બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 74

સૂત્રાન્તરં ગૃહ્ણાતિ- કઃ પુનરિતિ ।
જાગરિતે હ્યાન્ધ્યાદિદેહધર્મવાન્ભવતિ સ્વપ્ને તુ હત એવ કેનચિત્ ।
અપિચ પુત્રાદિનાશાદ્રોદિતીવ ભવતિ, સુષુપ્તૌ તુ વિશેષાજ્ઞાનાદ્વિનષ્ટ ઇવેતિ, બન્ધદશાયાં કલુષિતાત્મના તિષ્ઠતિ મોક્ષે તુ વિગલિતાખિલદુઃખઃ પરિતઃ પ્રદ્યોતમાનપૂર્ણાનન્દાત્મનાવતિષ્ઠત ઇતિ મહાન્ વિશેષ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.1.3
આત્મા પ્રકરણાત્ । બ્બ્સ્_4,4.3 ।
કથં પુનઃ મુક્ત ઇતિ ઉચ્યતે - યાવતા ઽપરં જ્યોતિરુપસંપદ્યઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ કાર્યગોચરમ્ એવ એનં શ્રાવયતિ ।
જ્યોતિઃશબ્દસ્ય ભૌતિકે જ્યોતિષિ રૂઢત્વાત્ ।
ન ચ અનતિવૃત્તો વિકારવિષયાત્ કશ્ચિત્ મુક્તો ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
વિકારસ્ય આર્તત્વપ્રસિદ્ધેઃ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
યત જ્યોતિઃ શબ્દેન આવેદ્યતે પ્રકરણાત્ ઽય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુઃઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ હિ પ્રકૃતે પરસ્મિન્ આત્મનિ ન અકસ્માત્ ભૌતિકં જ્યોતિઃ શક્યં ગ્રહીતુમ્ ।
પ્રકૃતહાન અપ્રકૃતપ્રક્રિયા પ્રસઙ્ગાત્ ।
જ્યોતિઃશબ્દઃ તુ આત્મનિ અપિ દૃશ્યતે ઽતદ્દેવા જ્યોતિષં જ્યોતિઃ (બૃ. 4.4.16) ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતત્ઽ(બ્ર. સૂ. 1.3.40) ઇત્યત્ર

કાર્યગોચરમિતિ ।
કાર્યં જ્યોતિઃપ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
કાર્યં પ્રાપ્તો ઽપિ મુક્તઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ન ચાનતિવૃત્ત ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.2.4
2 અવિભાગેન દૃષ્ટત્વ અધિકરણમ્ । સૂ. 4
અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્ । બ્બ્સ્_4,4.4 ।
પરં જ્યોતિઃ ઉપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણ અભિનિષ્પદ્યતે યઃ સ કિં પરસ્માત્ આત્મનઃ પૃથગેવ ભવતિ ઉત અવિભાગેન એવ અવતિષ્ઠત વીક્ષાયામ્ સ ઽતત્ર પર્યેતિઽ ( 8.12.3) ઇતિ અધિકરણ અધિકર્તવ્ય નિર્દેશાત્ જ્યોતિઃ ઉપસંપદ્ય (છા. 8.12.3) ઇતિ ચ કર્તૃકર્મનિર્દેશાત્ ભેદેન એવ અવસ્થાનમ્ ઇતિ યસ્ય મતિઃ તં વ્યુત્પાદયતિ અવિભક્ત એવ પરેણ આત્મના મુક્તઃ અવતિષ્ઠતે ।
કુતઃ - દૃષ્ટત્વાત્ ।
તથા હિ ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.10) ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ (છા. 7.24.1) ઽન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.3.23) ઇતિ એવમાદીનિ વાક્યાનિ અવિભાગેન એવ પરમાત્માનં દર્શયન્તિ ।
યથાદર્શનમ્ એવ ચ ફલં યુક્તં તત્ક્રતુ ન્યાયાત્ ।
ઽયથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમાસિક્તં તાદૃગેવ ભવતિ ।
એવં મુનેઃ વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમઽ (ક. 4.15) ઇતિ ચ એવમાદીનિ મુક્તસ્વરૂપનિરૂપણપરાણિ વાક્યાનિ અવિભાગમેવ દર્શયન્તિ ।
નદી સમુદ્રાદિ નિદર્શનાનિ ચ ।
ભેદનિર્દેશઃ તુ અભેદે અપિ ઉપચર્યતે ।
ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ઽઆત્મરતિરાત્મક્રીડઃઽ (છા. 7.25.2) ઇતિ ચ એવમાદિદર્શનાત્

અવિભાગેન દૃષ્ટત્વાત્ ।
સ્વરૂપસ્થિતમુક્તમુપજીવ્ય વાદિવિવાદાત્ બ્રહ્મભેદાભેદસંશયે સત્યત્યન્તભેદં પૂર્વપક્ષમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તમાહ- યસ્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.2.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.3.5
3 બ્રાહ્મ અધિકરણમ્ । સૂ. 5-7
બ્રાહ્મેણ જૈમિનિર્ ઉપન્યાસાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_4,4.5 ।
સ્થિતમ્ એતત્ ઽસ્વેન રૂપેણઽ(છા. 8.3.4) ઇતિ અત્ર આત્મમાત્રરૂપેણ અભિનિષ્પદ્યત ન આગન્તુકેન અપરરૂપેણ ઇતિ ।
અધુના તુ તત્ વિશેષબુભુત્સાયામ્ અભિધીયતે સ્વમ્ અસ્ય રૂપં બ્રાહ્મમ્ અપહતપાપ્મત્વાદિ સત્યસંકલ્પત્વ અવસાનં તથા સર્વજ્ઞત્વં સર્વેશ્વરત્વં ચ તેન સ્વરૂપેણ અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ જૈમિનિઃ આચાર્યો મન્યતે ।
કુતઃ - ઉપન્યાસાદિભ્યઃ તથાત્વ અવગમાત્ ।
તથા હિ - ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યાદિના ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ એવમ્ અન્તેન ઉપન્યાસેન એવમ્ આત્મકતામ્ આત્મનો બોધયતિ ।
તથા ઽસ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ક્રીડન્રમમાણઃઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ઐશ્વર્યરૂપમ્ આવેદયતિ ।
ઽતસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ (છા. 7.25.2) ઇતિ ચ ।
ઽસર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃઽ ઇત્યાદિ વ્યપદેશાઃ ચ એવમ્ ઉપપન્ના ભવિષ્યન્તિ ઇતિ

બ્રાહ્મેણ જૈમિનિઃ ઉક્તં બ્રહ્મ સ્વરૂપમુપજીવ્ય સ કિં સત્યેન સર્વજ્ઞત્વાદિધર્મેણ યુક્તસ્તિષ્ઠતિ ઉત ધર્મસ્ય શશશૃઙ્ગવદત્યન્તાસત્ત્વાચ્ચિન્માત્રાત્મના તિષ્ઠતિ કિં વા વસ્તુતશ્ચિન્માત્રો ઽપિ જીવાન્તરવ્યવહારદૃષ્ટ્યા કલ્પિતસર્વજ્ઞત્વાદિમાનિતિ મુનિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયે સત્યાદ્યં પૂર્વપક્ષમાહ- અધુનેત્યાદિના ।
તત્તત્પક્ષસિદ્ધિરેવ ફલં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સો ઽન્વેષ્ટવ્ય ઇતિવિધ્યર્થ ઉદ્દેશો ય આત્મેત્યાદિરૂપન્યાસશબ્દાર્થઃ ।
આદિપદાદ્વિધિવ્યપદેશગ્રહઃ ।
તત્રાજ્ઞાતજ્ઞાપકો વિધિસ્તમાહ- તથા સ તત્રેતિ ।
સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિસ્તુ વ્યપદેશો ઽયં હિ નોદ્દેશઃ વિધ્યભાવાન્નાપિ વિધિઃ સિદ્ધવન્નિર્દેશાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.3.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.3.6
ચિતિતન્માત્રેણ તદાત્મકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ । બ્બ્સ્_4,4.6 ।
યદ્યપિ અપહપાપ્મત્વાદયોભેદેન એવ ધર્મા નિર્દિશ્યન્તે તથા અપિ શબ્દવિકલ્પજા એવ એતે ।
પાપ્માદિનિવૃત્તિમાત્રં હિ તત્ર ગમ્યતે ।
ચૈતન્યમેવ તુ અસ્ય આત્મનઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિ તન્માત્રેણ સ્વરૂપેણ અભિનિષ્પત્તિઃ યુક્તા ।
તથા ચ શ્રુતિઃ - ઽએવં વા અરે ઽયમાત્માનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃ. 4.5.13) ઇતિ એવઞ્જાતીયકા અનુગૃહીતા ભવિષ્યતિ ।
સત્યકામત્વાદયઃ તુ યદિ અપિ વસ્તુસ્વરૂપેણ એવ ધર્મા ઉચ્યન્તે સત્યાઃ કામા અસ્ય ઇતિ ।
તથા અપિ ઉપાધિસંબન્ધ અધીનત્વાત્ તેષાં ન ચૈતન્યવત્ સ્વરૂપસંભવઃ ।
અનેક આકારત્વપ્રતિષેદાત્ ।
પ્રતિષિદ્ધં હિ બ્રહ્મણઃ અનેક આકારત્વમ્ ઽન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગમ્ઽ (બ્ર.સૂ, 3.2.11) ઇત્યત્ર ।
અત એવ ચ જક્ષણાદિ સંકીર્તનમ્ અપિ દુઃખ અભાવમાત્ર અભિપ્રાયં સ્તુત્યર્થમ્ આત્મરતિઃ ઇત્યાદિવત્ ।
ન હિ મુખ્યાનિ એવ રતિક્રીડામિથુનાનિ આત્મનિ શક્યન્તે વર્ણયિતું દ્વિતીય વિષયત્વાત્ તેષામ્ ।
તસ્માત્ નિરસ્ત અશેષપ્રપઞ્ચેન પ્રસન્નેન અવ્યપદેશ્યેન બોધાત્મના અભિનિષ્પદ્યત ઇતિ ઔડુલોમિઃ આચાર્યો મન્યતે

સત્યત્વાદિધર્માણાં સત્યત્વં દૂષયન્નત્યન્તાસત્ત્વપક્ષમાહ- ચિતિતન્માત્રેણેતિ ।
ચિતિશ્ચૈતન્યં, શબ્દજ્ઞાનાદ્યો વિકલ્પો ઽસન્પ્રત્યયસ્તજ્જાઃ અત્યન્તાસન્ત ઇતિ યાવત્ ।
અસ્ત્વભાવધર્માણામસત્ત્વં ભાવધર્માણાં તુ સત્ત્વમિત્યાશઙ્ક્ય તેષામપ્યૌપાધિકત્વાદસત્ત્વમિત્યાહ- સત્યકામેતિ ।
ચિન્માત્રે મુક્તે જક્ષણાદિશ્રુતિઃ કથં તત્રાહ- અત એવ ચેતિ ।
સર્વધર્મનિષેધાદેવેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.3.7
એવમ્ અપ્ય્ ઉપન્યાસાત્ પૂર્વભાવાદ્ અવિરોધં બાદરાયણઃ । બ્બ્સ્_4,4.7 ।
એવમ્ અપિ પારમાર્થિક ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપ અભ્યુપગમે અપિ વ્યવહાર અપેક્ષયા પૂર્વસ્ય અપિ ઉપન્યાસાદિભ્યઃ અવગતસ્ય બ્રાહ્મસ્ય ઐશ્વર્યરૂપસ્ય અપ્રત્યયાખ્યાનાત્ અવિરોધં બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે

ધર્માણાં સત્યત્વમત્યન્તાસત્ત્વં ચેતિ પક્ષદ્વયમયુક્તમ્ ।
અદ્વૈતશ્રુતીનાં સર્વજ્ઞત્વાદિશ્રુતિવ્યવહારયોશ્ચ બાધાપાતાદતસ્તૃતીયપક્ષઃ શ્રેયાનિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમપીતિ ।
અત્ર કેચિન્મુહ્યન્તિ-અખણ્ડચિન્માત્રજ્ઞાનાન્મુક્તસ્યાજ્ઞાનાભાવાત્કુત આજ્ઞાનિકધર્મયોગ ઇતિ, તે ઇત્થં બોધનીયાઃ ।
યે ઈશ્વરધર્માસ્ત એવ ચિદાત્મનિ મુક્તે જીવાન્તરૈર્વ્યવહ્રિયન્તે ઇતિ ।
નચ મૂલાવિદ્યૈક્યાત્તન્નાશે કુતો જીવાન્તરમિતિ વાચ્યં, ન વયં તન્નાશે જીવાન્તરવ્યવહારં બ્રૂમઃ, કિન્તુ તદંશનાશેનાંશારબ્ધાધ્યાત્મિકશરીરદ્વયાભિમાનિનો મુક્તાવંશાન્તરોપાધિકા જીવા વ્યવહર્તાર ઇતિ વદામઃ ।
તર્હિ નાનવિદ્યાપક્ષ એવ કુતો નાદ્રિયતે જીવભેદસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રકૃતિનાનાત્વં પ્રતિજીવં પ્રપઞ્ચભેદ ઇત્યાદ્યપ્રામાણિકાનેકાર્થગૌરવાદિતિ સર્વવૃદ્ધસંમત એકાવિદ્યાપક્ષ એવ શ્રેયાન્, અંશભેદેન ચ બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થેતિ સંક્ષેપઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.4.8
4 સંકલ્પ અધિકરણમ્ । સૂ. 8-9
સંકલ્પાદ્ એવ તુ તચ્છ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_4,4.8 ।
હાર્દવિદ્યાયાં શ્રૂયતે - ઽસ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ કિં સંકલ્પ એવ કેવલઃ પિત્રાદિસમુત્થાને હેતુઃ ઉત નિમિત્તાન્તર સહિત ઇતિ ।
તત્ર સતિ અપિ સંકલ્પાદેવ ઇતિ શ્રવણે લોકવત્ નિમિત્તાન્તર અપેક્ષતા યુક્તા ।
યથા લોકે અસ્મદાદીનાં સંકલ્પાત્ ગમનાદિભ્યઃ ચ હેતુભ્યઃ પિત્રાદિ સંપત્તિઃ ભવતિ એવં મુક્તસ્ય અપિ સ્યાત્ ।
એવં દૃષ્ટવિપરીતં ન કલ્પિતં ભવિષ્યતિ ।
સંકલ્પાદેવ ઇતિ તુ રાજ્ઞ ઇવ સંકલ્પિતાર્થસિદ્ધિકરીં સાધનાન્તરસામગ્રીં સુલભામ્ અપેક્ષ્ય ઉચ્યતે ।
ન ચ સંકલ્પમાત્રસમ્ ઉત્થાનાઃ પિત્રાદયો મનોરથાવિજૃમ્ભિતવત્ ચલત્વાત્ પુષ્કલં ભોગં સમર્પયિતું પર્યાપ્તાઃ સ્યુઃ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ સંકલ્પાદેવ તુ કેવલાત્ પિત્રાદિસમુત્થાનમ્ ઇતિ ।
કુતઃ - તત્ શ્રુતેઃ ।
ઽસંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિકા હિ શ્રુતિઃ નિમિત્તાન્તર અપેક્ષાયાં પીડ્યેત ।
નિમિત્તાન્તરમ્ અપિ તુ યદિ સંકલ્પ અનુવિધાયિ એવ સ્યાત્ ભવતુ ન તુ પ્રયત્નાન્તરસંપાદ્યં નિમિત્તાન્તરમ્ ઇતિ ઇષ્યતે ।
પ્રાક્ તત્ સંપત્તેઃ વન્ધ્યસંકલ્પત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ શ્રુતિ અવગમ્યે અર્થે લોકવત્ ઇતિ સામાન્યતો દૃષ્ટં ક્રમતે ।
સંકલ્પબલાત્ એવ ચ એષાં યાવત્ પ્રયોજનં સ્થૈર્ય ઉપપત્તિઃ. પ્રાકૃતસંકલ્પવિલક્ષણત્વાત્ મુક્તસંકલ્પસ્ય

એવં પરવિદ્યાફલમુક્તમિદાનીમપરવિદ્યાફલં પ્રપઞ્ચયતિ- સંકલ્પાદેવ તુ તચ્છ્રુતેઃ ।
એવકારસ્યાયોગાન્યયોગવ્યવચ્છેદસાધારણ્યાત્સંશયઃ, બ્રહ્મલોકં ગતસ્યોપાસકસ્ય સંકલ્પો યત્નાન્તરસાપેક્ષઃ, ભોગસામગ્રીસંકલ્પત્વાદસ્મદાદિસંકલ્પવત્ ।
ન ચૈવકારવિરોધઃ સંકલ્પેન સામગ્ર્યા અયોગવ્યવચ્છેદેન સૌલભ્યાર્થત્વાત્, યત્નાનઙ્ગીકારે ભોગપુષ્ટ્યસિદ્ધેશ્ચેતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
અત્ર લોકવૃત્તાનુસરણં ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાબલેન સંકલ્પસ્યૈવ ભોગપુષ્ટિકરત્વસિદ્ધિરિતિ બેદઃ ।
કિઞ્ચ યદિ ભોગસંકલ્પાનન્તરમપિ યત્નાન્તરસાધ્યનિમિત્તાપેક્ષા સ્યાત્તર્હિ નિમિત્તપ્રાપ્તેઃ પ્રાગ્જાતસંકલ્પસ્ય વન્ધ્યત્વં સ્યાદ્ભોગે વિલમ્બાત્તતઃ સત્યસંકલ્પશ્રુતેર્ન યત્નાન્તરાપેક્ષેત્યાહ- નિમિત્તાન્તરમપિ ત્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.4.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.4.9
અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ । બ્બ્સ્_4,4.9 ।
અત એવ ચ અવન્ધ્યસંકલ્પત્વાત્ અનન્ય અધિપતિઃ વિદ્વાન્ ભવતિ ન અસ્ય અન્યઃ અધિપતિઃ ભવતિ ઇત્યર્થઃ ।
ન હિ પ્રાકૃતો અપિ સંકલ્પયન્ અન્યસ્વામિકત્વમ્ આત્મનઃ સત્યાં ગતૌ સંકલ્પયતિ ।
શ્રુતિઃ ચ એતત્ દર્શયતિ - ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેશ્ચ સત્યાન્કામાંસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ (છા. 8.1.6) ઇતિ

નન્વીશ્વરાધીનસ્ય વિદુષઃ કથં સંકલ્પમાત્રાદ્ભોગસિદ્ધિસ્તત્રાહ- અત એવેતિ ।
ઈશ્વરધર્મ એવ વિદુષ્યાવિર્ભૂત ઇતિ ન સંકલ્પભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.4.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.10-11
અભાવ અધિકરણમ્ । સૂ. 10-14
અભાવં બાદરિર્ આહ હ્ય્ એવમ્ । બ્બ્સ્_4,4.10 ।
ઽસંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ મનઃ તાવત્ સંકલ્પસાધનં સિદ્ધમ્ ।
શરીર ઇન્દ્રિયાણિ પુનઃ પ્રાપ્ત ઐશ્વર્યસ્ય વિદુષઃ સન્તિ ન વા સન્તિ ઇતિ સમીક્ષ્યતે ।
તત્ર બાદરિઃ તાવત્ આચાર્યઃ શરીરસ્ય ઇન્દ્રિયાણાં ચ અભાવં મહીયમાનસ્ય વિદુષો મન્યતે ।
કસ્માત્ ।
એવં હિ આહ આમ્નાયઃ ઽમનસૈતાન્કામાન્પશ્યન્રમતેઽ (છા. 8.12.5) ઽય એતે બ્રહ્મલોકેઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ ।
યદિ મનસા શરીર ઇન્દ્રિયાણાં મોક્ષે

ભાવં જૈમિનિર્ વિકલ્પામનનાત્ । બ્બ્સ્_4,4.11 ।
જૈમિનિઃ તુ આચાર્યો મનોવત્ શરીરસ્ય અપિ સેન્દ્રિયસ્ય ભાવં મુક્તં પ્રતિ મન્યતે ।
યતઃ ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽ(છા. 7.23.2) ઇત્યાદિના અનેકધા અભાવવિકલ્પમ્ આમનન્તિ ।
ન હિ અનેકવિધતા વિના શરીરભેદેન આઞ્જસી સ્યાત્ ।
યદિ અપિ નિર્ગુણાયાં ભૂમવિદ્યાયામ્ અયમ્ અનેકધા અભાવવિકલ્પઃ પઠ્યતે તથા અપિ વિદ્યમાનમેવ ઇદં સગુણાવસ્થાયામ્ ઐશ્વર્યં ભૂમવિદ્યા સ્તુતયે સંકીર્ત્યત ઇતિ અતઃ સગુણવિદ્યાફલભાવેન ઉપતિષ્ઠત ઇતિ

એવકારવન્મનસેતિ વિશેષણેનાન્યયોગવ્યવચ્છેદાદ્દેહાદ્યભાવ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- અભાવં બાદરિરાહ હ્યેવમ્ ।
અત્રાપિ વાદિવિવાદાત્સંશયઃ, તત્ર દેહાદયો ન સન્ત્યેવ સદા સન્ત્યેવેતિ ચ પક્ષદ્વયં પૂર્વપક્ષઃ ।
કાલભેદેનેચ્છયા સન્તિ ન સન્તિ ચેતિ સિદ્ધાન્તપક્ષો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ફલં તુ તત્તચ્છ્રુતેર્મુખ્યત્વમિતિ વિવેકઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.10
એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.12-14
ઉચ્યતે -
દ્વાદશાહવદ્ ઉભયવિધં બાદરાયણો ઽતઃ । બ્બ્સ્_4,4.12 ।
બાદરાયણઃ પુનઃ આચાર્યઃ અત એવ ઉભયલિઙ્ગશ્રુતિદર્શનાત્ ઉભયવિધત્વં સાધુ મન્યતે યદા સશરીરતાં સંકલ્પયતિ તદા સશરીરો ભવતિ યદા તુ અશરીરતાં તદા અશરીર ઇતિ ।
સત્યસંકલ્પત્વાત્ ।
સંકલ્પ વૈચિત્ર્યાત્ ચ ।
દ્વાદશ અહવત્ ।
યથા દ્વાદશ અહઃસત્રમ્ અહીનઃ ચ ભવતિ ।
ઉભયલિઙ્ગ શ્રુતિદર્શનાત્ એવમ્ ઇદમ્ અપિ ઇતિ

તન્વભાવે સન્ધ્યવદ્ ઉપપત્તેઃ । બ્બ્સ્_4,4.13 ।
યદા તનોઃ સેન્દ્રિયસ્ય શરીરસ્ય અભાવઃ તદા યથા સંધ્યે સ્થાને શરીર ઇન્દ્રિયવિષયેષુ અવિદ્યમાનેષુ અપિ ઉપલબ્ધિમાત્રા એવ પિત્રાદિકામા ભવતિ એવં મોક્ષે અપિ સ્યુઃ એવં હિ એતત્ ઉપપદ્યતે

ભાવે જાગ્રદ્વત્ । બ્બ્સ્_4,4.14 ।
ભાવે પુનઃ તનોઃ યથા જાગરિતે વિદ્યમાના એવ પિત્રાદિકામા ભવન્તિ એવં મુક્તસ્ય અપિ ઉપપદ્યતે

દ્વાદશાહવદિતિ ।
ય એવંવિદ્વાંસઃ સત્રમુપયન્તિ ઇત્યુપાયિચોદનાગમ્યત્વશ્રુતેર્દ્વાદશાહસ્ય સત્રત્વં, આસતેતિ ચોપયન્તીતિ વા ચોદિતત્વં સત્રલક્ષણમિતિ સ્થિતિઃ ।
તથા દ્વાદશાહેન પ્રજાકામં યાજયેદિતિ યજતિચોદનાદર્શનાન્નિયતકર્તૃકત્વાવગમેન દ્વિરાત્રાદિવદહીનત્વં ચેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.12-14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.15
6 પ્રદીપ અધિકરણમ્ । સૂ. 15-16
પ્રદીપવદાવેશસ્ તથા હિ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_4,4.15 ।
ભાવં ઽજૈમિનિર્વિકલ્પામનનાત્ઽ ( બ્ર.સૂ. 4.4.11) ઇતિ અત્ર સશરીરત્વં મુક્તસ્ય ઉક્તમ્ ।
તત્ર ત્રિધાભાવાદિષુ અનેકશરીરસર્ગે કિં નિરાત્મકાનિ શરીરાણિ દારુયન્ત્રાણિ ઇવ સૃજ્યન્તે કિં વા સાત્મકાનિ અસ્મદાદિ શરીરવત્ ઇતિ ભવતિ વીક્ષા ।
તત્ર ચ આત્મ મનસોઃ ભેદ અનુપપત્તેઃ એકેન શરીરેણ યોગાત્ ઇતરાણિ શરીરાણિ નિરાત્મકાનિ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે - પ્રદીપવત્ આવેશ ઇતિ ।
યથા પ્રદીપ એકઃ અનેકપ્રદીપભાવમ્ આપદ્યતે વિકારશક્તિયોગાત્ ।
એવમ્ એકઃ અપિ સન્ વિદ્વાન ઐશ્વર્યયોગાત્ અનેકભાવમ્ આપદ્ય સર્વાણિ શરીરાણિ આવિશતિ ।
કુતઃ, તથા હિ દર્શયતિ શાસ્ત્રમ્ એકસ્ય અનેકભાવમ્ - ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ પઞ્ચધા સપ્તધા નવધાઽ (છા. 7.26.2) ઇત્યાદિ ।
ન એતત્ દારુયન્ત્ર ઉપમા અભ્યુપગમે અવકલ્પતે ન અપિ જીવાન્તરાવેશે ।
ન ચ નિરાત્મકાનાં શરીરાણાં પ્રવૃત્તિઃ સંભવતિ ।
યત્ તુ આત્મ મનસોઃ ભેદ અનુપપત્તેઃ અનેકશરીરયોગ અસંભવ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
એકમનોનુવર્તિનિ સમનસ્કાનિ એવ અપરાણિ શરીરાણિ સત્યસંકલ્પત્વાત્ સ્રક્ષ્યતિ ।
સૃષ્ટેષુ ચ તેષુ ઉપાધિભેદાત્ આત્મનઃ અપિ ભેદેન અધિષ્ઠાતૃત્વં યોક્ષ્યતે ।
એષ એવ ચ યોગશાસ્ત્રેષુ યોગિનામ્ અનેકશરીરપ્રયોગક્રિયા

પ્રદીપવદાવેશઃ ।
સંકલ્પમાત્રાન્નિર્મિતદેહાનુપજીવ્ય તેષૂભયથાદર્શનાત્સંશયમાહ- ભાવમિતિ ।
અનાદિલિઙ્ગશરીરસ્યૈકસ્મિન્નેવ શરીરે ભાવાન્નિર્મિતાનેકદેહેષુ ભોગાસિદ્ધિઃ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યથેત્યાદિના ।
સ એકધા ત્રિધા પઞ્ચધેત્યાદિશ્રુત્યા વિદુષ એવાનેકધાભાવ ઉક્તઃ ।
વિદ્વાંસ્તુ ન દેહો નાપિ ચિન્માત્રઃ ।
કિન્તુ લિઙ્ગોપહિતાત્મા ।
નચ તસ્ય લિઙ્ગભેદં વિનાનેકત્વં સંભવતિ ।
અતઃ શ્રુતિબલાદેકસ્યૈવાનાદિલિઙ્ગસ્યાનેકદેહેષુ પ્રવેશેન ભેદ એષ્ટવ્યઃ ।
યદ્યપિ મૂલપ્રદીપસ્ય વર્ત્યન્તરેષૂત્પન્નદીપાનાં ચાત્યન્તભેદો ઽસ્તિ લિઙ્ગસ્ય તુ દેહભેદકૃતો ભેદો ન સ્વતઃ, સ્વતો લિઙ્ગભેદે તદુપહિતજીવભેદાદનુસંધાનાનુપપત્તેઃ ।
આગન્તુકાનેકલિઙ્ગસૃષ્ટાવસત્કાર્યવાદાપાતાચ્ચ ।
તથાપિ પ્રદીપત્વજાત્યૈક્યેન વ્યક્તિષ્વૈક્યારોપાત્ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ સામ્યં દૃષ્ટવ્યમ્ ।
તથાચ યથા પ્રદીપો ઽનૈકવર્તિષુ પ્રવિશતિ એવં વિદ્યાયોગબલાદ્વિદ્વલિઙ્ગસ્ય વ્યાપિત્વાદનેકદેહેષુ યુગપદાવેશ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
વિદુષો ઽનેકધાત્વં શ્રુતમન્યથા ન ઘટત ઇત્યાહ- નૈતદિતિ ।
ઇતશ્ચ સાત્મકત્વમિત્યાહ- નચ નિરાત્મકાનામિતિ ।
યદનાદિ મન એકદેહસ્થં તદનુસારીણિ દેહાન્તરસ્થાપિ મનાંસિ ભવન્તિ તદવસ્થાનાં તન્નિયમ્યત્વસંભવાદિતિ ।
અત્ર યોગશાસ્ત્રસંમતિમાહ- એષૈવેતિ ।
નિર્માણચિત્તાન્યસ્મિતામાત્રાત્પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમેકમનેકેષામિતિ હિ ભગવત્પતઞ્જલિના સૂત્રિતમ્ ।
યોગિનો ઽભિમાનમાત્રાન્નિર્માણચિત્તાનિ નિર્માણદેહેષુ ભવન્તિ, તેષાં નિયામકમનાદિચિત્તમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.5.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.6.16
કથં પુનઃ મુક્તસ્ય અનેકશરીર આવેશાદિલક્ષણમ્ ઐશ્વર્યમ્ અભ્યુપગમ્યતે યાવતા ઽતત્કેન કં વિજાનીયાત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઽન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યદ્વિજાનીયાત્ઽ (બૃ. 4.3.30) ઽસલિલ એકો દ્રષ્ટાદ્વૈતો ભવતિઽ (બૃ. 4.3.32) ઇતિ ચ એવઞ્જાતીયકા શ્રુતિઃ વિશેષવિજ્ઞાનં વારયતિ ઇત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
સ્વાપ્યયસંપત્યોર્ અન્યતરાપેક્ષમ્ આવિષ્કૃતં હિ । બ્બ્સ્_4,4.16 ।
સ્વાપ્યયઃ સુષુપ્તમ્ ઽસ્વમપીતો ભવતિ તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતેઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સંપત્તિઃ કૈવલ્યમ્, ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તયોઃ અન્યતરામ્ અવસ્થામ્ અપેક્ષ્ય એતત્ વિશેષસંજ્ઞાભાવ વચનમ્ ।
ક્વચિત્ સુષુપ્ત અવસ્થામ્ અપેક્ષ્ય ઉચ્યતે ક્વચિત્ કૈવલ્ય અવસ્થામ્ ।
કથમ્ અવગમ્યતે યતઃ તત્ર એવ એતત્ અધિકારવશાત્ આવિષ્કૃતમ્ ઽએતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુ વિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિઽ (બૃ. 2.4.14) ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઽયત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિઽ (બૃ. 4.3.19, માણ્ડૂ. 5) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
સગુણવિદ્યાવિપાક અવસ્થાનં તુ એતત્ સ્વર્ગાદિવત્ અવસ્થાન્તરં યત્ર એતત્ ઐશ્વર્યમ્ ઉપવર્ણ્યતે ।
તસ્માત્ અદોષઃ

ઉત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યશઙ્કામાહ- કથં પુનરિતિ ।
સલિલવત્સલિલઃ, સ્વચ્છ ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તીતિ ક્વચિત્સુષુપ્તિમધિકૃત્યોક્તં ઽતત્કેન કમ્ઽઇત્યાદિ ક્વચિન્મુક્તિં પ્રકૃત્યોક્તમ્ ।
એવં વિશેષજ્ઞાનાભાવવચનં સુષુપ્તિમુક્ત્યન્યતરાપેક્ષં સગુણોપાસકસ્ય ભોગોક્તૌ ન વિરુધ્યતે ભિન્નવિષયત્વાદિત્યાહ- સ્વાપ્યયેતિ ।
તત્રૈવ શ્રુતૌ તદધિકારવશાત્સુષુપ્ત્યાદિપ્રકરણબલાત્, ઉક્તવચનાનામન્યતરાપેક્ષત્વમાવિષ્કૃતં હિ યતસ્તતો ઽવગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર સમુત્થાનાદિવાક્યં મુક્તિવિષયં યત્ર સુપ્તા ઇતિ સુપ્તિવિષયમિતિ વિભાગઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.6.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.17
7 જગત્ વ્યાપાર અધિકરણમ્ । સૂ. 17-22
જગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાદ્ અસંનિહિતત્વાચ્ ચ । બ્બ્સ્_4,4.17 ।
યે સગુણબ્રહ્મ ઉપાસનાત્ સહ એવ મનસા ઈશ્વરસાયુજ્યં વ્રજન્તિ કિં તેષાં નિરવગ્રહમ્ ઐશ્વર્યં ભવતિ આહોસ્વિત્ સાવગ્રહમ્ ઇતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
નિરઙ્ કુશમેવ એષામ્ ઐશ્વર્યં ભવિતુમ્ અર્હતિ ઽઆપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્ઽ (તૈ. 1.6.2) ઽસર્વે ઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિઽ (તૈ. 1.5.3) ઽતેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ (છા. 7.25.2, 8.1.6) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્ય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પઠતિ - જગત્ વ્યાપારવર્જમ્ ઇતિ ।
જગત્ ઉત્પત્ત્યાદિ વ્યાપારં વર્જયિત્વા અન્યત્ અણિમાદિ આત્મકમ્ ઐશ્વર્યં મુક્તાનાં ભવિતુમ્ અર્હતિ જગત્ વ્યાપારઃ તુ નિત્યસિદ્ધસ્ય એવ ઈશ્વરસ્ય ।
કુતઃ - તસ્ય તત્ર પ્રકૃતત્વાત્ અસંનિહિતત્વાત્ ચ ઇતરેષામ્ ।
પર એવ હિ ઈશ્વરો જગત્ વ્યાપારે અધિકૃતઃ ।
તમ્ એવ પ્રકૃત્ય ઉત્પત્ત્યાદિ ઉપદેશાત્ ।
નિત્યશબ્દનિબન્ધનત્વાત્ ચ ।
તત્ અન્વેષણવિજિજ્ઞાસનપૂર્વકં તુ ઇતરેષામ્ અણિમાદિ ઐશ્વર્યં શ્રૂયતે ।
તેન અસંનિહિતાઃ તે જગત્ વ્યાપારે ।
સમનસ્કત્વાત્ એવ ચ એતેષામ્ અનૈકમત્યે કસ્યચિત્ સ્થિતિ અભિપ્રાયઃ કસ્યચિત્ સંહાર અભિપ્રાય ઇતિ એવં વિરોધઃ અપિ કદાચિત્ સ્યાત્ ।
અથ કસ્યચિત્ સંકલ્પમ્ અન્વયસ્ય સંકલ્પ ઇતિ અવિરોધઃ સમર્થ્યેત તતઃ પરમેશ્વર આકૂતતન્ત્રત્વમ્ એવ ઇતરેષામ્ ઇતિ વ્યવતિષ્ઠતે

જગદ્વ્યાપારવર્જમ્ ।
સંકલ્પાદેવેત્યાદિનોક્તૈશ્વર્યસ્ય જગત્સૃષ્ટ્યાદિવ્યતિરિક્તવિષયત્વેનાત્રાપવાદાત્સંગતિઃ ।
ઉભયથા દર્શનાત્સંશયઃ ।
ઈશ્વરનાનાત્વં પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાયોગિનામીશ્વરનિયમ્યત્વાદેકસ્ય નિત્યસિદ્ધસ્યેશ્વરસ્યૈવ જગત્કર્તૃત્વસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
પ્રલયાત્સર્ગસમયે યસ્યેક્ષણપૂર્વં કર્તૃત્વં શ્રુતૌ પ્રકૃતં તસ્યૈવ નિયન્તૃત્વાદિર્જગદ્વ્યાપારઃ ।
નદ્ધ્યુપાસકાનાં દેહં વિનેક્ષણં સંભવતિ ।
કિઞ્ચેશ્વરસ્ય નિત્યસિદ્ધત્વાચ્છબ્દૈકસમધિગમ્યત્વાચ્ચ જગત્સ્રષ્ટૃત્વં યુક્તં, ન તુ તત્પ્રસાદલબ્ધસિદ્ધીનાં જીવાનામિત્યાહ- નિત્યશબ્દનિબન્ધનત્વાચ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ વિદુષાં સમપ્રાધાન્યે મિથો વિરોધઃ ।
એકં પ્રત્યન્યેષાં ગુણત્વે ત્વેક એવેશ્વર ઇત્યાહ- સમનસ્કત્વાદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.18
પ્રત્યક્ષોપદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાધિકારિકમણ્ડલસ્થોક્તેઃ । બ્બ્સ્_4,4.18 ।
અથ યત્ ઉક્તમ્ ઽઆપ્નોતિ સ્વારાજ્યમ્ઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાદિ પ્રત્યક્ષ ઉપદેશાત્ નિરવગ્રહમ્ ઐશ્વર્યં વિદુષાં ન્યાય્યમ્ ઇતિ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્ર ઉચ્યતે ।
ન અયં દોષઃ ।
આધિકારિકમણ્ડલસ્થ ઉક્તેઃ ।
આધિકારિકો યઃ સવિતૃમણ્ડલાદિષુ વિશેષ આયતનેષુ અવસ્થિતઃ પર ઈશ્વરઃ તદાયત્ત એવ ઇયં સ્વારાજ્યપ્રાપ્તિઃ ઉચ્યતે ।
યત્કારણમ્ અનન્તરમ્ ઽઆપ્નોતિ મનસસ્પતિમ્ઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાહ ।
યો હિ સર્વમનસાં પતિઃ પૂર્વસિદ્ધ ઈશ્વરઃ તં પ્રાપ્નોતિ ઇતિ એતત્ ઉક્તં ભવતિ ।
તત્ અનુસારેણ એવ ચ અનન્તરમ્ ઽવાક્પતિશ્ચક્ષુષ્પતિઃ શ્રોત્રપતિર્વિજ્ઞાનપતિશ્ચ ભવતિઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાહ ।
એવમ્ અન્યત્ર અપિ યથાસંભવં નિત્યસિદ્ધ ઈશ્વર આયત્તમ્ એવ ઇતરેષામ્ ઐશ્વર્યં યોજયિતવ્યમ્

અધિકારે નિયોજયત્યાદિત્યાદીનિત્યાધિકારિકઃ, સ ચાસૌ મણ્ડલસ્થશ્ચ તસ્ય પ્રાપ્યત્વોક્તેરિત્યર્થઃ ।
મનસસ્પતિઃ સૂર્યમણ્ડલાન્તઃસ્થઃ પરમાત્મા ઽતત્ સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ।
ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથાચ યદિ પૂર્વં નિરઙ્કુશં સ્વારાજ્યમુક્તં સ્યાત્તર્હિ ઈશ્વરસ્યાગ્રે પ્રાપ્યતાં ન બ્રૂયાત્ ।
અતો ભોગે સ્વારાજ્યં ન જગજ્જન્માદિષ્વિતિ ભાવઃ ।
વાક્પતિત્વાદિકમપીશ્વરાધીશ્વરાધીનમિત્યાહ- તદનુસારેણેતિ ।
ઉક્તન્યાયં કામચારાદિવાક્યેષ્વતિદિશતિ- એવમિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.19
વિકારાવર્તિ ચ તથા હિ સ્થિતિમ્ આહ । બ્બ્સ્_4,4.19 ।
વિકારાવર્ત્યપિ ચ નિત્યમુક્તં પારમેશ્વરં રૂપં ન કેવલં વિકારમાત્રગોચરં સવિતૃમણ્ડલાદિ અધિષ્ઠાનમ્ ।
તથા હિ અસ્ય દ્વિરૂપાં સ્થિતિમ્ આહ આમ્નાયઃ ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ, ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇતિ એવમાદિઃ ।
ન ચ તત્ નિર્વિકારં રૂપમ્ ઇતર આલમ્બનાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ અતત્ક્રતુત્વાત્ તેષામ્ ।
અતઃ ચ યથા એવ દ્વિરૂપે પરમેશ્વરે નિર્ગુણં રૂપમ્ અનવાપ્ય સગુણ એવ અવતિષ્ઠન્ત એવં સગુણઃ અપિ નિરવગ્રહમ્ ઐશ્વર્યમ્ અનવાપ્ય સાવગ્રહ એવ અવતિષ્ઠન્ત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

જગદ્વ્યાપાર ઉપાસકપ્રાપ્યઃ તદુપાસ્યનિષ્ઠત્વાત્સંકલ્પસિદ્ધ્યાદિવદિત્યાશઙ્ક્યોપાસ્યસ્થનિર્ગુણસ્વરૂપે વ્યભિચારમાહ- વિકારાવર્તિ ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.20
દર્શયતશ્ ચૈવં પ્રત્યક્ષાનુમાને । બ્બ્સ્_4,4.20 ।
દર્શયતઃ ચ વિકાર આવર્તિત્વં પરસ્ય જ્યોતિષઃ શ્રુતિ સ્મૃતી ।
ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમગ્નિઃઽ (કઠ. 5.15, શ્વેતા. 6.14, મુણ્ડ. 2.2.10) ઇતિ ।
ઽન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્ કો ન પાવકઃઽ (ગી. 15.6) ઇતિ ચ ।
તત્ એવં વિકાર આવર્તિત્વં પરસ્ય જ્યોતિષઃ પ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ અભિપ્રાયઃ

નિર્ગુણસ્વરૂપે પ્રમાણમાહ- દર્શયતશ્ચેતિ ।
યથા જ્ઞાનાભાવાન્નિર્ગુણં ન પ્રાપ્તં તથા ધ્યાનાભાવાજ્જગત્સ્રષ્ટૃત્વાદિ ન પ્રાપ્યતે ।
ધ્યાનાભાવશ્ચ વિધ્યભાવાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.21
ભોગમાત્રસામ્યલિઙ્ગાચ્ ચ । બ્બ્સ્_4,4.21 ।
ઇતઃ ચ ન નિરઙ્ કુશં વિકાર આલમ્બનાનામ્ ઐશ્વર્યં યસ્માત્ ભોગમાત્રમ્ એવ એષામ્ અનાદિસિદ્ધેન ઈશ્વરેણ સમાનમ્ ઇતિ શ્રૂયતે - ઽતમાહાપો વૈ ખલુ મીયન્તે લોકો ઽસૌઽ ઇતિ ઽસ યથૈતાં દેવતાં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્ત્યેવં હૈવંવિદં સર્વાણિ ભૂતાન્યવન્તિ તેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિઽ(બૃ. 1.5.23) ઇત્યાદિભેદવ્યપદેશલિઙ્ગેભ્યઃ

તમુપાસકં બ્રહ્મલોકગતમાહ-હિરણ્યગર્ભઃ મયા ખલ્વિમા આપો અમૃતરૂપા મીયન્તે ભુજ્યન્તે તવાપ્યસૌ લોકો ઽમૃતોદકલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરમાહ- સ યથેતિ ।
ભોગસામ્યે સ દૃષ્ટાન્તો યથેત્યર્થઃ ।
તેનો ઇત્યુશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
સલોકતામપીત્યન્વયઃ ।
સાયુજ્યં સમાનદેહત્વં ક્રમેણ મુક્તિર્વા

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.22
નનુ એવં સતિ સાતિશયત્વાત્ અન્તવત્ત્વમ્ ઐશ્વર્યસ્ય સ્યાત્ તતઃ ચ એષામ્ આવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેત ઇત્યત ઉત્તરં ભગવાન્ બાદરાયણ આચાર્યઃ પઠતિ -
અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદ્ અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ । બ્બ્સ્_4,4.22 ।
નાડીરશ્મિસમન્વિતેન અર્ચિરાદિપર્વણા દેવયાનેન પથા યે બ્રહ્મલોકં શાસ્ત્રોક્તવિશેષણં ગચ્છન્તિ યસ્મિન્નરશ્ચ હ વૈ ણ્યશ્ચાર્ણવૌ બ્રહ્મલોકે તૃતીયસ્યામિતો દિવિ યસ્મિન્નશ્વત્થઃ સોમસવનો યસ્મિન્નપરાજિતા પૂર્બ્રહ્મણો યસ્મિંશ્ચ પ્રભુવિમિતં હિરણ્મયં વેશ્મ યશ્ચાનેકધા મન્ત્રાર્થવાદાદિપ્રદેશેષુ પ્રપઞ્ચ્યતે તે તં પ્રાપ્ય ન ચન્દ્રલોકાદિવભુક્તભોગા આવર્તન્તે ।
કુતઃ ।
ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6, કઠ. 6.16) ઽતેષાં ન પુનરાવૃત્તિઃઽ (બૃ. 6.2.15) ઽબ્રહ્મલોકમભિસંપદ્યતેઽ (છા. 8.15.1) ઽન ચ પુનરાવર્તતેઽ (છા. 8.15.1) ઇત્યાદિ શબ્દેભ્યઃ ।
અન્તવત્ત્વે અપિ તુ ઐશ્વર્યસ્ય યથા અનાવૃત્તિઃ તથા વર્ણિતમ્ ઽકાર્યાત્યયે તદધ્યક્ષેણ સહાતઃપરમ્ઽ (બ્ર.સૂ. 4.3.10) ઇત્યત્ર ।
સમ્યક્ દર્શનવિધ્વસ્ત તમસાં તુ નિત્યસિદ્ધનિર્વાણપરાયણાનાં સિદ્ધ એવ અનાવૃત્તિઃ તદાશ્રયણેન એવ હિ નિત્યસિદ્ધનિર્વાણપરાયણાનાં સિદ્ધા એવ અનાવૃત્તિઃ તદાશ્રયણેન એવ હિ સગુણશરણાનામ્ અપિ અનાવૃત્તિસિદ્ધિઃ ઇતિ ।
અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ ઇતિ સૂત્ર અભ્યાસઃ શાસ્ત્રપરિસમાપ્તિં દ્યોતયતિ

શાસ્ત્રસમાપ્તિં સૂચયન્ત્સૂત્રકારં પૂજયતિ- ભગવાનિતિ ।
ભગવત્ત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ ।
સૂત્રદ્વારા શિષ્યાણામાચારે સ્થાપનાદાચાર્યત્વમ્ ।
બાદરાયણપદેન બદરિકાશ્રમવાસોક્ત્યા નિત્યસર્વજ્ઞસ્ય પરમગુરોર્નારાયણસ્ય પ્રસાદદ્યોતનાત્તપ્રણીતશાસ્ત્રે નિરવદ્યતાં દ્યોતયતિ ।
સગુણવિદ્યાયાઃ સાતિશયફલત્વે ઽપિ તતો નિર્ગુણવિદ્યાનાવૃત્તિરિત્યાહ- અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ ।
યે બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તિ તે તં પ્રાપ્ય નાવર્તન્તે ઇતિ સંબન્ધઃ ।
લોકં વિશિનષ્ટિ- યસ્મિન્નિતિ ।
ઇતો ઽસ્માત્પૃથિવીલોકાત્તૃતીયસ્યાં દિવિ યો બ્રહ્મલોકસ્તસ્મિન્નર ઇતિ ણ્ય ઇતિ ચાર્ણકતુલ્યૌ સુધાહૃદાવિત્યર્થઃ ।
ઐરમન્નમયં, મદીયં મદકરં સરઃ, સોમસવનઃ અમૃતવર્ષી ।
યદ્યપિ તેષામિહ ન પુનરાવૃત્તિરિમં માનવમિતિ ચ શ્રુતિષ્વિહેમમિતિ વિશેષણાદસ્મિન્કલ્પે બ્રહ્મલોકં ગતાનાં કલ્પાન્તરે આવૃત્તિર્ભાતિ, તથાપીશ્વરોપાસ્તિં વિના પઞ્ચાગનિવિદ્યાશ્વમેધદૃઢબ્રહ્મચર્યાદિસાધનૈર્યે ગતાસ્તેષાં તત્ત્વજ્ઞાનનિયમાભાવાદાવૃત્તિઃ સ્યાત્, યે તુ દહરાદીશ્વરોપાસ્ત્યા ગતાસ્તેષાં સગુણવિદ્યાફલક્ષયે ઽપિ નિરવગ્રહેશ્વરાનુગ્રહલબ્ધાત્મજ્ઞાનાન્મુક્તિરિતિ નિયમ ઇત્યભિપ્રેત્યાહ- અન્તવત્ત્વે ઽપિ ત્વિતિ ।
નન્વત્ર સૂત્રકૃતા સગુણવિદામેવાનાવૃત્તિક્રમ ઉક્તો ન નિર્ગુણવિદાં તત્ર કો હેતુરિત્યાશઙ્ક્ય તેષામાવૃત્તિશઙ્કાભાવાદિત્યાહ- સમ્યગિતિ ।
તદાશ્રયણેનેતિ ।
સગુણવિદામાવૃત્તિપ્રાપ્તૌ સમ્યગ્દર્શનાશ્રયણેનૈવાનાવૃત્તિઃ સાધિતા, અતઃ સ્વત એવ સમ્યગ્દર્શિનામાવૃત્તિશઙ્કા નેતિ કિમુ વાચ્યમિત્યર્થઃ ।
યત્રાધ્યાયસમાપ્તિસ્તત્ર પદમાત્રસ્યાભ્યાસો દર્શિતઃ, ઇહ સૂત્રસ્યૈવાભ્યાસાચ્છાસ્ત્રસમાપ્તિર્દ્યેત્યત ઇત્યાહ- અનાવૃત્તિઃ શબ્દાદિતિ ।
એવં સમન્વયોક્ત્યા બ્રહ્માત્મૈક્યસ્ય વેદાન્તપ્રમાણકત્વમવધારયિતું વાક્યાર્થજ્ઞાને સ્મૃતિતર્કાદિસર્વપ્રકારવિરોધઃ પરિહૃતઃ, સાધનસંપત્તિશ્ચ દર્શિતા, તસ્માદ્વિવેકાદિસાધનસંપન્નસ્ય શ્રવણાદ્યાવૃત્તિનિરસ્તસમસ્તપ્રતિબન્ધસ્યાખણ્ડાત્મસંબોધાત્સમૂલબન્ધધ્વંસે સત્યાવિર્ભૂતનિષ્કલઙ્કાનન્તરસ્વપ્રકાશચિદાનન્દાત્મનાવસ્થાનમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_4,4.7.22
ઇતિ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્ગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ