બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 4.4

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે ભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.1.1
સંપદ્યાવિર્ભાવઃ સ્વેન શબ્દાત્

પ્રાગભૂતસ્ય નિષ્પત્તૌ કર્તૃત્વં ન સતો યતઃ ।
ફલત્વેન પ્રસિદ્ધેશ્ચ મુક્તે રૂપાન્તરોદ્ભવઃ ।
અભૂતસ્ય ઘટાદેર્ભવનં નિષ્પત્તિર્ન પુનરત્યન્તસતો ઽસતો વા ।
ન જાતુ ગગનતત્કુસુમે નિષ્પદ્યેતે ।
સ્વરૂપાવસ્થાનં ચેદાત્મનો મુક્તિર્ન સા નિષ્પદ્યેત, તસ્ય ગગનવદત્યન્તસતઃ પ્રાગસત્ત્વાભાવાત્ ।
ન ચાસ્ય બન્ધાભાવો નિષ્પદ્યતે, તસ્ય તુચ્છસ્વભાવસ્ય કાર્યત્વેનાતુચ્છત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ફલત્વપ્રસિદ્ધેશ્ચ મોક્ષસ્યાકાર્યસ્ય ફલત્વાનવકલ્પનાદાગન્તુના રૂપેણ કેનચિદુત્પત્તૌ સ્વેનેતિ પ્રાપ્તમનૂદ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-સંભવત્યર્થવત્ત્વે હિ નાનર્થક્યમુપેયતે ।
બન્ધસ્ય સદસત્ત્વાભ્યાં રૂપમેકં વિશિષ્યતે ॥
અનધિગતાવબોધનં હિ પ્રમાણં શાબ્દમગત્યા કથઞ્ચિદનુવાદતયા વર્ણ્યતે ।
સકલસાંસારિકધર્માપેતં તુ પ્રસન્નમાત્મરૂપમપ્રસન્નાત્તસ્માદેવ રૂપાદ્વ્યાવૃત્તમનધિગતમવબોધયન્નાનુવાદો યુજ્યતે ।
ન ચાસ્ય નિષ્પત્ત્યસંભવઃ, સત ઇવ ઘટાદેઃ સાંવ્યવહારિકેણ પ્રમાણેન બન્ધવિગમસ્યાપિ નિષ્પત્તેર્લોકસિદ્ધત્વાત્ ।
વિચારાસહતયા ત્વસિદ્ધિરુભયત્રાપિ તુલ્યા ।
ન હ્યસદુત્પત્તુમર્હતીત્યસકૃદાવેદિતમ્ ।
અન્ધો ભવતીતિ સ્વપ્નાવસ્થા દર્શિતા બાહ્યેન્દ્રિયવ્યાપારાભાવાત્ ।
રોદિતીવ જાગ્રદવસ્થા દુઃખશોકાદ્યાત્મકત્વાત્ ।
વિનાશમેવાપીત ઇતિ સુષુપ્તિઃ ।
એવકારશ્ચેવાર્થે ઽનવધારણે ॥1 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.1.2
મુક્તઃ પ્રતિજ્ઞાનાત્

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.1.3
આત્મા પ્રકરણાત્

નનુ જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇતિ પૌર્વાપર્યશ્રવણાત્ સ્વરૂપનિષ્પત્તેરન્યા જ્યોતિરુપસંપત્તિઃ તથાચ ભૌતિકત્વે ઽપિ ન મોક્ષવ્યાઘાતઃ ।
ભવેદેતદેવં યદિ જ્યોતિરુપસંપદ્ય તત્ પરિત્યજેદિતિ શ્રૂયેત ।
તદધ્યાહારે ઽપિ તત્પ્રતિપાદનવૈયર્થ્યં તદપરિત્યાગે ચ જ્યોતિષૈવ સ્વેન રૂપેણેતિ ગમ્યતે ।
તસ્ય ચ ભૂતત્વે વિકારત્વાન્મરણધર્મકત્વપ્રસિદ્ધેરમુક્તિત્વમિતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યુચ્યતે-જ્યોતિષ્પદસ્ય મુખ્યત્વં ભૌતિકે યદ્યપિ સ્થિતમ્ ।
તથાપિ પ્રક્રમાદ્વાક્યાદાત્મન્યેવાત્ર યુજ્યતે ॥
પરં જ્યોતિરિતિ હિ પરપદસમભિવ્યાહારાત્પરત્વસ્ય ચાનપેક્ષસ્ય બ્રહ્મણ્યેવ પ્રવૃત્તેજ્યોતિષિ ચાપરે કિઞ્ચિદપેક્ષ્ય પરત્વાત્પરં જ્યોતિરિતિ વાક્યાદાત્મૈવાત્ર ગમ્યતે ।
પ્રકરણં ચોક્તમ્ ।
યત્ સંપદ્ય નિષ્પદ્યત ઇતિ તન્મુખં વ્યાદાય સ્વપિતીતિવત્ ।
તસ્માજ્જ્યોતિરુપસંપન્નો મુક્ત ઇતિ સૂક્તમ્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.2.4
અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્

યદ્યપિ જીવાત્મા બ્રહ્મણો ન ભિન્ન ઇતિ તત્ર તત્રોપપાદિતં તથાપિ સ તત્ર પર્યેતીત્યાધારાધેયભાવવ્યપદેશસ્ય સંપત્તૃસંપત્તવ્યભાવવ્યપદેશસ્ય ચ સમાધાનાર્થમાહ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.3.5
બ્રાહ્મેણ જૈમિનિર્ ઉપન્યાસાદિભ્યઃ

ઉપન્યાસ ઉદ્દેશો જ્ઞાતસ્ય યથા ય આત્માપહતપાપ્મેત્યાદિઃ ।
તથાજ્ઞાતજ્ઞાપનં વિધિઃ ।
યથા સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષદ્રમમાણ ઇતિ, તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતીત્યેતદજ્ઞાતજ્ઞાપનં વિધિઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વર ઇતિ વ્યપદેશઃ ।
નાયમુદ્દેશો વિધેયાન્તરાભાવાત્ ।
નાપિ વિધિરપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
સિદ્ધવદ્વ્યપદેશાત્ ।
તન્નિર્વચનસામર્થ્યાદયમર્થઃ પ્રતીયતે-ત એતે ઉપન્યાસાદયઃ ।
એતેભ્યો હેતુભ્યઃ ।
ભાવાભાવાત્મકૈ રૂપૈર્ભાવિકૈઃ પરમેશ્વરઃ ।
મુક્તઃ સંપદ્યતે સ્વૈરિત્યાહ સ્મ કિલ જૈમિનિઃ ॥
ન ચ ચિત્સ્વભાવસ્યાત્મનો ઽભાવાત્માનો ઽપહતપાપ્મત્વાદયો ભાવાત્મનશ્ચ સર્વજ્ઞત્વાદયો ધર્મા અદ્વૈતં ઘ્નન્તિ ।
નો ખલુ ધર્મિણો ધર્મા ભિદ્યન્તે, મા ભૂદ્ગવાશ્વવદ્ધર્મિધર્મભાવાભાવ ઇતિ જૈમિનિરાચાર્ય ઉવાચ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.3.6
ચિતિતન્માત્રેણ તદાત્મકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ

અનેકાકારતૈકસ્ય નૈકત્વાન્નૈકતા ભવેત્ ।
પરસ્પરવિરોધેન ન ભેદાભેદસંભવઃ ॥
ન હ્યેકસ્યાત્મનઃ પારમાર્થિકાનેકધર્મસંભવઃ ।
તે ચેદાત્મનો ભિદ્યન્તે દ્વૈતાપત્તેરદ્વૈતશ્રુતયો વ્યાવર્તેરમ્ ।
અથ ન ભિદ્યન્તે તત એકસ્માદાત્મનો ઽભેદાન્મિથો ઽપિ ન ભિદ્યેરન્ ।
આત્મરૂપવત્ ।
આત્મરૂપં વા ભિદ્યેત ।
ભિન્નેભ્યો ઽનન્યત્વાન્નીલપીતરૂપવત્ ।
નચ ધર્મિણ આત્મનો ન ભિદ્યન્તે મિથસ્તુ ભિદ્યન્ત ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
ધર્મ્યભેદેન તદનન્યત્વેન તેષામપ્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભેદે વા ધર્મિણો ઽપિ ભેદપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
ભેદાભેદૌ ચ પરસ્પરવિરોધાદેકત્રાભાવાન્ન સંભવત ઇત્યુપપાદિતં પ્રથમે સૂત્રે ।
અભાવરૂપાણામદ્વૈતાવિહન્તૃત્વે ઽપિ તસ્ય પાપ્માદેઃ કાલ્પનિકતયા તદધીનનિરૂપણતયા તેષામપિ કાલ્પનિકત્વમિતિ ન તાત્ત્વિકી તદ્ધર્મતા શ્લિષ્યતે ।
એતેન સત્યકામસર્વજ્ઞસર્વેશ્વરત્વાદયો ઽપ્યૌપાધિકા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તસ્માન્નિરસ્તાશેષપ્રપઞ્ચેનાવ્યપદેશ્યેન ચૈતન્યમાત્રાત્મનાભિનિષ્પદ્યમાનસ્ય મુક્તાવાત્મનોર્ઽથશૂન્યૈરેવાપહતપાપ્મસત્યકામાદિશબ્દૈર્વ્યપદેશ ઇત્યૌડુલોમિર્મેને ।
તદિદમુક્તં- શબ્દવિકલ્પજા એવૈતે અપહતપાપ્મત્વાદયો ન તુ સાંવ્યવહારિકા અપીતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.3.7
એવમ્ અપ્ય્ ઉપન્યાસાત્ પૂર્વભાવાદ્ અવિરોધં બાદરાયણઃ

તદેતદતિશૌણ્ડીર્યમૌડુલોમેર્ન મૃષ્યતે ।
બાદરાયણ આચાર્યો મૃષ્યન્નપિ હિ તન્મતમ્ ॥
એવમપીત્યૌડુલોમિમતમનુજાનાતિ ।
શૌણ્ડીર્યં તુ ન સહત ઇત્યાહ- વ્યવહારાપેક્ષયેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-સત્યં તાત્ત્વિકાનન્દચૈતન્યમાત્ર એવાત્મા, અપહતપાપ્મસત્યકામત્વાદયસ્ત્વૌપાધિકતયાતાત્ત્વિકા અપિ વ્યાવહારિકપ્રમાણોપનીતતયા લોકસિદ્ધા નાત્યન્તાસન્તો યેન તચ્છબ્દા રાહોઃ શિર ઇતિવદવાસ્તવા ઇત્યર્થઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.4.8
સંકલ્પાદ્ એવ તુ તચ્છ્રુતેઃ

યત્નાનપેક્ષઃ સંકલ્પો લોકે વસ્તુપ્રસાધનઃ ।
ન દૃષ્ટઃ સો ઽત્ર યત્નસ્ય લાઘવાદવધારિતઃ ॥
લોકે હિ કઞ્ચિદર્થં ચિકીર્ષુઃ પ્રયતતે પ્રયતમાનઃ સમીહતે સમીહાનસ્તમર્થમાપ્નોતીતિ ક્રમો દૃષ્ટઃ ।
ન ત્વિચ્છાનન્તરમેવાસ્યેષ્યમાણમુપતિષ્ઠતે ।
તેન શ્રુત્યાપિ લોકવૃત્તમનુરુધ્યમાનયા વિદુષસ્તાદૃશ એવ ક્રમો ઽનુમન્તવ્યઃ ।
અવધારણં તુ સંકલ્પાદેવેતિ લૌકિકં યત્નગૌરવમપેક્ષ્ય વિદ્યાપ્રભાવતો વિદુષો યત્નલાઘવાત્ ।
યલ્લઘુ તદસત્કલ્પમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા મનોરથમાત્રોપસ્થાપિતા સ્ત્રી સ્ત્રૈણાનાં ચરમધાતુવિસર્ગહેતુરેવં પિત્રાદયો ઽપ્યસ્ય સંકલ્પોપસ્થાપિતાઃ કલ્પિષ્યન્તે સ્વકાર્યાયેત્યત આહ- નચ સંકલ્પમાત્રસમુત્થાપના ઇતિ ।
સન્તિ હિ ખલુ કાનિચિદ્વસ્તુસ્વરૂપસાધ્યાનિ કાર્યાણિ યથા સ્ત્રીવસ્તુસાધ્યાનિ દન્તક્ષતમણિમાલાદીનિ ।
કાનિચિત્તુ જ્ઞાનસાધ્યાનિ યથોક્તચરમધાતુવિસર્ગરોમહર્ષાદીનિ ।
તત્ર મનોરથમાત્રોપનીતે પિત્રાદૌ ભવન્તુ તજ્જ્ઞાનમાત્રસાધ્યાનિ કાર્યાણિ નતુ તત્સાધ્યાનિ ભવિતુમર્હન્તિ ।
નહિ સ્ત્રૈણસ્ય રોમહર્ષાદિવદ્ભવન્તિ સ્ત્રીવસ્તુસાધ્યા મણિમાલાદયસ્તદિદમુક્તં પુષ્કલં ભોગ મિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- પિત્રાદીનાં સમુત્થાનં સંકલ્પાદેવ તચ્છ્રુતેઃ ।
ન ચાનુમાનબાધો ઽત્ર શ્રુત્યા તસ્યૈવ બાધનાત્ ॥
પ્રમાણાન્તરાનપેક્ષા હિ શ્રુતિઃ સ્વાર્થં ગોચરયન્તી ન પ્રમાણાન્તરેણ શક્યા બાધિતુમ્ ।
અનુમાનમેવ તુ સ્વોત્પાદાય પક્ષધર્મત્વાદિવન્માનાન્તરાબાધિતવિષયત્વં સ્વસામગ્રીમધ્યપાતેનાપેક્ષમાણં સામગ્રીખણ્ડનેન તદ્વિરુદ્ધયા શ્રુત્યા બાધ્યતે ।
અત એવ નરશિરઃકપાલાદિશૌચાનુમાનમાગમબાધિતવિષયતયા નોપપદ્યતે ।
તસ્માદ્વિદ્યાપ્રભાવાદ્વિદુષાં સંકલ્પમાત્રાદેવ પિત્રાદ્યુપસ્થાનમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
તથાહુરાગમિનઃ-કો હિ યોગપ્રભાવાદૃતે ઽગસ્ત્ય ઇવ સમુદ્રં પિબતિ સ ઇવ દણ્ડકારણ્યં સૃજતિ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.4.9
અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.5.10
અભાવં બાદરિર્ આહ હ્ય્ એવમ્

અન્યયોગવ્યચ્છિત્ત્યા મનસેતિ વિશેષણાત્ ।
દેહેન્દ્રિયવિયોગઃ સ્યાદ્વિદુષો બાદરેર્મતમ્ ॥
અનેકધાભાવશ્ચર્દ્ધિપ્રભાવભુવો મનોભેદાદ્વા સ્તુતિમાત્રં વા કથઞ્ચિદ્ભૂમવિદ્યાયાં નિર્ગુણાયાં તદસંભવાદસતાપિ હિ ગુણેન સ્તુતિર્ભવત્યેવેતિ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.5.11
ભાવં જૈમિનિર્ વિકલ્પામનનાત્

શરીરેન્દ્રિયભેદે હિ નાનાભાવઃ સમઞ્જસઃ ।
ન ચાર્થસંભવે યુક્તં સ્તુતિમાત્રમનર્થકમ્ ॥
નહિ મનોમાત્રભેદે સ્ફુટતરો ઽનેકધાભાવો યથા શરીરેન્દ્રિયભેદે ।
અત એવ સૌભરેરભિવિનિર્મિતવિવિધદેહસ્યાપર્યાયેણ માન્ધાતૃકન્યાભિઃ પઞ્ચાશતા વિહારઃ પૈરાણિકૈઃ સ્મર્યતે ।
ન ચાર્થસંભવે સ્તુતિમાત્રમનર્થકમવકલ્પતે ।
સંભવતિ ચાસ્યાર્થવત્ત્વમ્ ।
યદ્યપિ નિર્ગુણાયમિદં ભૌમવિદ્યાયાં પઠ્યતે તથાપિ તસ્યાઃ પુરસ્તાદનેન સગુણાવસ્થાગતેનૈશ્વર્યેણ નિર્ગુણૈવ વિદ્યા સ્તૂયતે ।
ન ચાન્યયોગવ્યવચ્છેદેનૈવ વિશેષણમ્ ।
યથા ચૈત્રો ધનુર્ધરઃ ।
તસ્માન્મનઃ શરીરેન્દ્રિયયોગ ઐશ્વર્યશાલિનાં નિયમેનેતિ મેને જૈમિનિઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.5.12
દ્વાદશાહવદ્ ઉભયવિધં બાદરાયણો ઽતઃ

મનસેતિ કેવલમનોવિષયાં ચ સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતીતિ શરીરેન્દ્રિયભેદવિષયાં ચ શ્રુતિમુપલભ્યાનિયમવાદી ખલુ બાદરાયણો નિયમવાદૌ પૂર્વયોર્ન સહતે ।
દ્વિવિધશ્રુત્યનુરોધાત્ ।
ન ચાયોગવ્યવચ્છેદેનૈવંવિધેષુ વિશેષણમવકલ્પ્યતે ।
કામેષુ હિ રમણં સમનસ્કેન્દ્રિયેણ શરીરેણ પુરુષાણાં સિદ્ધમેવેતિ નાસ્તિ શઙ્કા મનોયોગસ્યેતિ તદ્વ્યવચ્છેદો વ્યર્થઃ ।
સિદ્ધસ્ય તુ મનોયોગસ્ય તદન્યપરિસંખ્યાનેનાર્થવત્ત્વમવકલ્પતે ।
તસ્માદ્વામેનાક્ષ્ણા પશ્યતીતિવદત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
દ્વાદશાહવદિતિ ।
દ્વાદશાહસ્ય સત્રત્વમાસનોપાયિચોદને ।
અહીનત્વં ચ યજતિચોદને સતિ ગમ્યતે ॥
દ્વાદશાહમૃદ્ધિકામા ઉપેયુરિત્યુપાયિચોદનેન ય એવં વિદ્વાંસઃ સત્રમુપયન્તીતિ ચ દ્વાદશાહસ્ય સત્રત્વં બહુકર્તૃકસ્ય ગમ્યતે ।
એવં તસ્યૈવ દ્વાદશાહેન પ્રજાકામં યાજયેદિતિ યજતિચોદનેન નિયતકર્તૃપરિમાણત્વેન દ્વિરાત્રેણ યજતેત્યાદિવદહીનત્વમપિ ગમ્યત ઇતિ ।
સંપ્રતિ શરીરેન્દ્રિયાભાવેન મનોમાત્રેણ વિદુષઃ સ્વપ્નવત્સૂક્ષ્મો ભોગો ભવતિ ।
કુતઃ-ઉપપત્તેઃ ।
મનસૈતાનિતિ શ્રુતેઃ ।
યદિ પુનઃ સુષુપ્તવદભોગો ભવેત્ નૈષા શ્રુતિરુપપદ્યેત ।
નચ સશરીરવદુપભોગઃ શરીરાદ્યુપાદાનવૈયર્થ્યાત્ ।
સશરીરસ્ય તુ પુષ્કલો ભોગઃ ।
ઇહાપ્યુપપત્તેરિત્યનુષઞ્જનીયમ્ ।
તદિદમુક્તં સૂત્રાભ્યામ્ તન્વભાવે સંધ્યવદુપપત્તેઃ ।
ભાવે જાગ્રદ્વત્ ।
ઇતિ ॥12 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.5.13-14
તન્વભાવે સન્ધ્યવદ્ ઉપપત્તેઃ

ભાવે જાગ્રદ્વત્

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.6.15
પ્રદીપવદાવેશસ્ તથા હિ દર્શયતિ

વસ્તુતઃ પરમાત્મનો ઽભિન્નો ઽપ્યયં વિજ્ઞાનાત્માનાદ્યવિદ્યાકલ્પિતપ્રાદેશિકાન્તઃકરણાવચ્છેદેનાનાદિજીવભાવમાપન્નઃ પ્રાદેશિકઃ સન્ન દેહાન્તરાણિ સ્વભાવનિર્મિતાન્યપિ નાનાપ્રદેશવર્તીનિ સાન્તઃકરણો યુગપદાવેષ્ટુમર્હતિ ।
ન વાત્માન્તરં સ્રષ્ટુમપિ ।
સૃજ્યમાનસ્ય સ્રષ્ટ્રતિરેકે ઽનાત્મત્વાદાત્મત્વે વા કર્તૃકર્મભાવાભાવાદ્ભેદાશ્રયત્વાદયસ્ય ।
નાપ્યન્તઃકરણાન્તરં તત્ર સૃજતિ સૃજ્યમાનસ્ય તદુપાધિત્વાભાવાત્ ।
અનાદિના ખલ્વન્તઃકરણેનૌત્પત્તિકેનાયમવરુદ્ધો નેદાનીન્તનેનાન્તઃકરણેનોપાધિતયા સંબદ્ધુમર્હતિ ।
તસ્માદ્યથા દારુયન્ત્રં તત્પ્રયોક્ત્રા ચેતનેનાધિષ્ઠિતં સત્તદિચ્છામનુરુધ્યતે ।
એવં નિર્માણશરીરાણ્યપિ સેન્દ્રિયાણીતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યભિધીયતે-શરીરત્વં ન જાતુ સ્યાદ્ભોગાધિષ્ઠાનતાં વિના ।
સ ત્રિધેતિ શરીરત્વમુક્તં યુક્તં ચ તદ્વિભૌ ॥
સ ત્રિધા ભવતિ પઞ્ચધા સપ્તધા નવધેત્યાદિકા શ્રુતિર્વિદુષો નાનાભાવમાચક્ષાણા ભિન્નશરીરેન્દ્રિયોપાધિસંબન્ધે ઽવકલ્પતે નાદેહહેતુ(ભૂત)ભેદે ।
નહિ યન્ત્રાણિ ભિન્નાનિ નિર્માય વાહયન્યન્ત્રવાહો નાનાત્વેનાપદિશ્યતે ।
ભોગાધિષ્ઠાનત્વં ચ શરીરત્વં નાભોગાધિષ્ઠાનેષુ યન્ત્રેષ્વિવ યુજ્યતે ।
તસ્માદ્દેહાન્તરાણિ સૃજતિ ।
ન વાનેનાધિષ્ઠિતાનિ દેહપક્ષે વર્તન્તે ।
નચ સર્વગતસ્ય વસ્તુતો વિગલિતપ્રાયાવિદ્યસ્ય વિદુષઃ પૃથગ્જનસ્યેવૌત્પત્તિકાન્તઃકરણવશ્યતા યેન તદૌત્પત્તિકમન્તઃકરણમાગન્તુકાન્તઃકરણાન્તરસંબન્ધમસ્ય વારયેત્ ।
તસ્માદ્વિદ્વાન્ સર્વસ્ય વશી સર્વેશ્વરઃ સત્યસંકલ્પઃ સેન્દ્રિયમનાંસિ શરીરાણિ નિર્માય તાનિ ચૈકપદે પ્રવિશ્ય તત્તદિન્દ્રિયમન્તઃકરણૈસ્તેષુ લોકેષુ મુક્તો વિહરતીતિ સાંપ્રતમ્ ।
પ્રદીપવદિતિ તુ નિદર્શનં પ્રદીપૈક્યં પ્રદીપવ્યક્તિષૂપચર્યતે ભિન્નવર્તિવર્તિનીનાં ભિન્નવ્યક્તીનાં ભેદાત્ ।
એવં વિદ્વાઞ્જીવાત્મા દેહભેદે ઽપ્યેક ઇતિ પરામર્શાર્થઃ ।
એકમનોનુવર્તીનિ ત્યેકાભિપ્રાયવર્તીનીત્યર્થઃ ॥15॥
સંપન્નઃ કેવલો મુક્ત ઇત્યુચ્યતે ।
ન ચૈતસ્યેત્થંભાવસંભવઃ શ્રુતિવિરોધાદિત્યુક્તમર્થજાતમાક્ષિપતિ- કથં પુનર્મુક્તસ્યેતિ ।
સલિલ ઇતિ ।
સલિલમિવ સલિલઃ સલિલપ્રાતિપદિકાત્સર્વપ્રાતિપદિકેભ્ય ઇત્યુપમાનાદાચારે ક્વિપિ કૃતે પચાદ્યચિ ચ કૃતે રૂપમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યથા સલિલમમ્ભોનિધૌ પ્રક્ષિપ્તં તદેકીભાવમુપયાતિ ।
એવં દ્રષ્ટાપિ બ્રહ્મણેતિ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.6.16
અત્રોત્તરં સૂત્રમ્-
સ્વાપ્યયસંપત્ત્યોર્ અન્યતરાપેક્ષમ્ આવિષ્કૃતં હિ

આસુ કાશ્ચિચ્છ્રુતયઃ સુષુપ્તિમપેક્ષ્ય કાશ્ચિત્તુ સંપત્તિં તદધિકારાત્ ।
ઐશ્વર્યશ્રુતયસ્તુ સગુણવિદ્યાવિપાકાવસ્થાપેક્ષા મુક્ત્યભિસંધાનં તુ તદવસ્થાસત્તેર્યથારુણદર્શને સંધ્યાયાં દિવસાભિધાનમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.7.17
જગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાદ્ અસંનિહિતત્વાચ્ ચ

સ્વારાજ્યકામચારાદિશ્રુતિભ્યઃ સ્યાન્નિરઙ્કુશઃ ।
સ્વકાર્ય ઈશ્વરાધીનસિદ્ધિરપ્યત્ર સાધકઃ ॥
ઽઆપ્નોતિ સ્વારાજ્યંઽ ઽસર્વે ઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિઽ ઽસર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો વિદુષઃ પરબ્રહ્મણ ઇવાન્યાનધીનત્વમૈશ્વર્યમવગમ્યતે ।
નન્વસ્ય બ્રહ્મોપાસનાલબ્ધમૈશ્વર્યં કથં બ્રહ્માધીનં ન તુ સ્વભાવઃ ।
નહિ કારણાધીનજન્માનો ભાવાઃ સ્વકાર્યે સ્વકારણમપેક્ષન્તે ।
કિં ત્વત્ર તે સ્વતન્ત્રા એવ ।
યથાહુઃ-મૃત્પિણ્ડદણ્ડચક્રાદિ ઘટો જન્મન્યપેક્ષતે ।
ઉદકાહરણે ત્વસ્ય તદપેક્ષા ન વિદ્યતે ॥
ન ચ વિદુષાં પરમેશ્વરાધીનૈશ્વર્યસિદ્ધિત્વાત્તદ્ગતમૈશ્વર્યં યેન લૌકિકા ઇવ રાજાનો મહારાજાધીનઃ સ્વવ્યાપારે વિદ્વાંસઃ પરમેશ્વરાધીના ભવેયુઃ ।
ન ખલુ યદધીનોત્પાદં યસ્ય રૂપં તત્તદ્રૂપાદૂનં ભવતીતિ કશ્ચિન્નિયમઃ ।
તત્સમાનાં તદધિકાનાં ચ દર્શનાત્તથા હ્યન્તેવાસી ગુર્વધીનવિધઃ તત્સમસ્તદધિકો વા દૃશ્યતે ।
દુષ્ટસામન્તાશ્ચ પાર્થિવાધીનૈશ્વર્યાઃ પાર્થિવાન્સ્પર્ધમાનાસ્તાન્વિજયમાના વા દૃશ્યન્તે ।
તદિહ નિરતિશયૈશ્વર્યત્વાત્ પરમેશ્વરસ્ય મા નામ ભૂવન્વિદ્વાંસસ્તતો ઽધિકાસ્તત્સમાસ્તુ ભવિષ્યન્તિ ।
તથાચ ન તદધીનાઃ ।
નહિ સમપ્રધાનભાવાનામસ્તિ મિથો ઽપેક્ષા ।
તદેતે સ્વતન્ત્રાઃ સન્તસ્તદ્વ્યાપારે જગત્સર્જને ઽપિ પ્રવર્તેરન્નિતિ પ્રાપ્તે પ્રત્યભિધીયતે-નિત્યત્વાદનપેક્ષત્વાત્ શ્રુતેસ્તત્પ્રક્રમાદપિ ।
એક્યમત્યાચ્ચ વિદુષાં પરમેશ્વરતન્ત્રતા ॥
જગત્સર્ગલક્ષણં હિ કાર્યં કારણૈકસ્વભાવસ્યૈવ હિ ભવતુ આહો કાર્યકારણસ્વભાવસ્ય ।
તત્રોભયસ્વભાવસ્ય સ્વોત્પત્તૌ મૂલકારણાપેક્ષસ્ય પૂર્વસિદ્ધઃ પરમેશ્વર એવ કારણમભ્યુપેતવ્ય ઇતિ સ એવૈકો ઽસ્તુ જગત્કારણમ્ ।
તસ્યૈવ નિત્યત્વેન સ્વકારણાનપેક્ષસ્ય કૢપ્તસામર્થ્યાત્ ।
કલ્પ્યસામર્થ્યાસ્તુ જગત્સર્જનં પ્રતિ વિદ્વાંસઃ ।
ન ચ જગત્સ્રષ્ટૃત્વમેષાં શ્રૂયતે ।
શ્રૂયતે ત્વત્રભવતઃ પરમેશ્વરસ્યૈવ ।
તમેવ પ્રકૃત્ય સર્વાસાં તચ્છ્રુતીનાં પ્રવૃત્તેઃ ।
અપિચ સમપ્રધાનાનાં હિ ન નિયમવદૈકમત્યં દૃષ્ટમિતિ યદૈકઃ સિસૃક્ષતિ તદૈવેતરઃ સંજિહીર્ષતીત્યપર્યાયેણ સૃષ્ટિસંહારૌ સ્યાતામ્ ।
ન ચોભયોરપીશ્વરત્વં વ્યાઘાતમ્ ।
એકસ્ય તુ તદાધિપત્યે તદભિપ્રાયાનુરોધિનાં સર્વેષામૈકમત્યોપપત્તેરદોષઃ ।
તત્રાગન્તુકાનાં કારણાધીનજન્મૈશ્વર્યાણાં ગૃહ્યમાણવિશેષતયાસમત્વાન્નિત્યૈશ્વર્યશાલિનઃ સ એવ તેષામધીશ ઇતિ તત્તન્ત્રા વિદ્વાંસ ઇતિ પરમેશ્વરવ્યાપારસ્ય સર્ગસંહારસ્ય નેશતે ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.7.18
પૂર્વપક્ષિણો ઽનુશયબીજમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ-
પ્રત્યક્ષોપદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાધિકારિકમણ્ડલસ્થોક્તેઃ

પ્રત્યક્ષોપદેશાદિતિ ચેન્નાધિકારિકમણ્ડલસ્થોક્તેઃ ।
યતઃ પરમેશ્વરાધીનમૈશ્વર્યં તસ્માત્તતો ન્યૂનમણિમાદિમાત્રં સ્વારાજ્યં ન તુ જદત્સ્રષ્ટૃત્વમ્ ।
ઉક્તાન્ન્યાયાત્ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.7.19
વિકારવર્તિ ચ તથા હિ સ્થિતિમ્ આહ

એતાવાનસ્ય મહિમેતિ વિકારવર્તિ રૂપમુક્તમ્ ।
તતો જ્યાયાંશ્ચેતિ નિર્વિકારં રૂપમ્ ।
તથા પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનીતિ વિકારવર્તિ રૂપં ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવીતિ નિર્વિકારમાહ રૂપમ્ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.7.20
દર્શયતશ્ ચૈવં પ્રત્યક્ષાનુમાને

દર્શયતશ્ચાપરે શ્રુતિસ્મૃતી નિર્વિકારમેવ રૂપં ભગવતસ્તે ચ પઠિતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદિ બ્રૂષે સગુણે બ્રહ્મણ્યુપાસ્યમાને યથા તદ્ગુણસ્ય નિરવગ્રહત્વમપિ વસ્તુતો ઽસ્તીતિ નિરવગ્રહત્વે વિદુષા પ્રાપ્તવ્યમિતિ તદનેન વ્યભિચારયતે ।
યથા સવિકારે બ્રહ્મણ્યુપાસ્યમાને વસ્તુતઃ સ્થિતમપિ નિર્વિકારરૂપં ન પ્રાપ્યતે તત્કસ્ય હેતોઃ, અતત્ક્રતુત્વાદુપાસકસ્ય ।
તથા તદ્ગુણોપાસનયા વસ્તુતઃ સ્થિતમપિ નિરવગ્રહત્વં નાપ્યતે ।
તત્ત્વોપાસનાસુ પુરુષક્રતુત્વાત્ ।
ઉપાસકસ્ય તદક્રતુત્વં ચ નિરવગ્રહત્વસ્યોપાસનવિધ્યગોચરત્વાદ્વિધ્યધીનત્વાચ્ચોપાસનાસુ પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાભાવાત્સ્વાતન્ત્ર્યે વા પ્રાતિભત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.7.21
ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ ચ

ન કેવલં સ્વારાજ્યસ્યેશ્વરાધીનતયાજગત્સર્જનમ્, સાક્ષાદ્ભોગમાત્રેણ તેન પરમેશ્વરેણ સામ્યાભિધાનાદપિ વ્યપદેશલિઙ્ગાદિતિ ।
ભૂતાન્યવન્તિ પ્રીણયન્તીતિ ભોજયન્તીતિ યાવત્ ।
સૂત્રાન્તરાવતારણાય શઙ્કતે- નન્વેવં સતિ સાતિશયત્વાદિતિ ।
સહ પરમેશ્વરસ્યાતિશયેન વર્તત ઇતિ વિદુષ ઐશ્વર્યં સાતિશયમ્ ।
યચ્ચ કાર્યં સાતિશયં તચ્ચ યથા લૌકિકમૈશ્વર્યમ્ ।
તદનેન કાર્યત્વમુક્તમ્ ।
તથાચ કાર્યત્વાદન્તવત્પ્રાપ્તમિતિ તચ્ચ ન યુક્તમાનન્ત્યેન તદ્વિદુષાં તત્ર પ્રવૃત્તેરિતિ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,4.7.22
અત ઉત્તરં પઠતિ-
અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદ્ અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્