્વજીવિષુ ।
ભોક્તા શુભાશુભાનાં ચ કર્તા ચ કર્મણાં સદા

યથા ચલઘટેષ્વેવ મણ્ડલં ચન્દ્રમુર્યયોઃ ।
ભગ્નેષુ તેષુ સંશ્લિષ્ટસ્તયોરેવ તથા મયિ

જીવઃ શ્લિષ્ટસ્તથા કાલે મૃતેષુ જીવિષુ પ્રિયે ।
આવાં ચ વિદ્યમાનૌ ચ સતતં સર્વજન્તુષુ

આધારશ્ચાહમાધેયં કાર્ય ચ કારણં વિના ।
અયે સર્વાણિ દ્રવ્યાણિ નશ્વરાણિ ચ સુન્દરિ

આવિર્ભાવાધિકાઃ કુત્ર કુત્રચિન્ન્યૂનમેવ ચ ।
મમાંશાઃ કેઽપિ દેવાશ્ચ કેચિદ્દેવાઃકલાસ્તથા

કેચિત્કલાઃ કલાંશાંશાસ્તદંશાંશાશ્ચ કેચન ।
મદંશા પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા સાચ મૂર્ત્યાચ પઞ્ચધા

સરસ્વતી ચ કમલા દુર્ગા ત્વં ચાપિ વેદસૂઃ ।
સર્વે દેવાઃ પ્રાકૃતિકા યાવન્તો મૂર્તિધારિણઃ

અહમાત્મા નિત્યદેહી ભક્તધ્યાનાનુરોધતઃ ।
યે યે પ્રકૃતિકા રાધે તે નષ્ટાઃ પ્રાકૃતે લયે

અહમેવાઽઽસમેવાગ્રે પશ્ચાદપ્યહમેવ ચ ।
યથાઽહં ચ તથા ત્વં ચ યથા ધાવલ્યદુગ્ધયોઃ

ભેદઃ કદાઽપિ ન ભવેન્નિશ્ચિતં ચ તથાઽઽવયોઃ ।
અહં મહાન્વિરાટ્ સુષટૌ વિશ્વાનિ યસ્ય લોમસુ

અંશસ્ત્વં તત્ર મહતી સ્વાંશેન તસ્ય કામિની ।
આહં ક્ષુદ્રવિરાટ્ સૃષ્ટૌ વિશ્વં યન્નાભિપદ્મતઃ

અયં વિષ્ણોર્લોમકૂપે વાસો મે ચાંશતઃ સતિ ।
તસ્ય સ્ત્રી ત્વં ચ બૃહતી સ્વાશને સુભગા તથા

તસ્ય વિશ્વે ચ પ્રત્યેકં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવા અંશાશ્ચાન્યે ચાપિ ચ મત્કલાઃ

મત્કલાંશાંશકલયા સર્વે દેવિ ચરાચરાઃ ।
વૈકુણ્ઠે ત્વં મહાલક્ષ્મીરહં તત્ર ચતુર્ભુજઃ

સ ચ વિશ્વાદ્બહિશ્ચોર્ધ્વં યથા ગોલોક એવ ચ ।
સરસ્વતી ત્વં સત્યે ચ સાવિત્રી બ્રહ્મણઃ પ્રિયાઃ

શિવલોકે શિવા ત્વ્રં ચ મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ।
વિનાશ્ય દુર્ગં દુર્ગા ચ સર્વદુર્ગતિનાશિની

સ એવ દક્ષકન્યા ચ સા એવ શૈલકન્યકા ।
કૈલાસે પાર્વતી તેન સૌભાગ્યા શિવવક્ષસિ

સ્વાંશેન ત્વં સિન્ધુકન્યા ક્ષીરોદે વિષ્ણુવક્ષસિ ।
અહં સ્વાશેન સૃષ્ટૌ ચ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

ત્વં ચ લક્ષ્મી શિવા ધાત્રી સાવિત્રી ચ પૃથક્પૃથક્ ।
ગોલોકે ચ સ્વયં રાધા રાસે રાસેશ્વરી સદા

વૃન્દા દૃન્દાવને રમ્યે વિરજા વિરજાતટે ।
સા ત્વં સુદામશાપેન ભારતં પુણ્યમાગતા

પૂતં કર્તું ભારતં ચ વૃન્દારણ્યં ચ સુન્દરિ ।
ત્વત્કલાંશાંશકલયા વિશ્વેષુ સર્વયોષિતઃ

યાયોષિત્સા ચ ભવતી યઃ પુમાન્સોઽહમેવ ચ ।
અહં ચ કલયા વહ્નિસ્ત્વં સ્વાહા દાહિકા પ્રિયા

ત્વયા સહ સમર્થોઽહં નાલં દગ્ધું ચ ત્વાં વિના ।
અહં દીપ્તિમતાં સૂર્યઃ કલયા ત્વં પ્રભાકરી

સંજ્ઞા ત્વં ચ ત્વયા ભામિ ત્વાં વિનાઽહં ન દીપ્તિમાન્ ।
અહં ચ કલયા ચન્દ્રસ્ત્વં ચ શોભા ચ રોહિણી

મનોહરસ્ત્વયા સાર્ધં ત્વાં ન ચ સુન્દરઃ ।
અહમિન્દ્રશ્ચ કલયા સ્વર્ગલક્ષ્મીશ્ચ ત્વં શચી

ત્વયા સાર્ધં દેવરાજો હતશ્રીશ્ચ ત્વયા વિના ।
અહંધર્મશ્ચ કલયા ત્વં ચ મૂર્તિશ્ચ ધર્મિણી

નાહં શક્તો ધર્મકૃત્યો ત્વાં ચ ધર્મક્રિયાં વિના ।
અહં યજ્ઞશ્ચ કલયા ત્વં ચ સ્વાંશેન દક્ષિણા

ત્વયા સાર્ધં ચ ફલદોઽપ્યકમર્થસ્ત્વયા વિના ।
કલયા પિદૃલોકોઽહં સ્વાંશેન ત્વં સ્વધા સતી

ત્વયાઽલં કવ્યદાને ચ સદા નાલં ત્વયા વિના ।
અહં પુમાંસ્ત્વં પ્રકૃતિર્ન સ્રષ્ટાઽહં ત્વયા વિના

ત્વં ચ સંવત્સ્વરૂપાઽહમીશ્વરશ્ચ ત્વયા સહ ।
લક્ષ્મીયુક્તસ્ત્વયા લક્ષ્મયા નિઃ શ્રીકશ્ચ ત્વયા દિના

યથા નાલં કુલાલશ્ચ ઘટં કર્તું મૃદા વિના ।
અહં શેષશ્ચ કલયા સ્વાંશેન ત્વં વસુંધરા

ત્વાં સસ્યરત્નાધારાં ચ બિભર્મિ મૂર્ધ્નિ સુન્દરિ ।
ત્વં ચ કાન્તિશ્ચ શાન્તિશ્ચ ભૂતિર્મૂર્તિમતી સતી

તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષમા લજ્જા ક્ષુધા તૃષ્ણા પરા દયા ।
નિદ્રા શ્રદ્ધા ચ તન્દ્રા ચ મૂર્ચ્છા ચ સંનતિઃ ક્રિયા

મૂર્તિરૂપા ભક્તિરૂપા દેહિનાં દેહરૂપિણી ।
મમાઽઽધારા સદા ત્વં ચ તવાઽત્માઽહં પરસ્પરમ્

યથા ત્વં ચ તથાઽહં ચ સમૌ પ્રકૃતિપૂરુષૌ ।
ન હિ સૃષ્ટિર્ભવેદ્દેવિ દ્વયોરેકતરં વિના

ઇત્યુક્ત્વા પરમાત્મા ચ રાધાં પ્રાણાધિકાં પ્રિયામ્ ।
કૃત્વા વક્ષસિ સુપ્રીતો બોધયામાસ નારદ

સ ચ કીડાનિયુક્તશ્ચ બભૂવ રત્નમન્દિરે ।
તથા ચ રાધાયા સાર્ધં કામુક્યા સહ કામુકઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ આધ્યત્મિક-
યોગકથનં નામ સપ્તષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ