બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.107

અથ સપ્તાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
નારાયણ ઉવાચ
અથ કોપપીતશ્ચ બલદેવો મહાબલઃ ।
હલેન રુક્મિયાનં ચ બભઞ્જ મુનિપુંગવ

ઘોટકાન્સારથિં ચૈવ નિહત્ય જગતીપતિઃ ।
ભુમિષ્ઠં ચાપિ પાપિષ્ઠં રુક્મિં હન્તું જગામ સઃ

રુક્મી ચ શરજાલેન વારયામાસ લીલયા ।
નાગાસ્ત્રં યોજયામાસ બદ્ધું હલિનમીશ્વરમ્

નાગાસ્ત્રં ગારુડેનૈવ સંજહાર હલી સ્વયમ્ ।
જગ્રાહ કોપાદ્રુક્મી ચ પરં પાશુપતં મુને

અવ્યર્થં વૈરિમર્દ ચ શતસૂર્યસમપ્રભમ્ ।
અભિતો હલિના રુક્મી જૃમ્ભણાસ્ત્રેણ જૃમ્ભિતઃ

ભૂમિષ્ઠઃ સ્થાણુમદ્રુક્મી નિદ્રાસ્ત્રેણૈવ નિદ્રિતઃ ।
શાલ્વસ્તં નિદ્રિતં દૃષ્ટ્વા શતબાણાન્મુમોચ તમ્

શૈલવૃષ્ટિં શિલાવૃષ્ટિં જલવૃષ્ટિં ચકાર સઃ ।
જ્વલદઙ્ગારવૃષ્ટિં ચ શરવૃષ્ટિં ચકાર હ

બલાચ્ચાસ્ત્રેણ સર્વાણિ વારયામાસ લાઙ્ગલી ।
હલેન તદ્રથં ચૂર્ણ ચકાર રણમધ્યતઃ

ઘોટકાન્સારથિં ચૈવ જઘાન ચૈવ લીલયા ।
કોપાદ્બલેન તં હન્તું વાગ્બભૂવાશરીરિણી

ત્યજ શાલ્વં કૃષ્ણવધ્યં તવ કિં પૌરુષં રણે ।
યસ્ય મૂર્ધ્નિ ચ બ્રહ્માણ્ડં શૂર્પે ચ સર્ષપે યથા

તચ્છ્રુત્વા બલદેવશ્ચ હલેન તસ્ય મસ્તકમ્ ।
ચકાર ચૂર્ણ વ્યથિતઃ પપાત રણમૂર્ધનિ

શાલ્વસ્ય પતનં દૃષ્ટ્વા શિશુપાલો મહાબલી ।
ચકાર શરવૃષ્ટિં ચ જલવૃષ્ટિં યથા ભુવિ

હલી તસ્ય રથં ચૂર્ણ ચકાર લાઙ્ગલેન ચ ।
અર્ધચન્દ્રેણ તદ્વાણાન્વારયામાસ લીલયા

તં હન્તું શંકરઃ સાક્ષાન્નિષેધં ચ ચકાર તમ્ ।
કૃષ્ણવધ્યં ત્યજ બલ પાર્ષદપ્રવરં હરઃ

દન્તવક્ત્રસ્ય દન્તં ચ બભઞ્જ સ હલેન ચ ।
સુપ્રવૃત્તસ્ય યુદ્ધેન તે સર્વે જહસુશ્ચ તમ્

બલસ્ય વિક્રમં દૃષ્ટ્વા સર્વે વીરાઃ પલાયિતાઃ ।
ચક્રુઃ પ્રવેશનં સર્વે કુણ્ડિનં વરયાત્રિકાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર શતાનન્દો મહામુનિઃ ।
કોટિભિર્મુનિભિઃ સાર્ધમાજગામ હરેઃ પુરઃ

પુરં પ્રવેશયામાસ શતદ્વારં ચ દુર્ગમમ્ ।
અગમ્યં ચાપિ શત્રૂણાં મિત્રાણા ચ સુખપ્રદમ્

દેવકન્યા નાગકન્યા રાજકન્યાસ્તથૈવ ચ ।
મુનિકન્યા વરં દ્રષ્ટું સસ્મિતાશ્ચ સમાયયુઃ

દદૃશુર્યોષિતઃ સર્વા નિમેષરહિતેન ચ ।
પ્રસન્નં કારયામાસ સસ્મિતશ્ચન્દ્રશેખરઃ

રત્નેન્દ્રસારનિર્માણરથસ્થં પરમેશ્વરમ્ ।
સર્વેષાં પરમાત્માનં ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહમ્

નવીનજલદશ્યામં શોભિતં પીતવાસસા ।
યન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગં વનમાલાવિભૂષિતમ્

રત્નકેયૂરવલયરત્નમાલાકુલોજ્જ્વલમ્ ।
રત્નકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાચિતમ્

રત્નેન્દ્રસારનિર્માણક્વણન્મઞ્જીરરઞ્જિતમ્ ।
સસ્મિતં મુરલીહસ્તં પશ્યન્તં રત્નદર્પણમ્

સપ્તભિઃ પાર્ષદૈર્ગોપૈઃ સેવિતં શ્વેતચામરૈઃ ।
નવયૌવનસંપન્નં શરત્કમલલોચનમ્

શરત્પૂર્ણેન્દુતુલ્યાસ્યં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્ ।
કોટિકન્દર્પસૌન્દર્યં સત્યં નિત્યં સનાતનમ્

તીર્થપૂતં કીર્તિપૂતં બ્રહ્મેશશેષવન્દિતમ્ ।
પરમ્હ્નાદકં રૂપં કૌટિચન્દ્રસમપ્રભમ્

ધ્યાનાસાધ્યં દુરારાધ્યં પરમં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
દૂર્વયા પટ્ટસૂત્રં ચ રત્નેન્દ્રસારદર્પણમ્

દધાનં કર્તૃકાસાર્ધ કદલ્યાઃ સ્ફુટમઞ્જરીમ્ ।
ચૂડાં ત્રિવિક્રમાકારાં માલતીમાલ્યભૂષિતમ્

પુષ્પં નારીપ્રદત્તં ચ મુકુટં મસ્તકોજજ્વવલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વરં યુવત્યશ્ચ મૂર્ચ્છા સંપ્રાપુરીશ્વરમ્

રુક્મિણીજીવનં ધન્યં શ્લાધ્યમિત્યૂચુરીપ્સિતમ્ ।
જામાતરં સા દદર્શ રાજ્ઞી ભીષ્મકકામિની

નિમેષરહિતા તુષ્ટા પ્રસન્નવદનેક્ષણા ।
રાજા પ્રસન્નવદનઃ સામાત્યઃ સપુરોહિતઃ

સમાગત્ય સુરાન્વિપ્રાન્ભૂપાંશ્ચ પ્રણનામ સઃ ।
દદૌ યોગ્યાશ્રમં તેભ્યો ભક્ષ્યપૂર્ણ સુધોપમમ્

દિવાનિશં ચાપ્યુવાચ દીયતાં દીયતામિતિ ।
સુખં નિનાય રજનીં દેવૈશ્ચ બાન્ધવૈઃ સહ

વસુદેવઃ પ્રભાતે ચ પ્રાતઃકૃત્યં ચકાર સઃ ।
સ્નાત્વા સંધ્યાદિકં કૃત્વા ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી

ચકાર વેદમન્ત્રેણ શુભાધિવાસનં હરેઃ ।
સંપૂજ્ય માતૃકાઃ સર્વાઃ સાક્ષાચ્ચ સર્વદેવતાઃ

પ્રદાય વસુધારાં ચ વૃદ્ધિશ્રાદ્ધાદિકં તથા ।
પ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ દેવાંશ્ચ બાન્ધવાંસ્તથા

વાદ્યં ચ વાદયામાસ કારયામાસ મઙ્ગલમ્ ।
સુવેષં કારયામાસ વરસ્યાપિ પ્રશંસિતમ્

સજ્જં ચ કારયામાસ નરયાનં સુશોભનમ્ ।
એવં રાજા ભીષ્મકશ્ચ વિવાહાર્હં ચ મઙ્ગલમ્

પુરોહિતૈર્વેદમન્ત્રૈઃ સર્વ કર્મ ચકાર સઃ ।
મણિરત્નં ધનં ચાપિ મુક્તામાણિક્યહીરકમ્

ભક્ષ્યદ્રવ્યં ચ વસ્ત્રં ચાપ્યુપહારમનુત્તમમ્ ।
ભટ્ટેમ્યો બ્રાહ્મણેભ્યોઽપિ ભિક્ષુકેભ્યો દદૌ મુદા

વાદ્યં ચ વાદયામાસ કારયામાસ મઙ્ગલમ્ ।
સુવેષં કારયામાસ રુક્મિણ્યાશ્ચ મનોહરમ્

રાજ્ઞીભિર્મુનિપત્નીભિર્વિધાનં ચ યથોચિતમ્ ।
તતઃ શુભે ક્ષણે પ્રાપ્તે માહેન્દ્રે પરમોદયે

વિવાહોચિતલગ્ને ચ લગ્નાધિપતિસંયુતે ।
સદ્ગ્રહેક્ષણશુદ્ધે ચાપ્યસતાં દૃષ્ટિવર્જિતે

શુભક્ષણે સુભર્ક્ષે ચ વિશુદ્ધે ચન્દ્રતારયોઃ ।
વેધદોષાદિરહિતે શલાકાદિવિવર્જિતે

દંપત્યોઃ શર્મયોગ્યે ચ પરિણામસુખપ્રદે ।
એવંભૂતે ચ સમયે ભીષ્મકપ્રાઙ્ગણં હરિઃ

આજગામ સુરૈઃ સાર્ધ સુનિવિપ્રપુરોહિતૈઃ ।
જ્ઞાતિભિર્બાન્ધવૈઃ સાર્ધં પિત્રા માત્રાનૃપૈસ્તથા

ગોપાલકૈઃ પાર્ષદૈશ્ચ વયસ્યૈશ્ચ મનોહરૈઃ ।
ભટ્ટૈશ્ચ ગણકૈર્જ્યોતિઃ શાસ્ત્રજ્ઞાનવિશારદૈઃ

વાદ્યૈર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ નર્તકૈર્ગાયનૈસ્તથા ।
નાનાશિલ્પકરૈશ્ચૈવ માલાકારૈસ્તથાઽપરૈઃ

વિદ્યાધર્યપ્સરોભિશ્ચ કિન્નરીભિશ્ચ સત્વરમ્ ।
સ્થલં ચ દદુશુર્દેવા મુનયશ્ચ નૃપેશ્વરાઃ

સર્વે સમાગતા યે ચ વિવાહદર્શનોત્સુકાઃ ।
રમ્ભાસ્તમ્ભસહસ્રૈશ્ચ પટ્ટસૂત્રપરિષ્કૃતૈઃ

ચમ્બકાનાં ચન્દનાનાં રસાલાનાં ચ પલ્લવૈઃ ।
માલ્યૈર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ પીતરક્તસિતાન્વિતૈઃ

પરિતો મઙ્ગલઘટૈઃ ફલપલ્લવસંયુતૈઃ ।
કસ્તૂરીચન્દનાક્તૈશ્ચ કુઙ્કુમેન વિરાજિતૈઃ

પર્ણૈર્લાજૈઃ ફલૈઃ પુષ્પૈર્દૂર્વાભિરુપશોભિતૈઃ ।
મુનિભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચૈવ રાજેન્દ્રૈરપિ વેષ્ટિતમ્

રત્નેન્દ્રસારનિર્માણવેદીયુક્તં મનોહરમ્ ।
ચર્ચિતં ચન્દનસ્નિગ્ધૈઃ કસ્તૂરીકુઙ્કુમાન્વિતૈઃ

સુગન્ધિશીતમન્દૈશ્ચ પવનૈઃ સુરભીકૃતમ્ ।
રત્નાનાં ચ સહસ્રૈશ્ચ જ્વલિતં જ્વલદીપ્તકૈઃ

નાનાપ્રકારધૂપૈશ્ચ ગન્ધદ્રવ્યૈઃ સુવાસતમ્ ।
ચિત્રૈર્વિચિત્રૈર્વિવિધૈઃ શિલ્પિનાંપુણ્યકારિણામ્

પરિતઃ પરિતશ્ચૈવ શોભનાર્હૈઃ સુશોભનૈઃ ।
ગન્ધર્વાણાં ચ સંગીતૈમધુરંર્મધુરીકૃતમ્

વિદ્યાધરીણાંનૃત્યૈશ્ચ નર્તકીનાં ચ શિલ્પિનામ્ ।
તત્ર નિશ્ચેષ્ટચિત્રૈશ્ચ જનરાજિવિરાજિતમ્

ગુપ્તદ્વારૈર્ગવાક્ષૈશ્ચ યુવતીભિશ્ચ વીક્ષિતમ્ ।
મઙ્ગલેન ઘટેનૈવ વિધુષા ચ પુરોધસા

કુશહસ્તેન ભૂપેન દાનેન દાનવસ્તુના ।
દૃષ્ટ્વા ચ પ્રાઙ્ગણં રાજ્ઞો દેવા બ્રહ્માદયસ્તથા

અવરુહ્ય રથાત્તૂણં તિષ્ટન્તિ પ્રાઙ્ગણે મુદા ।
રાજેન્દ્રા દાનવેન્દ્રાશ્ચ સુનયઃ સનકાદયઃ

શ્રીકૃષ્ણશ્ચાપિ ભગવાન્પાર્ષદપ્રવરૈઃ સહ ।
તાન્દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય જવેન ભીષ્મકસ્તથા

મૂર્ઘ્ના વવન્દે દેવાશ્ચ મુનોન્દ્રાંશ્ચ નૃપાંસ્તથા ।
રત્નસિહાસનેષ્વેવ સુરમ્યેષુ પૃથવપૃથક્

ક્રમતો વાસયામાસ સંપૂજ્ય સાદરેણ ચ ।
રાજા તુષ્ટાવ ભક્ત્યા ચ તાન્સર્વાન્ભક્તિપૂર્વકમ્
વસુદેવં વાસુદેવં સાશ્રુનેત્રઃ પુટાઞ્જલિઃ

ભીષ્મક ઉવાચ
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્ ।
બભૂવ જન્મકોટીનાં કર્મમૂલનિકૃન્તનમ્

સ્વયં વિધાતા જગતાં પ્રદાતા સર્વસંપદામ્ ।
સ્વપ્રે યત્પાદપદ્મં ચ દ્રષ્ટું નૈવ ક્ષમઃ પ્રભો

તપસાં ફરદાતા ચ સંસ્રષ્ટા પ્રાઙ્ગણે મમ ।
સ્વાત્મારામેષુ પૂર્ણેષુ શુભપ્રશ્નમનીપ્સિતમ્

યોગીન્દ્રૈરપિ સિદ્ધેન્દ્રૈઃ સુરેન્દ્રૈશ્ચ મુનીન્દ્રકૈઃ ।
ધ્યાનાદૃષ્ટશ્ચ યો દેવઃ સ શિવઃ પ્રાઙ્ગણે મમ

કાલસ્ય કાલો ભગવાન્મૃત્યોર્મૃત્યુશ્ચ યઃ પ્રભુઃ ।
મૃત્યુંજયશ્ચ સર્વેશોનરાણાં દૃષ્ટિગોચરઃ

યસ્યમૂર્ધ્નાં સહસ્રેષુ મૂર્ધ્નિ વિશ્વં ચરાચરમ્ ।
નાસ્ત્યન્તઃ સર્વવેદેષુ સોઽયં ચ મમ પ્રાઙ્ગણે

સર્વકામપ્રણેયો હિ સર્વાગ્રે યસ્ય પૂજનમ્ ।
શ્રેષ્ઠો દેવગણાનાં ચ સ ગણેશો મમાઙ્ગણે

મુનીનાં વૈષ્ણવાનાં ચ પ્રવનો જ્ઞાનિનાં ગુરુઃ ।
સનત્કુમારો ભગવાન્પ્રત્યક્ષઃ પ્રાઙ્ગણે મમ

બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ પ્રપૌત્રાશ્ચાપિ વંશજાઃ ।
તે સર્વે મદગૃહેઽદ્યૈવ જ્વલન્તો બ્રહ્મતેજસા

અહો કલ્પાન્તપર્યન્તં તીર્થીભૂતો મમાઽઽશ્રમઃ ।
યેષાં પાદોદકૈસ્તીર્થ વિશુદ્ધં તદ્ગૃહે મમ

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ તાનિ તીર્થાનિ સાગરે ।
સાગરે યાનિ તીર્થાનિ વિપ્રપાદેષુ તાનિ ચ

વિપ્રપાદોદકક્લિન્ના યાવત્તિષ્ઠતિ મેદિની ।
તાવત્પુષ્કરપત્રેષુ પિબન્તિ પિતરો જલમ્

વિપ્રપાદોદકં ભુક્ત્વા દત્ત્વા વિપ્રાય દક્ષિણામ્ ।
સ્રાનાનાં સર્વતીર્થાનાં ફલમાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્

નિકૃન્તનં ચ વિપદાં વ્યાધિનિર્મુલકારણમ્ ।
સુખદં શુભદં સારં વિપ્રપાદોદકં નૃણામ્

ન ગઙ્ગાસદૃશં તીર્થ ન દેવો માધવાત્પરઃ ।
સનત્કુમારા દ્ભક્તો ન ન હિ કલ્પતરોસ્તરુઃ

ન પુષ્પં પારિજાતાચ્ચ ન વ્રતં હરિવાસરાત્ ।
પૂજને ન હિ પૂજ્યં ચ ન પત્રં તુલસીપરમ્

ન દેવી પ્રકૃતેશ્ચાપિ નાઽઽધારઃ પવનાત્પરઃ ।
ન હિ સ્થૂલો મહાવિષ્ણોર્ન સૂક્ષ્મં પરમાણુતઃ

ન બ્રાહ્મણાત્પરઃ પૂતો નાઽઽશ્રમશ્ચ ન તીર્યકમ્ ।
ન દેવો ન પરઃ કોઽપિ ચેત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં પ્રકૃતેશ્ચ પરઃ પ્રભુઃ ।
ધ્યાનાસાધ્યો દુરારાધ્યો યોગિનામપિ નિશ્ચિતમ્

નિર્ગુણશ્ચ નિરાકારો ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ ।
સ એવ ચક્ષુષો નૄણાં સાક્ષાદ્દેવશ્ચ મદ્ગૃહે

દેવૈર્બ્રહ્મેશશેષૈશ્ચ ધ્યાતં યત્પાદપઙ્કજમ્ ।
ધનેશેન ગણેશેન દિનેશેનાપિ દુર્લભમ્

ઇત્યુક્ત્વા ભીષ્મકઃ કૃષ્ણં સમાનીય સ્વયં પુરઃ ।
તુષ્ટાવ સામવેદોક્તસ્તોત્રેણ પરમેશ્વરમ્

ભીષ્મક ઉવાચ
સર્વાન્તરાત્મા સર્વેષાં સાક્ષી નિર્લિપ્ત એવ ચ ।
કર્મિણાં કર્મણામેવ કારણાનાં ચ કારણમ્

કેચિદ્વદન્તિ ત્વામેકં જ્યોતીરૂપં સનાતનમ્ ।
કેચિચ્ચ પરમાત્માનં જીવો યત્પ્રતિબિમ્બકઃ

કેચિત્પ્રાકૃતિકં જીવં સગૃણં ભ્રાન્તબુદ્ધયઃ ।
કેચિન્નિત્યશરીરં ચ બુદ્ધા (ધા) શ્ચ સૂક્ષ્મબુદ્ધયઃ

જ્યોતિરભ્યન્તરે નિત્યં દેહરૂપં સનાતનમ્ ।
કસ્માત્તેજઃ પ્રભવતિ સાકારમીશ્વરં વિના

એવં સ્તુત્વા સ ચાઽઽચાન્તઃ સ્મરન્વિષ્ણું ચ નારદ ।
પાદ્યં પદ્માર્ચિતે પાદપદ્મે ચાયં દદૌ મુદા

અર્ધ્યં ચ પ્રદદૌ તત્ર દૂર્વાપુષ્પજલાન્વિતમ્ ।
મધુપર્કં ચ સુરભિં સર્વાઙ્ગે ગન્ધયન્દનમ્

યત્પ્રદત્તં મહેન્દ્રેણ શુભકર્મણિ યૌતુકમ્ ।
પારિજાતસ્ય માલ્યં ચ જામાતુશ્ચ ગલે દદૌ

કુબેરેણ ચ યદત્તમમૂલ્યરત્નભૂષણમ્ ।
ચકાર વરણં તસ્ય સ રાજા ભક્તિપૂર્વકમ્

કહ્નિશુદ્ધાંશુકયુગં યદ્દત્તં વાહ્નિના પુરા ।
દદૌ તદેવ કૃષ્ણાય પરિપૂર્ણતમાય ચ

જ્વલિતં રત્નમુકુટં યદ્દત્તં વિશ્વકર્મણા ।
દદૌ તન્મસ્તકે રાજા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

ધૂપં રત્નપ્રદીપં ચ નૈવેદ્યં સુમનોહરમ્ ।
નાનાપ્રકારપુષ્પં ચ રત્નસિહાસનં દદૌ

સપ્તતીર્થોદકં ચૈવ પુનરાચમનીયકમ્ ।
તામ્બૂલં ચ વરં રમ્યં કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્

શય્યાં રતિકરી રમ્યાં પાનાર્થં વાસિતં જલમ્ ।
કૃત્વા ચ વરણં રાજા પરિહારં ચકારતમ્

કૃતાઞ્જલિપુટો રાજા તસ્મૈ પુષ્પાઞ્જલીં દદૌ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મઓ મહાઓ શ્રીકૃષ્ણજન્મખઓ ઉત્તઓ નારદનાઓ રુક્મિણ્યુદ્વાહે
સપ્તાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ